İslam’da Ahlak İlkeleri

1. Yukarıda tanımı verilen kavram hangisidir?

• A) Ahlak
• B) İbadet
• C) İman
• D) Kader
• E) Kaza

Doğru cevap: A — Alışkanlık hâline gelmiş, zorlanmadan ortaya konan davranış biçimlerinin bütününe ahlak denir.

1. Tanımdaki iki ölçütü ayıralım: davranış düşünmeden ve zorlanmadan ortaya konuyor, ayrıca alışkanlık hâline gelmiş.
2. İkisi birlikte, davranışın tek seferlik bir seçim değil, kişide yerleşik bir hâl aldığını söylüyor.
3. Seçenekleri eleyelim: iman bir kabul, ibadet belirli uygulamalar, kader ile kaza ise takdir ve gerçekleşmeyle ilgili kavramlardır. Tanımı karşılayan kavram ahlaktır.
4. Denetleyelim: "bütünü" sözcüğü de bunu destekliyor ✓ — tek bir davranıştan değil, davranış biçimlerinin tamamından söz ediliyor.

2. Tabloda iki kişinin doğru söyleme davranışı karşılaştırılmıştır. Ahlakın alışkanlık hâline gelmiş davranış olduğu düşünüldüğünde bu tablodan çıkarılacak sonuç hangisidir?

• A) İkisinde de doğruluk ahlaki bir nitelik kazanmıştır.
• B) Doğruluk ancak her durumda sürdürüldüğünde ahlaki bir nitelik kazanır.
• C) Doğruluk yalnızca risk varken önemlidir.
• D) İki kişi arasında hiçbir fark yoktur.
• E) Ahlakın davranışla ilgisi yoktur.

Doğru cevap: B — Ahlaki nitelik, davranışın koşullardan bağımsız olarak sürdürülmesiyle ortaya çıkar.

1. Ahlakın tanımındaki ölçütü anımsayalım: alışkanlık hâline gelmiş davranış. Alışkanlık, koşula bakılmaksızın yinelenendir.
2. Birinci kişi yalnızca yakalanma riski varken doğru söylüyor. Onun davranışını belirleyen şey doğruluk değil, riskin varlığı.
3. İkinci kişi kimse bilmese de doğru söylüyor; davranışı koşula bağlı değil. Öyleyse doğruluk ancak her durumda sürdürüldüğünde ahlaki bir nitelik kazanır.
4. Denetleyelim: risk anında dışarıdan bakan biri ikisini de doğru sözlü görürdü ✓ — ayrım riskin olmadığı anda ortaya çıkıyor.

3. Kırdığı vazoyu saklamayıp ailesine kendisi söyleyen ve sonucunu üstlenen bir öğrencinin davranışı hangi değerle adlandırılır?

• A) Cömertlik
• B) Sabır
• C) Dürüstlük
• D) Tutumluluk
• E) Alçakgönüllülük

Doğru cevap: C — Olanı olduğu gibi söylemek ve sonucunu üstlenmek dürüstlüktür.

1. Öğrencinin yaptığını iki adımda görelim: olayı gizlemiyor ve kendisi söylüyor.
2. Üstelik sonucunu da üstleniyor; yani doğruyu söylemenin bedelini kabul ediyor.
3. Olanı olduğu gibi bildirmek ve sonucuna katlanmak dürüstlük olarak adlandırılır.
4. Denetleyelim: kimse sormadan kendisi söylemiş ✓ — davranışı bir zorunluluk değil, tercih.

4. Tabloda sınıf başkanının iki öğrenciye yaptığı işlem karşılaştırılmıştır. Bu davranış hangi değere aykırıdır ve neden?

• A) Tevekküle; sonuç beklenmemiştir.
• B) Cömertliğe; yardım edilmemiştir.
• C) Sabra; acele edilmiştir.
• D) Tutumluluğa; israf yapılmıştır.
• E) Adalete; aynı durumdakilere farklı davranılmıştır.

Doğru cevap: E — Adalet aynı durumdakilere aynı ölçüyle davranmayı gerektirir; burada ölçü kişiye göre değişmiştir.

1. Tablodaki iki satırı karşılaştıralım: kural ihlali aynı, uygulanan işlem farklı.
2. Değişen tek şey öğrencinin kim olduğu: biri arkadaşı, öteki tanımadığı kişi. Yani ölçüt davranış değil, kişi olmuş.
3. Adalet, aynı durumda olanlara aynı ölçüyle davranmayı gerektirir. Sınıf başkanının davranışı bu değere aykırıdır.
4. Denetleyelim: iki işlem tek tek bakıldığında savunulabilir olabilirdi ✓ — sorun aynı duruma farklı ölçü uygulanması.

