Felsefe, Mantık ve Argümantasyon

1. Yukarıdaki şemada çizginin üstünde yer alan ifadelere ne ad verilir?

• A) Öncül
• B) Sonuç
• C) Safsata
• D) Tanım
• E) Örnek

Doğru cevap: A — Çizginin üstündeki ifadeler sonucu desteklemek için ileri sürülen yargılardır; bunlara öncül denir.

1. Şemada üç yargı var; çizginin altındaki "O hâlde yunus akciğerle solunum yapar." yargısı "o hâlde" ile başlıyor, yani varılan yer, sonuçtur.
2. Çizginin üstündeki "Bütün memeliler akciğerle solunum yapar." ve "Yunus bir memelidir." yargıları bu sonucun gerekçesini oluşturuyor.
3. Bir argümanda sonucu destekleyen, ondan önce gelen yargılara öncül denir.
4. Denetleyelim: üstteki iki yargıyı kaldırırsak sonuç dayanaksız kalır ✓ — destek görevi gördükleri için öncüldürler.

2. Yukarıdaki akıl yürütmede genel bir yargıdan özel bir yargıya geçilmiştir. Bu akıl yürütme biçimi hangisidir?

• A) Tümevarım
• B) Tümdengelim
• C) Analoji
• D) Safsata
• E) Gözlem

Doğru cevap: B — Genel bir yargıdan özel bir yargıya geçilen akıl yürütme tümdengelimdir.

1. İlk öncül "Bütün metaller ısıyı iletir." bütün metalleri kapsıyor: genel bir yargı.
2. Sonuç "Bakır ısıyı iletir." yalnız tek bir metal hakkında: özel bir yargı.
3. Genelden özele inen akıl yürütmeye tümdengelim denir; öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur.
4. Denetleyelim: bakır metallerin içindeyse metallerin hepsine ait nitelik bakıra da aittir ✓ — sonuç öncüllerden kesin olarak çıkıyor.

3. Yukarıdaki akıl yürütmenin biçimi ve taşıdığı temel risk hangi seçenekte birlikte doğru verilmiştir?

• A) Analoji – benzerlik yoktur.
• B) Tümdengelim – sonuç kesindir.
• C) Tümevarım – gözlenmeyen bir örnek sonucu çürütebilir.
• D) Safsata – öncüller yoktur.
• E) Gözlem – sonuç çıkarılmaz.

Doğru cevap: C — Bu akıl yürütme tümevarımdır; temel riski, gözlenmemiş tek bir karşıt örneğin genellemeyi çürütebilmesidir.

1. Öncüller tek tek gözlemler: birinci, ikinci ve üçüncü kuğu beyaz. Bunlar özel yargılardır.
2. Sonuç "Bütün kuğular beyazdır." ise hiç görülmemiş kuğuları da kapsayan genel bir yargıdır; özelden genele geçiş tümevarımdır.
3. Tümevarımda sonuç öncüllerin söylediğinden fazlasını söyler; bu yüzden kesin değil, olasıdır.
4. Denetleyelim: Avustralya’da siyah kuğuların görülmesi, yüzyıllarca doğru sanılan bu genellemeyi tek örnekle çürütmüştü ✓.

4. Yukarıdaki argümanın biçimsel yapısı düzgün olduğu hâlde sonucu yanlıştır. Bu durum hangi ayrımla açıklanır?

• A) Bilgi ile inanç ayrımı
• B) Tümevarım ile analoji ayrımı
• C) Kavram ile terim ayrımı
• D) Geçerlilik ile doğruluk ayrımı
• E) Öz ile töz ayrımı

Doğru cevap: D — Argüman geçerli ama doğru değildir; bu durum geçerlilik ile doğruluk ayrımıyla açıklanır.

1. Argümanın kalıbı "Bütün A’lar B’dir, C bir A’dır, o hâlde C B’dir." biçimindedir; bu kalıp kurallara uygundur, yani argüman geçerlidir.
2. Ancak "Bütün kuşlar uçar." öncülü gerçeğe uymaz: penguen, devekuşu gibi uçamayan kuşlar vardır.
3. Geçerlilik biçimle, doğruluk öncüllerin gerçeğe uygunluğuyla ilgilidir; geçerli bir biçim yanlış öncülle yanlış sonuç verebilir.
4. Denetleyelim: öncülü "Bazı kuşlar uçar." diye düzeltirsek penguenin uçtuğu sonucu artık çıkmaz ✓ — sorun biçimde değil içerikteydi.

