Türk Modernleşmesi Çerçevesinde Atatürk Dönemi’nde Ekonomi Alanında Yapılan İnkılaplar

1. Kartlarda yeni devletin devraldığı ekonomik koşullar verilmiştir. Bu koşulların ortak sonucu hangisidir?

• A) Üretimi artırmanın dışarıdan destek ya da devlet eliyle mümkün olması
• B) Üretimin kendiliğinden artması
• C) Sermayenin bollaşması
• D) Ulaşımın güçlenmesi
• E) Nüfusun çoğalması

Doğru cevap: A — Nüfus, ulaşım ve sermayedeki yetersizlik, üretimin kendiliğinden artmasını güçleştirmiştir.

1. Üç kartı okuyalım: savaşlarla azalan üretici nüfus, yıpranmış ulaşım ağı, sınırlı sermaye birikimi.
2. Üçünün üretimin hangi ögesine denk geldiğine bakalım. Birincisi çalışacak insanı, ikincisi ürünü pazara götürecek yolu, üçüncüsü yatırım yapacak parayı eksiltiyor.
3. Üretim bu üç öge olmadan artamaz. Öyleyse ortak sonuç şudur: artış ancak dışarıdan destekle ya da devlet eliyle mümkündür.
4. Denetleyelim: "üretimin kendiliğinden artması" seçeneği ✓ — kartlar tam da bunu engelleyen koşulları sayıyor.

2. Kartlarda bir kongreye katılan kesimler verilmiştir. Bu kesimlerin bir arada toplanmasının amacı hangisidir?

• A) Yalnızca tüccarın görüşünün alınması
• B) Ekonomi politikasının üretimin bütün kesimleriyle birlikte belirlenmesi
• C) Kesimlerin ayrıştırılması
• D) Üretimin durdurulması
• E) Vergilerin artırılması

Doğru cevap: B — Dört kesimin bir arada toplanması, ekonomi politikasının üretimin bütünüyle birlikte belirlenmesini amaçlar.

1. Kartlardaki kesimleri okuyalım: çiftçi, tüccar, sanayici, işçi.
2. Bunların üretim zincirinde nerede durduğuna bakalım. Çiftçi ve sanayici üretir, işçi bu üretimde çalışır, tüccar ürünü pazara taşır. Yani zincirin bütün halkaları temsil ediliyor.
3. Bir kesim çağrılmasaydı politika ötekilerin gözünden kurulurdu. Bir arada toplanmalarının amacı, politikanın üretimin bütününü kapsayacak biçimde belirlenmesidir.
4. Denetleyelim: "kesimlerin ayrıştırılması" seçeneği ✓ — kongre onları ayırmıyor, aynı masaya çağırıyor.

3. Tabloda vergi düzenleri ve etkileri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Hasadın azalması
• B) Yükün ağırlaşması
• C) Çiftçinin elinde kalan ürün payının artması
• D) Üretimin durması
• E) Vergilerin çoğalması

Doğru cevap: C — Ürün üzerinden alınan verginin kaldırılması, çiftçinin elinde kalan ürün payını artırmıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda vergi düzeni, sağda çiftçiye etkisi. İki satır aynı ölçünün iki ucunda.
2. Dolu satır: ürünün belirli bir payının vergi olarak alınması → kötü hasat yıllarında da yük sürer. Vergi ürünün oranı olarak alındığı için hasat düştüğünde de kesiliyordu.
3. Verginin kaldırılması bu kesintiyi ortadan kaldırır. Doğrudan sonuç, hasadın çiftçide kalan payının artmasıdır.
4. Denetleyelim: "yükün ağırlaşması" seçeneği ✓ — bu, ÜST SATIRIN anlattığı durum.

4. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre teşvik uygulamasının işleyiş mantığı hangisidir?