5. Kartlarda üç davranış verilmiştir. Bu davranışların ortak yönü hangisidir?

• A) İhtiyaç içindeki bir canlıya karşılıksız destek olmaları
• B) Maddi kazanç sağlamaları
• C) Yalnızca insanları kapsamaları
• D) Zorunlu görevler olmaları
• E) Yalnızca bayramlarda yapılmaları

Doğru cevap: A — Üç davranış da ihtiyaç içindeki bir canlıya karşılık beklemeden destek olmayı örnekler.

1. Üç kartı okuyalım: hastayı ziyaret, yaşlıya yardım, hayvanı besleme.
2. Her birinde bir taraf ihtiyaç içinde: hasta, yaşlı ve hayvan. Öteki taraf ise bir karşılık beklemeden destek oluyor.
3. Ortak yön budur. Üçüncü kart aynı zamanda kapsamı da genişletiyor: destek yalnızca insanla sınırlı değil.
4. Denetleyelim: hiçbirinde bir kazanç ya da zorunluluk yok ✓ — üç davranış da gönüllü.

6. Arkadaşının kendisine bıraktığı sırrı kimseye söylemeyen bir kişinin bu tutumu hangi değerle adlandırılır?

• A) Cömertlik
• B) Emanete sadakat
• C) Sabır
• D) Alçakgönüllülük
• E) Adalet

Doğru cevap: B — Sır da bir emanettir; korunmasına emanete sadakat denir.

1. Durumu adlandıralım: arkadaş bir sırrını bu kişiye bırakmış, kişi de onu kimseye söylememiş.
2. Emanet yalnızca eşya değildir; söz, görev ve sır da emanet sayılır. Buradaki emanet bir bilgidir.
3. Kendisine bırakılanı koruyan bu tutuma emanete sadakat denir.
4. Denetleyelim: sır saklamak yalnız bir susma değil, bir koruma ✓ — emanetin gereği yerine getiriliyor.

7. Tabloda iki kişinin zorluk karşısındaki tutumu verilmiştir. Sabır kavramı bakımından bu tabloya dayanarak yapılabilecek en uygun değerlendirme hangisidir?

• A) İkisi de sabır göstermektedir.
• B) Sabır yalnızca beklemektir.
• C) Sabır; çabayı sürdürmeyi içerir, hareketsiz bekleyiş sabır değildir.
• D) Sabrın çalışmayla ilgisi yoktur.
• E) İkisi de sabırsızdır.

Doğru cevap: C — Sabır, zorluk karşısında çabayı sürdürmektir; hareketsiz bekleyiş sabır değildir.

1. Tablodaki iki tutumu ayıralım: birincisi zorluğa karşın çalışmayı sürdürüyor, ikincisi hiçbir şey yapmadan bekliyor.
2. İkisi de bir zorlukla karşılaşmış ve ikisi de hemen vazgeçmemiş; buraya kadar benziyorlar.
3. Ayrım çabada. Sabır, dağılmadan çalışmayı sürdürmeyi içerir; hiçbir şey yapmadan beklemek sabır değil, hareketsizliktir.
4. Denetleyelim: birinci kişi hedefinden de vazgeçmemiş ✓ — hem yön hem çaba sürüyor.

8. Tabloda iki kişinin geliri ve yaptığı yardım karşılaştırılmıştır. Cömertlik kavramı bakımından bu tablodan çıkarılacak sonuç hangisidir?

• A) Cömertlik verilen miktarın büyüklüğüyle ölçülür.
• B) Cömertliğin gelirle hiçbir ilgisi yoktur.
• C) Yalnızca zenginler cömert olabilir.
• D) Cömertlik, kişinin imkânına göre paylaşabilmesiyle ilgilidir.
• E) Az veren kişi cömert sayılmaz.

Doğru cevap: D — Cömertlik mutlak miktarla değil, kişinin imkânına oranla paylaşabilmesiyle ölçülür.

1. Tablodaki iki kişiyi karşılaştıralım. Birincinin geliri çok yüksek ama yardımı çok az.
2. İkincinin geliri sınırlı, ama imkânına göre düzenli olarak veriyor.
3. Yalnız miktara bakılsaydı birinci kişi daha cömert görünebilirdi. Oysa ölçüt verilenin kişinin imkânına oranıdır; tablodan çıkan sonuç budur.
4. Denetleyelim: ikinci kişide "düzenli" ifadesi de var ✓ — süreklilik, ahlakın alışkanlık yönüyle uyuşuyor.