5. Tabloda iki ölçüt karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm hangi seçenekle tamamlanır?

• A) Kullanılan sözcükler
• B) Argümanın uzunluğu
• C) Öncül sayısı
• D) Konuşanın kimliği
• E) Öncüllerin gerçeğe uygunluğu

Doğru cevap: E — Doğruluk, öncüllerin gerçeğe uygunluğuyla ilgilidir.

1. Tablonun dolu satırı geçerliliği argümanın biçimine bağlıyor: sonucun öncüllerden kurallara uygun biçimde çıkıp çıkmadığı.
2. Doğruluk bunun karşısında durduğuna göre biçimi değil, argümanın içeriğini ölçmelidir.
3. İçeriğin ölçütü, öncüllerde söylenenin gerçekte de öyle olup olmadığıdır.
4. Denetleyelim: "Bütün kuşlar uçar." öncülü biçim bakımından sorunsuzdur ama gerçeğe uymadığı için doğru değildir ✓.

6. Tabloda iki metnin içerdiği yargılar verilmiştir. Tutarlılık ölçütü bakımından yapılabilecek en uygun değerlendirme hangisidir?

• A) Birinci metin kendi içinde çelişmektedir.
• B) İkinci metin çelişmektedir.
• C) İki metin de tutarlıdır.
• D) İki metin de tutarsızdır.
• E) Tutarlılık aranmaz.

Doğru cevap: A — Birinci metin kendi içinde çelişmektedir; tutarlılık, yargıların birbiriyle çelişmemesini ister.

1. Birinci metin önce "Tüm kurallara uyulmalı." diyor; ardından "Bu kurala uymayabiliriz." diyor.
2. Tüm kurallara uymak, bu kurala da uymayı gerektirir; iki yargı aynı anda doğru olamaz, bu bir çelişkidir.
3. İkinci metin ise genel kuraldan tutarlı bir sonuç çıkarıyor: tüm kurallara uyulacaksa bu kurala da uyulacak.
4. Denetleyelim: ikinci metnin iki yargısını birlikte kabul etmek sorun yaratmaz ✓; birincininkini birlikte kabul etmek olanaksızdır.

7. Yukarıdaki sözde yapılan akıl yürütme hatası hangisidir?

• A) Kısır döngü
• B) Görüş yerine kişiyi hedef alma
• C) Genelleme
• D) Otoriteye dayanma
• E) Yanlış ikilem

Doğru cevap: B — Görüşün gerekçesi yerine onu savunan kişi hedef alınmıştır; bu, kişiye yönelme safsatasıdır.

1. Sözde tartışılan görüşün içeriğine, gerekçesine ya da kanıtına hiç değinilmiyor.
2. Bunun yerine görüşü savunan kişinin geçmişteki öğrencilik başarısı öne sürülüyor.
3. Bir görüşün doğruluğu, onu kimin söylediğine değil gerekçesine bağlıdır; kişinin geçmişi görüşü çürütmez.
4. Denetleyelim: aynı görüşü başarılı bir öğrenci savunsaydı görüş değişmezdi ✓ — eleştiri görüşe değil kişiye yöneliyor.

8. Yukarıdaki sözde yapılan akıl yürütme hatası hangisidir?

• A) Kısır döngü
• B) Kişiye yönelme
• C) Konunun uzmanı olmayan bir otoriteye dayanma
• D) Yanlış ikilem
• E) Acele genelleme

Doğru cevap: C — Ürünün niteliği, konunun uzmanı olmayan bir ünlünün tanınırlığına dayandırılmıştır; bu, uygunsuz otoriteye dayanma safsatasıdır.

1. İddia ürünün "en iyisi" olduğu; bu, ürünün niteliğiyle ilgili bir sav.
2. Gerekçe olarak sanatçının çok tanınmış olması ve reklamda oynaması gösteriliyor.
3. Sanatçı ürünün alanında uzman değildir; tanınırlık, ürünün niteliği hakkında bilgi vermez. Üstelik reklamda oynamak için ücret alır.
4. Denetleyelim: ürünün en iyi olduğunu göstermek için test sonuçları ya da karşılaştırma gerekir ✓ — sunulan destek bunların hiçbiri değil.

