Dalgalar

1. Tabloda dalga kavramları tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Birim zamandaki salınım sayısı
• B) Bir salınımın süresi
• C) Dalganın yüksekliği
• D) Dalganın uzunluğu
• E) Yayılma hızı

Doğru cevap: A — Frekans, birim zamanda gerçekleşen tam salınım sayısıdır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda tanımı. İki kavram aynı olayı iki ayrı yönden ölçüyor.
2. Dolu satır: periyot → bir tam salınım için geçen süre. Yani periyot bir SÜREDİR ve birimi saniyedir.
3. Frekans ise tersini sorar: bir saniyede kaç salınım oluyor? Öyleyse frekans birim zamandaki salınım sayısıdır ve birimi hertzdir.
4. Denetleyelim: iki büyüklük birbirinin tersi ✓ — f = 1/T bağıntısı bunu gösteriyor.

2. Yukarıda bir dalganın periyodu verilmiştir. Dalganın frekansı sorulmaktadır. Buna göre frekans kaç hertz'dir?

T = 0,25 s

• A) 0,25
• B) 4
• C) 25
• D) 2,5
• E) 0,5

Doğru cevap: B — Frekans periyodun tersidir; f = 1 / 0,25 = 4 Hz.

1. Verilenleri yazalım: T = 0,25 s, istenen frekans f. Bağıntı f = 1 / T.
2. Değeri yerleştirelim: f = 1 / 0,25.
3. İşlemi yapalım: 0,25 = 1/4 olduğuna göre 1 / 0,25 = 4. Birim 1/s, yani hertz. Dalga saniyede 4 tam salınım yapıyor.
4. Denetleyelim: 4 salınım × 0,25 s = 1 s ✓ — bir saniyede tam 4 salınım tamamlanıyor.

3. Tabloda dalga büyüklükleri açıklanmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Salınım sayısı
• B) Salınım süresi
• C) Ardışık iki tepe arasındaki uzaklık
• D) Yayılma hızı
• E) Titreşim doğrultusu

Doğru cevap: C — Dalga boyu, ardışık iki tepe (ya da iki çukur) arasındaki uzaklıktır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda neyi gösterdiği. İki büyüklük de bir uzaklık ölçüyor ama farklı doğrultularda.
2. Dolu satır: genlik → denge konumundan en büyük uzaklaşma. Bu düşey bir uzaklıktır; dalganın ne kadar yükseldiğini söyler.
3. Dalga boyu ise yatay bir uzaklıktır; dalganın kendini ne kadar sonra tekrarladığını gösterir. Ardışık iki tepe arasındaki mesafedir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki salınım sayısı ve süresi ✓ — ikisi de uzaklık değil, frekans ve periyotla ilgili.

4. Yukarıda dalga bağıntısı ve veriler verilmiştir. Dalganın yayılma sürati sorulmaktadır. Buna göre bu değer kaç m/s'dir?

v = λ × f, λ = 2 m, f = 15 Hz

• A) 13
• B) 17
• C) 7,5
• D) 30
• E) 0,13

Doğru cevap: D — Dalga bağıntısıyla v = λ · f = 2 × 15 = 30 m/s bulunur.

1. Verilenleri yazalım: λ = 2 m, f = 15 Hz, istenen sürat v. Bağıntı v = λ · f.
2. Değerleri yerleştirelim: v = 2 × 15.
3. İşlemi yapalım: v = 30. Birim m × (1/s) = m/s. Dalga saniyede 30 metre ilerliyor.
4. Denetleyelim: birimler sürat birimi veriyor ✓ — hertz aslında 1/s olduğu için çarpımdan m/s çıkıyor.