• A) Üretimi azaltmak
• B) Maliyeti yükselterek yatırımı sınırlamak
• C) Fabrikaları kapatmak
• D) Maliyeti düşürerek yatırımı çekici hâle getirmek
• E) Vergiyi artırmak

Doğru cevap: D — Arsa ve vergi kolaylıkları maliyeti düşürerek yatırımı çekici hâle getirir.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: yatırımcıya arsa ve vergi kolaylığı sağlanır → maliyet düşer → yeni fabrika kurulur.
2. Ortadaki basamak mekanizmayı veriyor. Bir yatırımcı için karar, kuracağı işin maliyetiyle bekleyeceği kazanç arasındaki farka bakar.
3. Arsa ve vergi kolaylığı maliyet tarafını hafifletiyor; fark büyüyünce yatırım çekici hâle geliyor. Teşvikin işleyiş mantığı budur.
4. Denetleyelim: teşvik bir zorlama değil ✓ — kararı yine yatırımcı veriyor, yalnız koşullar değişiyor.

5. Tabloda kredi kaynakları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Faizlerin sabitlenmesi
• B) Koşulların dışarıda belirlenmesi
• C) Kredinin kalkması
• D) Yatırımın durması
• E) Kaynağın yurt içinde toplanıp yönlendirilmesi

Doğru cevap: E — Ulusal bankalar, yurt içindeki birikimin toplanıp yatırımlara yönlendirilmesini sağlar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kredinin kaynağı, sağda sonucu. İki satır aynı işin iki ayrı düzenini veriyor.
2. Dolu satır: kredinin yabancı bankalardan alınması → kaynak ve koşullar dışarıda belirlenir. Yani hem para hem kararın kendisi dışarıda.
3. Ulusal bankada ikisi de içeri geçer: birikim yurt içinde toplanır ve hangi yatırıma gideceğine yine içeride karar verilir.
4. Denetleyelim: "koşulların dışarıda belirlenmesi" seçeneği ✓ — bu, ÜST SATIRDA zaten yazılmış.

6. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre demiryolu yatırımlarının ekonomik değeri hangisidir?

• A) İç bölgelerin üretimini pazarla buluşturması
• B) Üretimi azaltması
• C) Maliyeti artırması
• D) Pazarı daraltması
• E) Ulaşımı zorlaştırması

Doğru cevap: A — Demiryolu, taşıma maliyetini düşürerek iç bölge üretimini pazarla buluşturur.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: demiryolu iç bölgelere ulaşır → taşıma maliyeti düşer → iç bölge ürünü pazara çıkar.
2. Ortadaki basamak zinciri kuruyor. Uzak bir bölgede üretilen ürünün pazara taşınması pahalıysa, satış fiyatı maliyeti karşılamaz ve ürün yerinde kalır.
3. Demiryolu bu maliyeti düşürerek engeli kaldırıyor. Ekonomik değeri, üretimi olan ama pazara ulaşamayan bölgeleri ticarete katmasıdır.
4. Denetleyelim: üretim zaten vardı ✓ — değişen şey üretimin miktarı değil, pazara ulaşabilmesi.

7. Tabloda yatırım türleri ve yapabilen taraflar eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Özel girişimci
• B) Sermaye yetersizliği nedeniyle devlet
• C) Yabancı işçiler
• D) Yerel yönetimler
• E) Hiç kimse

Doğru cevap: B — Büyük ölçekli yatırımlar için gereken sermaye özel girişimde bulunmadığından devlet üstlenmiştir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yatırım türü, sağda onu kimin yapabildiği. Ölçüt yatırımın büyüklüğü.
2. Dolu satır: küçük atölye → özel girişimci. Küçük bir atölye sınırlı sermayeyle kurulabilir, bu yüzden bireysel girişim yeter.
3. Büyük fabrika ve maden işletmesi ise çok daha yüksek sermaye ister. Bu ölçekteki birikim özel elde bulunmadığı için yatırımı devlet üstlenmiştir.
4. Denetleyelim: "özel girişimci" seçeneği ✓ — bu, ÜST SATIRDA zaten yazılmış.

8. Kartlarda sanayi planında öncelik verilen alanlar verilmiştir. Bu alanların seçilme ölçütü hangisidir?

• A) Hiçbirinin hammaddesinin bulunmaması
• B) Hepsinin lüks tüketim ürünü olması
• C) Yurt içinde hammaddesi bulunan ve dışarıdan alınan ürünler olmaları
• D) Yalnızca ihracata yönelik olmaları
• E) Üretimlerinin gereksiz olması

Doğru cevap: C — Plan, hammaddesi yurt içinde bulunan ve dışarıdan alınan ürünlerin ülkede üretilmesini önceliklendirmiştir.