9. Yukarıdaki sözde hangi akıl yürütme hatasına düşülmüştür?

• A) Acele genelleme
• B) Kişiye yönelme
• C) Otoriteye dayanma
• D) Seçenekleri ikiye indirgeme (yanlış ikilem)
• E) Kısır döngü

Doğru cevap: D — Başka seçenekler varken durum iki seçeneğe indirgenmiştir; bu, yanlış ikilem safsatasıdır.

1. Söz yalnız iki olasılık sunuyor: öneriyi kabul etmek ya da projeyi hiç istememek.
2. Oysa başka yollar da var: öneriyi değiştirerek kabul etmek, başka bir öneri getirmek ya da projeyi isteyip bu öneriyi yetersiz bulmak.
3. Gerçekte ikiden fazla seçenek varken karşı tarafı iki uçtan birini seçmeye zorlamak akıl yürütme hatasıdır.
4. Denetleyelim: "Projeyi istiyorum ama bu öneriyi değil." demek tutarlı bir tutumdur ✓ — ikilem yapaydır.

10. Yukarıdaki söz değerlendirildiğinde ortaya çıkan mantık hatası hangisidir?

• A) Kısır döngü
• B) Kişiye yönelme
• C) Yanlış ikilem
• D) Otoriteye dayanma
• E) Yetersiz örnekten genel sonuç çıkarma

Doğru cevap: E — İki örnekten bütün davranışları kapsayan bir sonuç çıkarılmıştır; bu, yetersiz örnekten genelleme (acele genelleme) hatasıdır.

1. Dayanak: kişi iki kez geç kalmış. Bu, iki tekil gözlemdir.
2. Sonuç: "hiçbir işine zamanında yetişemez." Bu, kişinin bütün işlerini kapsayan genel bir yargıdır.
3. Sonucun kapsamı öncülün desteklediğinden çok daha geniştir; iki örnek böyle bir genellemeyi taşıyamaz.
4. Denetleyelim: kişi başka yüzlerce işine zamanında yetişmiş olabilir; tek bir karşı örnek sonucu çürütür ✓.

11. Yukarıdaki akıl yürütmede yapılan hata hangisidir?

• A) Kanıtlanacak yargının kanıt olarak kullanılması
• B) Kişiye yönelme
• C) Yanlış ikilem
• D) Otoriteye dayanma
• E) Acele genelleme

Doğru cevap: A — Kanıtlanacak yargı kanıt olarak kullanılmıştır; bu, kısır döngü safsatasıdır.

1. Kanıtlanmak istenen yargı: "Bu kitap güvenilirdir."
2. Birinci adımda güvenilirlik, bilgilerin doğru olmasına dayandırılıyor; ikinci adımda bilgilerin doğruluğu yeniden kitabın güvenilir olmasına dayandırılıyor.
3. Böylece sonuç, kendi kanıtının kanıtı yapılmış; akıl yürütme başladığı yere dönüyor ve dışarıdan hiçbir destek almıyor.
4. Denetleyelim: kitaptaki bilgilerin doğruluğu başka bir kaynakla sınanmadıkça kitabın güvenilirliği hiç kanıtlanmış olmaz ✓.

12. Tabloda iki ifadenin yol açtığı belirsizlik gösterilmiştir. Bu durum felsefede dile verilen önem bakımından neyi gösterir?

• A) Dilin düşünceyle ilgisiz olduğunu
• B) Belirsiz dilin düşünceyi de belirsizleştirdiğini
• C) Belirsizliğin tercih edildiğini
• D) Tanımın gereksiz olduğunu
• E) Kavramların değişmediğini

Doğru cevap: B — Tablo, belirsiz dilin düşünceyi de belirsizleştirdiğini gösterir; bu yüzden felsefe dile ve tanıma önem verir.

1. "Gençler sorumsuzdur." yargısında gençlerin hepsinin mi bazılarının mı kastedildiği belli değil: kapsam belirsiz.
2. "Bu iş uzun sürer." yargısında "uzun"un bir saat mi bir yıl mı olduğu belli değil: ölçü belirsiz.
3. Kapsamı ya da ölçüsü belli olmayan bir yargı herkesçe farklı anlaşılır; üzerine akıl yürütmek, onu doğrulamak ya da çürütmek güçleşir.
4. Denetleyelim: "Bazı gençler sorumsuzdur." dersek yargı sınanabilir hâle gelir ✓ — dil netleşince düşünce de netleşir.