5. Tabloda dalga süratinin ortama bağlılığı verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Ölçülemez
• B) Yine değişmez
• C) Sıfırlanır
• D) İki katına çıkar
• E) Değişir; sürati belirleyen ortamın özellikleridir

Doğru cevap: E — Dalganın yayılma sürati ortamın özelliklerine bağlı olduğu için ortam değişince sürat de değişir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda değişen etken, sağda dalga süratinin durumu.
2. Dolu satır: ortam aynı kalıyorsa sürat değişmez. Buradan bir sonuç çıkar — sürati belirleyen şey ortamın kendisidir.
3. Ortam değiştiğinde onun özellikleri de değişir; ses havada, suda ve demirde farklı süratle ilerler. Öyleyse sürat de değişir.
4. Denetleyelim: kaynak aynı kalsa bile sürat değişiyor ✓ — bu, sürati kaynağın değil ortamın belirlediğini gösteriyor.

6. Yukarıdaki geçişte değişmeyen büyüklük sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Frekans
• B) Sürat
• C) Dalga boyu
• D) Genlik
• E) Hiçbiri

Doğru cevap: A — Frekansı kaynak belirlediği için ortam değişse de frekans değişmez.

1. Soruda hangi büyüklüklerin değiştiği söyleniyor: sürat ve dalga boyu. Aranan, değişmeyen büyüklük.
2. Her büyüklüğün neye bağlı olduğunu soralım. Sürati ortam belirler; ortam değiştiği için sürat de değişiyor.
3. Frekansı ise kaynak belirler; saniyede kaç salınım üretildiği kaynağın işidir ve dalganın hangi ortamda ilerlediğiyle ilgisi yoktur. Bu yüzden frekans sabit kalır.
4. Denetleyelim: v = λ · f bağıntısında v değişip f sabit kalınca λ da değişmek zorunda ✓ — soruda dalga boyunun değiştiği zaten söyleniyor.

7. Tabloda dalga türleri ve yayılma koşulları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Madde ortamı gerektirir
• B) Boşlukta da yayılabilir
• C) Yayılamaz
• D) Yalnızca suda yayılır
• E) Yalnızca katıda yayılır

Doğru cevap: B — Elektromanyetik dalgalar madde ortamı gerektirmez; boşlukta da yayılabilir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda dalga türü, sağda yayılma koşulu. Ölçüt, dalganın neye ihtiyaç duyduğu.
2. Dolu satır: mekanik dalga → madde ortamı gerektirir. Nedeni açık; mekanik dalga taneciklerin titreşimiyle taşınır, tanecik yoksa taşıyıcı da yoktur.
3. Elektromanyetik dalga ise elektrik ve manyetik alanların titreşimidir; taşıyıcı tanecik gerekmez. Bu yüzden boşlukta da yayılabilir.
4. Denetleyelim: Güneş ışığının uzaydan gelmesi ✓ — arada madde olmadığı hâlde enerji ulaşıyor.

8. Yukarıdaki deneyin gösterdiği sonuç sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Işık mekanik dalgadır.
• B) Ses ışıktan hızlıdır.
• C) Ses mekanik dalgadır, boşlukta yayılamaz; ışık yayılabilir.
• D) İkisi de boşlukta yayılır.
• E) İkisi de yayılamaz.

Doğru cevap: C — Ses mekanik bir dalgadır ve boşlukta yayılamaz; ışık ise elektromanyetik olduğu için yayılabilir.

1. Deneydeki iki gözlemi ayıralım: fanusun havası boşaltılınca ses duyulmuyor, ama ışık görülüyor.
2. Ortam ikisi için de aynı, yani boşluk. Öyleyse fark ortamdan değil, iki dalganın türünden geliyor.
3. Ses taneciklerin titreşimiyle taşınır; boşlukta tanecik olmadığı için yayılamaz ve duyulmaz. Işık ise alan titreşimidir, taşıyıcı gerektirmez ve görülür.
4. Denetleyelim: hava geri verilse ses yeniden duyulur ✓ — bu, sorunun ortamın yokluğu olduğunu doğruluyor.

9. Tabloda dalga türleri ve titreşim doğrultuları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa gelmesi gereken ifade hangisidir?