1. Kartlardaki alanları okuyalım: dokuma, şeker, kâğıt, demir-çelik.
2. Ortak iki özelliklerini arayalım. Birincisi hammadde: pamuk, şeker pancarı, orman ürünleri ve maden ülkede bulunuyor. İkincisi ihtiyaç: bu ürünlerin işlenmiş hâli dışarıdan alınıyordu.
3. İki özellik birleşince seçim ölçütü çıkıyor: hammaddesi içeride olan ama ürünü dışarıdan alınan alanlar. Bu alanlarda üretim hem mümkün hem gerekli.
4. Denetleyelim: "hepsinin lüks tüketim ürünü olması" seçeneği ✓ — kâğıt, şeker ve dokuma günlük ihtiyaç ürünleri.

9. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre yerli üretimin dış ticarete etkisi hangisidir?

• A) İhracatın durması
• B) Dış alımın artması
• C) Dövizin azalması
• D) Dışarıya ödenen tutarın azalması
• E) Üretimin gerilemesi

Doğru cevap: D — Ülkede üretilen ürün için dışarıya ödeme yapılmadığından dışarıya çıkan tutar azalır.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: ürün yurt içinde üretilir → dışarıdan alım azalır → döviz ülkede kalır.
2. Ortadaki basamağın ne anlama geldiğini görelim. Dışarıdan alınan her ürün için satıcı ülkeye ödeme yapılır; bu ödeme dövizle olur.
3. Aynı ürün içeride üretildiğinde bu ödemeye gerek kalmaz. Dış ticarete etkisi, dışarıya ödenen tutarın azalmasıdır.
4. Denetleyelim: "dövizin azalması" seçeneği ✓ — şema tersini, dövizin ülkede KALDIĞINI söylüyor.

10. Tabloda taşımacılık düzenleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Gemi sayısının azalması
• B) Gelirin dışarıya çıkması
• C) Limanların kapanması
• D) Ticaretin durması
• E) Gelirin ülkede kalması ve denizciliğin gelişmesi

Doğru cevap: E — Kıyı taşımacılığı hakkının ülkeye geçmesi geliri içeride tutmuş ve denizciliği geliştirmiştir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda taşımacılık düzeni, sağda sonucu. İki satır aynı işin iki ayrı elde bulunduğu durumu veriyor.
2. Dolu satır: kıyı taşımacılığının yabancı şirketlerde olması → gelir dışarıya çıkar. Taşımayı yapan kim ise ücreti de o alıyor.
3. Hak ülkeye geçince bu akış tersine döner: gelir içeride kalır. Üstelik iş yerli şirketlere geçtiği için gemi, liman ve denizci ihtiyacı doğar; denizcilik gelişir.
4. Denetleyelim: "gelirin dışarıya çıkması" seçeneği ✓ — bu, ÜST SATIRDA zaten yazılmış.

11. Kartlarda tarım alanındaki adımlar verilmiştir. Bu adımların ortak amacı hangisidir?

• A) Aynı toprakta daha çok ürün alınmasını sağlamak
• B) Ekilen alanı daraltmak
• C) Üretimi azaltmak
• D) Çiftçiyi topraktan uzaklaştırmak
• E) Tohumu pahalılaştırmak

Doğru cevap: A — Örnek çiftlik, ziraat okulu ve girdi desteği; aynı topraktan daha çok ürün alınmasını hedefler.

1. Üç kartı okuyalım: örnek çiftlikler, ziraat okulları, tohum ve alet desteği.
2. Üçünün de neye dokunduğuna bakalım. Örnek çiftlik ve okul bilgiyi, tohum ile alet ise üretim aracını iyileştiriyor. Hiçbiri ekilen alanı genişletmiyor.
3. Alan aynı kalıp bilgi ve araç iyileşince birim alandan alınan ürün artar. Adımların ortak amacı budur: verimi yükseltmek.
4. Denetleyelim: "ekilen alanı daraltmak" seçeneği ✓ — kartlarda alanla ilgili hiçbir adım yok.