9. Kartlarda dört davranış numaralandırılmıştır. Bunlardan üçü başkasının hakkını çiğner, biri ise hakkı gözetir. Kartlara göre hakkı GÖZETEN davranış hangisidir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV
• E) I ve II

Doğru cevap: D — Sıraya girmek herkesin sırasını koruyan davranıştır; ötekiler başkasının hakkını çiğner.

1. Her karta aynı soruyu soralım: bu davranış bir başkasının hakkını çiğniyor mu, gözetiyor mu?
2. I. sıra kapmak, bekleyenlerin sırasını alır. II. gıybet, kişinin onurunu zedeler. III. ödünç alıp vermemek, sahibinin malını elinde tutar. Üçü de bir hak ihlali.
3. IV. sıraya girmek ise herkesin kendi sırasını korumasını sağlar; hakkı gözeten davranış budur.
4. Denetleyelim: üç ihlal farklı alanlarda ✓ — biri zaman, biri onur, biri mal; gözetilen hak ise ortak düzen.

10. Bir kişi, sınavda kopya çekerek aldığı yüksek notla bir bursu kazanmıştır. Kimse durumu fark etmemiştir. Bu davranışın ahlaki açıdan sakıncalı olmasının temel gerekçesi hangisidir?

• A) Yalnızca kurallara aykırı olması
• B) Notun yüksek olması
• C) Yalnızca yakalanma riski taşıması
• D) Sınavın zor olması
• E) Hak etmediği bir imkânı alarak başkasının hakkına girmesi

Doğru cevap: E — Burs sınırlı bir imkândır; hak etmeden alınması hak eden birinin mahrum kalmasına yol açar.

1. Kopyanın ne yaptığına bakalım: sınav sonucunu gerçek başarıdan koparıyor ve kişiye hak etmediği bir puan kazandırıyor.
2. Bu puanla alınan şey sınırlı bir imkân; burs belirli sayıda kişiye veriliyor. Biri hak etmeden aldığında bir başkası hak ettiği hâlde alamıyor.
3. Temel gerekçe budur: sakınca kuralı çiğnemekten önce, başkasının hakkına girmektir.
4. Denetleyelim: kimsenin fark etmemesi sonucu değiştirmiyor ✓ — hak eden kişi yine mahrum kalıyor.

11. Yukarıda tanımı verilen davranış hangisidir ve neden sakıncalı sayılır?

• A) İftira; söylenen doğru değildir.
• B) Gıybet; kişi kendini savunamadan onuru zedelenir.
• C) Kibir; kişi kendini üstün görür.
• D) İsraf; kaynak boşa harcanır.
• E) Riya; gösteriş yapılır.

Doğru cevap: B — Kişinin arkasından hoşlanmayacağı şeylerin konuşulmasına gıybet denir.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım: sözü edilen kişi orada yok ve hakkında hoşlanmayacağı şeyler anlatılıyor.
2. Bu davranışın adı gıybettir. Sakıncasını da tanımın birinci ögesi veriyor: kişi orada olmadığı için söylenenlere karşılık veremez.
3. Kendini savunma imkânı bulunmadan hakkında konuşulan kişinin onuru korumasız kalır; gerekçe budur.
4. Denetleyelim: söylenenin doğru olması sakıncayı ortadan kaldırmıyor ✓ — sorun doğruluk değil, savunmasızlık.

12. Tabloda iki kavram söylenenin doğruluğu bakımından ayrılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek doğru tamamlar?

• A) Asılsız, uydurulmuş
• B) Doğru ve hoşlanılan
• C) Kısmen doğru
• D) Yazılı olan
• E) Herkesin bildiği

Doğru cevap: A — Gıybette söylenen doğru ama hoşlanılmayan bir şeydir; iftirada söylenen asılsızdır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda söylenenin doğruluğu. Ayrımın ölçütü doğruluk.
2. Dolu satır: gıybet → doğru ama hoşlanılmayan. Yani söylenen gerçektir; sorun onun arkadan konuşulmasıdır.
3. İftirada ise söylenenin kendisi gerçek değildir; kişiye yapmadığı bir şey yakıştırılır. Karşılık "asılsız, uydurulmuş" olur.
4. Denetleyelim: iki davranış da sakıncalı ✓ — ama ayrım sakıncada değil, söylenenin doğruluğunda.

13. Tabağına yiyebileceğinden çok yemek alıp yarısını çöpe atan bir öğrenci uyarılmıştır. Bu davranış hangi kavramla adlandırılır ve neden sakıncalıdır?