• A) Doğrultusuzdur
• B) Yayılma doğrultusuna dik
• C) Rastgele
• D) Yayılma doğrultusuyla aynı
• E) Değişkendir

Doğru cevap: D — Boyuna dalgalarda tanecikler yayılma doğrultusuyla aynı doğrultuda titreşir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda dalga türü, sağda taneciklerin titreşim doğrultusu. İki tür bu ölçütle ayrılıyor.
2. Dolu satır: enine dalga → titreşim yayılma doğrultusuna dik. İpte oluşturulan dalga buna örnektir; ip yukarı aşağı, dalga ileri gider.
3. Boyuna dalgada ise tanecikler ileri geri, yani dalganın ilerlediği doğrultuda titreşir. Ses bunun örneğidir; hava tanecikleri sıkışıp seyrelerek ilerler.
4. Denetleyelim: iki tür yalnız bu ölçütle ayrılıyor ✓ — ikisi de enerji taşır, farkları titreşim doğrultusunda.

10. Tabloda bir yansıma olayının açıları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Yansıma yasası uygulandığında bu boşluğa gelmesi gereken değer hangisidir?

• A) 90°
• B) 55°
• C) 70°
• D) 145°
• E) 35°

Doğru cevap: E — Yansıma yasasına göre gelme açısı yansıma açısına eşittir; yansıma açısı 35°’dir.

1. Yansıma yasasını yazalım: gelme açısı = yansıma açısı. Bu açılar yüzeyle değil, yüzeye dik olan normalle ölçülür.
2. Tablodaki veriyi okuyalım: gelme açısı 35°.
3. Yasa bir eşitlik kurduğuna göre yansıma açısı da 35° olur.
4. Denetleyelim: açı normalle ölçülüyor ✓ — yüzeyle ölçülseydi iki açı yine eşit olurdu, ama değerleri 55° olurdu.

11. Yukarıdaki durumda beklenen sonuç sorulmaktadır. Buna göre doğru seçenek hangisidir?

• A) Genlik büyür; rezonans oluşur.
• B) Titreşim durur.
• C) Frekans sıfırlanır.
• D) Genlik küçülür.
• E) Hiçbir değişiklik olmaz.

Doğru cevap: A — Uygulanan frekans cismin doğal frekansına eşit olduğunda genlik büyür; bu olaya rezonans denir.

1. Her cismin bir doğal titreşim frekansı olduğunu hatırlayalım: serbest bırakıldığında kendiliğinden titreştiği frekans.
2. Dışarıdan uygulanan zorlama bu frekansla aynıysa, her itiş salınımın tam da uygun anına denk gelir. Salıncağı doğru anda itmek gibi.
3. Böylece verilen enerji salınımda birikir ve genlik hızla büyür. Bu olaya rezonans denir.
4. Denetleyelim: frekanslar farklı olsaydı itişler bazen ters ana denk gelirdi ✓ — enerji birikmez, genlik büyümezdi.

12. Yukarıdaki durumu açıklayan olgu sorulmaktadır. Buna göre istenen değer hangisidir?

• A) Binalar aynı frekansta titreşmez.
• B) Binanın doğal frekansı deprem dalgasının frekansına yakınsa rezonans oluşur.
• C) Deprem dalgaları binaları etkilemez.
• D) Yükseklik önemsizdir.
• E) Rezonans hasarı azaltır.

Doğru cevap: B — Binanın doğal frekansı deprem dalgasının frekansına yakınsa rezonans oluşur ve hasar artar.

1. Gözlemdeki ayrıntıyı tutalım: aynı depremde yan yana duran binalardan bazıları daha çok hasar görüyor. Deprem hepsine aynı biçimde ulaştığına göre fark binalarda olmalı.
2. Her yapının kendi doğal titreşim frekansı vardır ve bu frekans yapının yüksekliğine, kütlesine ve taşıyıcı sistemine bağlıdır.
3. Deprem dalgasının frekansı bir yapının doğal frekansına yakınsa o yapıda rezonans oluşur; salınım genliği büyür ve hasar artar. Farklı yükseklikteki binaların farklı etkilenmesinin nedeni budur.
4. Denetleyelim: açıklama binaların yüksekliğiyle uyumlu ✓ — yükseklik doğal frekansı belirleyen etkenlerden biri.