13. Bir tartışmaya başlamadan önce kullanılan temel kavramların tanımlanmasının sağladığı yarar hangisidir?

• A) Görüşlerin gizlenmesi
• B) Tartışmanın uzaması
• C) Tarafların aynı şeyi konuştuğundan emin olunması
• D) Gerekçenin gereksizleşmesi
• E) Sonucun baştan belirlenmesi

Doğru cevap: C — Kavramları tartışmadan önce tanımlamak, tarafların aynı şeyi konuştuğundan emin olunmasını sağlar.

1. Aynı sözcük farklı kişilerde farklı anlamlara gelebilir; örneğin "özgürlük" birine göre sınırsız davranmak, ötekine göre başkasına zarar vermeden davranmaktır.
2. Taraflar sözcüğe farklı anlam yüklerse aslında farklı şeyleri tartışır ve hiçbir zaman uzlaşamaz.
3. Tanım, sözcüğün bu tartışmada neyi kastettiğini sabitler ve ortak bir zemin kurar.
4. Denetleyelim: tanımdan sonra kalan anlaşmazlık gerçek bir görüş ayrılığıdır ✓, sözcük yanlış anlaşılmasından doğmaz.

14. Yukarıdaki akıl yürütmenin biçimi ve sonucun niteliği hangi seçenekte birlikte doğru verilmiştir?

• A) Safsata – öncül yoktur.
• B) Tümdengelim – sonuç kesindir.
• C) Tümevarım – sonuç kesindir.
• D) Analoji – sonuç kesin değil, olasıdır.
• E) Tanım – sonuç yoktur.

Doğru cevap: D — Benzerliğe dayanan bu akıl yürütme analojidir; sonucu kesin değil, olasıdır.

1. Öncülde Dünya ile başka bir gezegen büyüklük ve sıcaklık bakımından benzer sayılıyor.
2. Dünya’nın bir niteliği (yaşam barındırması) bu benzerliğe dayanarak öteki gezegene aktarılıyor; bu, analojidir.
3. Benzerlik her yönü kapsamaz: atmosfer, su ya da manyetik alan gibi ayrı özellikler olabilir. Bu yüzden sonuç ancak olasıdır.
4. Denetleyelim: sonucun "olabilir" diye kurulmuş olması da kesinlik iddia edilmediğini gösteriyor ✓.

15. Yukarıdaki argümanda sonucun desteklenebilmesi için eklenmesi gereken öncül hangisidir?

• A) Sınav sabah yapıldı.
• B) Ali sınava girmiştir.
• C) Sınav zordu.
• D) Ali okula gitmiştir.
• E) Yüksek not alan herkes çok çalışmıştır.

Doğru cevap: E — Eksik öncül "Yüksek not alan herkes çok çalışmıştır." yargısıdır; notla çalışma arasında genel bir bağ kurar.

1. Verilen öncül yalnız bir olayı bildiriyor: Ali yüksek not aldı.
2. Sonuç ise başka bir şey hakkında: Ali çok çalışmıştır. İki yargı arasında köprü kuran genel bir kural eksik.
3. Bu köprü "Yüksek not alan herkes çok çalışmıştır." öncülüyle kurulur: "Her yüksek not alan çok çalışmıştır, Ali yüksek not aldı, o hâlde Ali çok çalışmıştır."
4. Denetleyelim: öncülü ekleyince argüman tümdengelimli ve geçerli bir biçime kavuşuyor ✓.

16. Tabloda bir argümanın değerlendirme adımları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bırakılan soru hangisidir?

• A) Gözden kaçırılan bir karşı örnek var mı?
• B) Kaç sözcük kullanılmış?
• C) Kim söylemiş?
• D) Ne zaman söylenmiş?
• E) Kaç kişi katılıyor?

Doğru cevap: A — Eksik adım "Gözden kaçırılan bir karşı örnek var mı?" sorusudur; sonuç, onu çürütebilecek örneklere karşı da sınanmalıdır.

1. Birinci adım öncüllerin doğruluğunu soruyor: içerik denetimi.
2. İkinci adım sonucun öncüllerden çıkıp çıkmadığını soruyor: biçim (geçerlilik) denetimi.
3. Son adımda sonucu dışarıdan sınamak gerekir: öncüllerde düşünülmemiş ve sonucu yanlışlayacak bir durum var mı?
4. Denetleyelim: "Bütün kuğular beyazdır." sonucu ilk iki adımı geçse bile siyah kuğu örneğiyle çürür ✓ — üçüncü adım bu yüzden gerekli.