• A) Tutumluluk; idareli davranılır.
• B) Cömertlik; paylaşım yapılır.
• C) İsraf; kaynak gereksiz yere tüketilir.
• D) Sabır; beklemek gerekir.
• E) Emanet; koruma sağlanır.

Doğru cevap: C — İhtiyaçtan fazlasını alıp harcamaya israf denir; sınırlı kaynak gereksiz yere tükenir.

1. Öğrencinin yaptığını izleyelim: yiyebileceğinden fazlasını almış ve yarısını çöpe atmış.
2. Alınan fazla kısım hiçbir ihtiyacı karşılamamış, doğrudan atılmış; yani kaynak kullanılmadan tüketilmiş.
3. İhtiyaçtan fazlasını alıp harcamaya israf denir. Sakıncası, sınırlı bir kaynağın karşılıksız yok olmasıdır.
4. Denetleyelim: aynı yemek başka birine yetebilirdi ✓ — israfın karşılığı yalnız kişide kalmıyor.

14. Tabloda iki kişinin başarı sonrası tutumu karşılaştırılmıştır. Bu tutumlar sırasıyla hangi kavramlarla adlandırılır?

• A) Kibir – tevazu
• B) İsraf – tutumluluk
• C) Sabır – şükür
• D) Tevazu – kibir
• E) Riya – ihlas

Doğru cevap: D — Emeği paylaşanları anmak tevazu, başarıyı üstünlük gerekçesi yapmak kibirdir.

1. Tablodaki iki tutumu ayrı ayrı adlandıralım. Birinci kişi başarıyı tek başına sahiplenmiyor, emeği geçenleri anıyor.
2. Bu tutum tevazudur; kişi kendini olduğundan büyük göstermiyor.
3. İkinci kişi ise başarısını arkadaşlarını küçümsemenin gerekçesi yapıyor; bu tutum kibirdir. Sıralama "tevazu – kibir" olur.
4. Denetleyelim: iki kişi de başarılı ✓ — ayrım başarıda değil, başarıdan sonraki tutumda.

15. Arkadaşının neden üzgün olduğunu anlamak için kendini onun yerine koyan ve ona göre davranan bir öğrencinin bu tutumu hangi kavramla adlandırılır?

• A) Gıybet
• B) Kibir
• C) İsraf
• D) Riya
• E) Empati

Doğru cevap: E — Kendini karşıdakinin yerine koyarak onun duygusunu anlamaya çalışmaya empati denir.

1. Öğrencinin yaptığını iki adımda görelim: önce kendini arkadaşının yerine koyuyor, sonra buna göre davranıyor.
2. Birinci adım anlamayla, ikincisi bu anlayışa uygun davranmayla ilgili; ikisi birlikte bir tutumu tanımlıyor.
3. Kendini karşıdakinin yerine koyarak onun duygusunu anlamaya çalışmanın adı empatidir.
4. Denetleyelim: öğrenci kendi bakışını dayatmıyor ✓ — durumu arkadaşının bakışıyla değerlendiriyor.

16. Tabloda iki kişinin sözü ile davranışı karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmanın ahlak bakımından öne çıkardığı ilke hangisidir?

• A) Söylenenin yapılandan daha önemli olduğu
• B) Ahlaki tutarlılığın söz ile davranışın uyumunu gerektirdiği
• C) Davranışın hiç önemli olmadığı
• D) Sözün davranışı belirlemediği
• E) İkisinin de aynı olduğu

Doğru cevap: B — Ahlaki tutarlılık, söylenenin yapılanla örtüşmesini gerektirir.

1. Tablodaki iki kişiyi karşılaştıralım: söyledikleri aynı, "çevreyi koruyun".
2. Yaptıkları farklı: biri çöpünü kutuya atıyor, öteki yere. Söz iki kişide de aynıyken davranış ayrışıyor.
3. İkinci kişide söz ile davranış çelişiyor. Karşılaştırmanın öne çıkardığı ilke, ahlaki tutarlılığın söz ile davranışın uyumunu gerektirmesidir.
4. Denetleyelim: sözün kendisi doğru ✓ — sorun sözde değil, ona uyulmamasında.

17. Kartlarda ahlaki değerlerin oluşumunda etkili olan kaynaklar verilmiştir. Bu kartlar birlikte değerlendirildiğinde ahlak hakkında ulaşılabilecek en uygun yargı hangisidir?

• A) Ahlaki değerlerin oluşumunda birden çok kaynak birlikte etkilidir.
• B) Ahlak yalnızca tek bir kaynaktan doğar.
• C) Aklın ahlakla ilgisi yoktur.
• D) Toplumsal deneyim ahlakı bozar.
• E) Ahlak hiçbir kaynağa dayanmaz.