13. Tabloda iki dalganın genlikleri karşılaştırılmıştır. Taşıdıkları enerji bakımından karşılaştırma sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yargı hangisidir?

• A) Enerjiler eşittir.
• B) I. dalganın enerjisi daha büyüktür.
• C) II. dalganın enerjisi daha büyüktür.
• D) Enerji genlikten bağımsızdır.
• E) Karşılaştırma yapılamaz.

Doğru cevap: C — Dalganın taşıdığı enerji genlikle birlikte arttığı için genliği büyük olan dalga daha çok enerji taşır.

1. Genliğin ne olduğunu hatırlayalım: taneciklerin denge konumundan en büyük uzaklaşması, yani salınımın büyüklüğü.
2. Büyük genlik, taneciklerin daha uzağa gidip gelmesi demektir. Daha uzağa hareket ettirmek daha çok enerji gerektirir.
3. Öyleyse genliği büyük olan dalga daha çok enerji taşır. Tabloda genliği büyük olan II. dalgadır.
4. Denetleyelim: yüksek dalgaların kıyıda daha çok etki yaratması ✓ — genlik ile enerji arasındaki bağın günlük karşılığı.

14. Tabloda su dalgalarının derinliğe göre davranışı verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Sıfır
• B) Büyük
• C) Aynı
• D) Küçük
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: D — Su dalgalarının sürati derinlik azaldıkça küçülür; sığ bölgede sürat küçüktür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bölge ve su derinliği, sağda dalga sürati. Ölçüt derinlik.
2. Dolu satır: derin bölgede derinlik fazla, sürat büyük. Buradan bir bağ okunuyor — derinlik arttıkça sürat artıyor.
3. Sığ bölgede derinlik az olduğuna göre sürat de küçük olur. Bu, sürati ortamın özelliklerinin belirlediğinin bir örneğidir; burada ortam aynı su ama derinliği farklı.
4. Denetleyelim: kıyıya yaklaşan dalgaların yavaşlayıp dikleşmesi ✓ — sığlaşma süratı düşürüyor.

15. Yukarıda bir salınım hareketinin verileri verilmiştir. Hareketin periyodu sorulmaktadır. Buna göre periyot kaç saniyedir?

20 saniyede 50 tam salınım

• A) 70
• B) 2,5
• C) 1.000
• D) 30
• E) 0,4

Doğru cevap: E — Periyot bir salınımın süresidir; 20 s / 50 salınım = 0,4 s.

1. Verilenleri yazalım: toplam süre 20 s, bu sürede 50 tam salınım. İstenen, bir salınımın süresi olan periyot.
2. Bağıntıyı kuralım: T = toplam süre / salınım sayısı.
3. Yerleştirelim: T = 20 / 50 = 0,4 s. Bir salınım 0,4 saniye sürüyor.
4. Denetleyelim: 50 × 0,4 = 20 s ✓ — verilen toplam süreyi doğruluyor.

16. Tabloda frekans ve periyot değerleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Ters orantı dikkate alındığında bu boşluğa gelmesi gereken değer hangisidir?

• A) 0,2 s
• B) 5 s
• C) 2 s
• D) 0,5 s
• E) 10 s

Doğru cevap: A — Periyot frekansın tersidir; T = 1 / 5 = 0,2 s.

1. Tablonun kurgusu şu: solda frekans, sağda periyot. Dolu satır: 2 Hz → 0,5 s.
2. Dolu satırdaki ilişkiyi çıkaralım: 1 / 2 = 0,5. Yani periyot frekansın tersi; T = 1 / f.
3. Aynı bağıntıyı 5 Hz için uygulayalım: T = 1 / 5 = 0,2 s.
4. Denetleyelim: frekans büyüdükçe periyot küçülüyor ✓ — 2 Hz’de 0,5 s iken 5 Hz’de 0,2 s; ters orantı korunuyor.

17. Kartlarda elektromanyetik dalga türleri verilmiştir. Bu dalgaların ortak özelliği sorulmaktadır. Kartlara göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Aynı frekanstadırlar.
• B) Boşlukta aynı süratle yayılırlar.
• C) Aynı dalga boyundadırlar.
• D) Madde ortamı gerektirirler.
• E) Yalnızca havada yayılırlar.