17. Tabloda iki argüman karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre sonucun güvenilir sayılabilmesi için gereken koşul hangisidir?

• A) Yalnızca biçimin geçerli olması
• B) Hem öncüllerin doğru hem biçimin geçerli olması
• C) Yalnızca öncüllerin doğru olması
• D) Öncül sayısının fazla olması
• E) Argümanın uzun olması

Doğru cevap: B — Sonucun güvenilir olması için hem öncüllerin doğru hem biçimin geçerli olması gerekir.

1. Birinci argümanda öncüller doğru ve biçim geçerli: sonuç doğru olmak zorundadır.
2. İkinci argümanda biçim yine geçerli ama öncüller yanlış: sonuç yanlış çıkabilir, güvenilemez.
3. Demek ki geçerli biçim tek başına yetmiyor; doğru öncülle birleştiğinde güvenilir sonuç verir.
4. Denetleyelim: iki koşuldan biri eksik olunca sonuç ya dayanaksız ya da biçim hatalı olur ✓ — ikisi birlikte gerekir.

18. Mantığın felsefe içindeki temel işlevi hangisidir?

• A) Ölçüm yapmak
• B) Deney yapmak
• C) Doğru düşünmenin kurallarını inceleyerek akıl yürütmeleri denetlemek
• D) Tarihî olayları sıralamak
• E) Sanat eseri üretmek

Doğru cevap: C — Mantığın felsefedeki temel işlevi, doğru düşünmenin kurallarını inceleyerek akıl yürütmeleri denetlemektir.

1. Felsefe sonuçlarına deneyle değil, akıl yürütmeyle ulaşır.
2. Akıl yürütmenin güvenilir olması için sonucun öncüllerden kurallara uygun çıkması gerekir.
3. Mantık bu kuralları (öncül-sonuç ilişkisi, geçerlilik, çelişmezlik) inceler ve hangi akıl yürütmenin hatalı olduğunu gösterir.
4. Denetleyelim: bu ünitedeki safsataların ayırt edilmesi de mantığın denetleme işlevinin uygulamasıdır ✓.

19. Yukarıdaki haberi değerlendiren bir okurun öncelikle sorması gereken soru hangisidir?

• A) Haberi kaç kişi paylaştı?
• B) Haber kaç kelime?
• C) Haber ne zaman okundu?
• D) İddia hangi araştırmaya ve kimlere dayanıyor?
• E) Haberin başlığı uzun mu?

Doğru cevap: D — Okurun öncelikle sorması gereken, iddianın hangi araştırmaya ve kimlere dayandığıdır.

1. Haberdeki tek gerekçe "uzmanlara göre" ifadesi; ama uzmanların kim olduğu belirtilmemiş.
2. Hangi araştırmaya dayanıldığı da yazılmamış; yani sav için sınanabilir bir kanıt sunulmamış.
3. Belirsiz bir otoriteye gönderme kanıt yerine geçmez; önce dayanağın ne olduğu öğrenilmelidir.
4. Denetleyelim: araştırmanın adı ve yapan kurum belli olursa okur yöntemini inceleyip savı sınayabilir ✓.

20. Kartlarda bu ünitede işlenen üç temel konu verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Sav değerlendirmesi gereksizdir.
• B) Argümanın biçimi önemsizdir.
• C) Öncüllerin doğruluğu aranmaz.
• D) Safsatalar geçerli akıl yürütmelerdir.
• E) Argümanı biçim ve içerik yönünden sınamak, savları değerlendirmenin temel yoludur.

Doğru cevap: E — En kapsayıcı sonuç: argümanı biçim ve içerik yönünden sınamak, savları değerlendirmenin temel yoludur.

1. Birinci kart argümanın yapısını veriyor: sonuç öncüllere dayanır.
2. İkinci kart ölçütleri ekliyor: geçerlilik biçimi, doğruluk içeriği denetler.
3. Üçüncü kart hatalardan kaçınmayı getiriyor: safsatalar biçim ya da içerik bakımından kusurlu akıl yürütmelerdir.
4. Denetleyelim: doğru seçenek üç kartı birden kapsıyor ✓; öteki seçeneklerin her biri kartlardan birinin tersini söylüyor.