Doğru cevap: A — Kartlar üç ayrı kaynağı birlikte veriyor; ahlak bunlardan birine indirgenemez.

1. Kartları okuyalım: vahiy, akıl, toplumsal deneyim.
2. Üçü de ahlaki değerlerin oluşumunda etkili kaynaklar olarak aynı düzlemde sunulmuş; hiçbiri ötekini dışlayacak biçimde verilmemiş.
3. Öyleyse en uygun yargı, ahlaki değerlerin oluşumunda birden çok kaynağın birlikte etkili olduğudur.
4. Denetleyelim: tek kaynak yeterli olsaydı üç kart verilmezdi ✓ — kartların sayısı yargıyı zaten işaret ediyor.

18. Bir kişi arkadaşına yardım etmek isterken dikkatsizliği yüzünden ona zarar vermiştir. Ahlaki değerlendirmede hem niyetin hem sonucun gözetildiği düşünüldüğünde bu durum için en uygun yorum hangisidir?

• A) Niyet iyi olduğu için hiçbir sorumluluk doğmaz.
• B) Sonuç kötü olduğu için niyetin hiçbir değeri yoktur.
• C) Niyeti iyidir; ancak dikkatsizlikten doğan sonuç için de sorumluluk taşır.
• D) Yardım etmek her zaman yanlıştır.
• E) Bu durum ahlakla ilgili değildir.

Doğru cevap: C — İyi niyet davranışı değerli kılar; ancak özensizlikten doğan sonuç da sorumluluk doğurur.

1. Durumu iki yönden değerlendirelim, çünkü soruda hem niyetin hem sonucun gözetildiği söyleniyor.
2. Niyet yönünden: kişi arkadaşına yardım etmek istiyordu, amacı iyiydi. Bu, davranışı kötü niyetli bir zarardan ayırır.
3. Sonuç yönünden: dikkatsizlik yüzünden bir zarar doğmuş. Gereken özenin gösterilmemesi bir sorumluluk doğurur. En uygun yorum ikisini birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: iki uç yorum da eksik kalırdı ✓ — biri sonucu, öteki niyeti yok sayardı.

19. Şemada bir ahlaki davranışın etkisi basamaklar hâlinde verilmiştir. Şemaya göre ahlaki değerlerin toplumsal işlevi hakkında ulaşılabilecek sonuç hangisidir?

• A) Ahlak yalnızca kişiyi ilgilendirir.
• B) Güven ahlaktan bağımsızdır.
• C) Ahlakın ilişkilerle ilgisi yoktur.
• D) Ahlaki davranışlar güven üreterek toplumsal işbirliğini kolaylaştırır.
• E) İşbirliği ahlakla azalır.

Doğru cevap: D — Ahlaki davranışlar güven üreterek toplumsal işbirliğini kolaylaştırır.

1. Şemadaki basamakları okuyalım: kişi sözünde durur → karşı taraf güven duyar → ilişki sürer → toplumda işbirliği kolaylaşır.
2. Zincir tek bir kişinin davranışıyla başlıyor ama orada kalmıyor; her basamakta kapsam genişliyor.
3. Ortadaki halka güvendir: sözünde duran biriyle iş yapmak öngörülebilir olur. Şemanın gösterdiği sonuç, ahlaki davranışların güven üreterek işbirliğini kolaylaştırmasıdır.
4. Denetleyelim: zincirde bir zorlama ya da yaptırım yok ✓ — işbirliğini kolaylaştıran şey güvenin kendisi.

20. Kartlarda bu ünitede işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ahlak hakkında ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Ahlak yalnızca sözden ibarettir.
• B) Ahlakın toplumsal karşılığı yoktur.
• C) Ahlaki değerler kişiden kişiye tamamen değişir.
• D) Niyet tek başına yeterlidir.
• E) Ahlak; alışkanlığa dönüşen, niyet ve sonucu birlikte gözeten ve toplumda güven üreten bir bütündür.

Doğru cevap: E — Kartlar alışkanlığı, niyet-sonuç dengesini ve toplumsal güveni tek bir sonuçta birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: değerler alışkanlığa dönüşür, niyet ve sonuç birlikte gözetilir, güven toplumu ayakta tutar.
2. Birinci kart ahlakın kişideki yerini söylüyor: tek seferlik davranış değil, yerleşik bir hâl.
3. İkinci kart değerlendirme ölçütünü, üçüncü kart ise toplumsal karşılığını veriyor. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: ünitedeki sorular da bu üç boyutu örnekliyordu ✓ — süreklilik, niyet-sonuç ve güven zinciri.