Doğru cevap: B — Bütün elektromanyetik dalgalar boşlukta aynı süratle, ışık süratiyle yayılır.

1. Kartlardaki üç dalgayı okuyalım: radyo dalgası, görünür ışık, X ışını. Üçü de elektromanyetik dalgadır.
2. Önce ortak OLMAYANLARI eleyelim. Bu dalgaların frekansları ve dalga boyları birbirinden çok farklıdır; zaten birbirlerinden bu yüzden ayrılırlar.
3. Ortak özellik yayılma süratindedir: elektromanyetik dalgaların hepsi boşlukta ışık süratiyle ilerler. Ayrıca madde ortamı gerektirmezler.
4. Denetleyelim: "madde ortamı gerektirirler" seçeneği ✓ — bu, mekanik dalgaların özelliği.

18. Yukarıdaki uygulamada kullanılan dalga olayı sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Girişim
• B) Kırılma
• C) Yansıma
• D) Rezonans
• E) Kırınım

Doğru cevap: C — Ses dalgasının dipten geri dönmesi yansıma olayıdır.

1. Uygulamada olan biteni izleyelim: dalga gönderiliyor, bir yüzeye çarpıyor ve geri dönüyor. Dönüş süresi ölçülerek derinlik hesaplanıyor.
2. Dalga olaylarını bu davranışa göre ayıralım. Kırılmada dalga ortam değiştirip yön değiştirir ama geri dönmez; kırınımda engelin arkasına yayılır; girişimde iki dalga üst üste biner.
3. Rezonans ise bir aktarım olayı değildir. Dalganın bir yüzeyden geri dönmesine yansıma denir; sonar bu ilkeyle çalışır.
4. Denetleyelim: derinlik süreden hesaplanıyor ✓ — dalga gidip geldiği için yol iki katı alınmalı.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Dalga boyu sabittir.
• B) Frekans süratle ilgisizdir.
• C) Sürat her zaman artar.
• D) Aynı ortamda sürat sabittir; frekans artınca dalga boyu kısalır.
• E) Hata yoktur.

Doğru cevap: D — Aynı ortamda sürat sabittir; frekans artınca dalga boyu kısalır.

1. Öğrencinin kullandığı bağıntıyı yazalım: v = λ · f. Frekans artınca çarpımın da artacağını düşünmüş.
2. Ama bu bağıntıdaki üç büyüklüğün hepsi serbest değil. Sürati ortam belirler; ortam değişmediği sürece v sabittir.
3. v sabitken λ ile f ters orantılı olmak zorundadır. Frekans artınca dalga boyu kısalır, sürat değişmez. Hata, süratı frekansa bağlı sanmaktır.
4. Denetleyelim: sesin tizi ve pesi aynı hızda ulaşıyor ✓ — frekansları farklı olduğu hâlde sürat aynı.

20. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Frekansı ortam belirler.
• C) Sürati kaynak belirler.
• D) Dalga boyu bağımsızdır.
• E) Dalgalarda frekansı kaynak, sürati ortam belirler; dalga boyu bu ikisinin oranıdır.

Doğru cevap: E — Dalgalarda frekansı kaynak, sürati ortam belirler; dalga boyu bu ikisinin oranıdır.

1. Üç kartı okuyalım: frekansı kaynak belirler, sürati ortam belirler, dalga boyu ikisine bağlıdır.
2. İlk iki kart iki ayrı bağımsız değişkeni veriyor. Kaynak saniyede kaç salınım üreteceğini, ortam ise bu salınımın ne hızla ilerleyeceğini belirliyor.
3. Üçüncü kart bunların sonucunu söylüyor: λ = v / f. Dalga boyu bağımsız bir büyüklük değil, ötekilerden çıkan bir sonuçtur. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: ortam değişince λ değişiyor ama f değişmiyor ✓ — bu, kartların kurduğu ilişkiyi doğruluyor.