12. Tabloda demiryolu uzunluğundaki değişim verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Ağ kısalmıştır.
• B) Ağ sürekli biçimde genişlemiştir.
• C) Uzunluk değişmemiştir.
• D) En uzun ağ 1923'tedir.
• E) Genişleme 1930'da durmuştur.

Doğru cevap: B — Demiryolu ağı 1923’ten 1938’e sürekli biçimde genişlemiştir.

1. Tablodaki üç değeri sırayla okuyalım: 1923’te 4.112 km, 1930’da 5.404 km, 1938’de 6.927 km.
2. Tablonun ilk satırı en eski tarihi taşıyor; en büyük değeri değil. Yıllar ilerledikçe uzunluk da artıyor.
3. İki aralıkta da artış var: önce yaklaşık 1.300 km, sonra yaklaşık 1.500 km eklenmiş. En uygun çıkarım, ağın sürekli biçimde genişlediğidir.
4. Denetleyelim: "genişleme 1930’da durmuştur" seçeneği ✓ — 1938 değeri 1930’dan yüksek, yani genişleme sürüyor.

13. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre devletin sanayi yatırımına yönelmesinin nedeni hangisidir?

• A) Fiyatların yükselmesi
• B) Tarım gelirinin artması
• C) Dış pazara bağlı gelirin dalgalanması
• D) Sanayinin gereksizleşmesi
• E) Yatırımın yasaklanması

Doğru cevap: C — Dış pazara bağlı tarım gelirinin dalgalanması, devleti sanayi yatırımına yöneltmiştir.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: dünya pazarında fiyatlar düşer → tarım ürünü geliri azalır → devlet sanayi yatırımına yönelir.
2. İlk iki basamak bir kırılganlığı gösteriyor. Gelir tek bir kaynağa, üstelik ülke dışında belirlenen bir fiyata bağlıysa, o fiyat düştüğünde gelir de düşer ve buna karşı yapılabilecek bir şey yoktur.
3. Sanayiye yönelmek bu bağımlılığı azaltır; gelir kaynağı çeşitlenir. Yönelmenin nedeni budur.
4. Denetleyelim: "fiyatların yükselmesi" seçeneği ✓ — şema düşüşten söz ediyor.

14. Tabloda ekonomik yapı ölçütleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere ne gelir?

• A) Yatırımın azalması
• B) Tarım gelirinin belirleyici olması
• C) Kırsal nüfusun artması
• D) Kentlerde ücretli çalışan kesimin büyümesi
• E) Üretimin durması

Doğru cevap: D — Sanayi yatırımlarının artması, kentlerde ücretli çalışan kesimin büyümesine yol açar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ekonomik yapı ölçütü, sağda etkisi. İki satır iki farklı yapıyı anlatıyor.
2. Dolu satır: nüfusun büyük bölümünün kırda yaşaması → tarım gelirinin belirleyici olması. İnsanların nerede çalıştığı, gelirin nereden geldiğini belirliyor.
3. Sanayi yatırımı üretimi fabrikaya, yani kente taşır. Fabrikada çalışan kişi kendi toprağında değil ücret karşılığı çalışır; bu yüzden kentlerde ücretli çalışan kesim büyür.
4. Denetleyelim: "tarım gelirinin belirleyici olması" seçeneği ✓ — bu, ÜST SATIRDA zaten yazılmış.

15. Tabloda kaynaklar sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Hangi seçenek bu boşluğa uygundur?

• A) Kaynak sayılmaz
• B) Birinci el kaynak
• C) Sözlü kaynak
• D) Arkeolojik buluntu
• E) İkinci el kaynak

Doğru cevap: E — Sonradan yazılmış bir ekonomi tarihi kitabı ikinci el kaynaktır.

1. Tablonun ölçütü belgenin ne için üretildiği. Dolu satır: fabrikanın üretim defteri → birinci el kaynak.
2. Üretim defteri tarih yazmak için tutulmaz; işin kendisini yürütmek için, o gün ne üretildiğini kaydetmek üzere tutulur. Bu yüzden döneme ait doğrudan bir kayıttır.
3. Ekonomi tarihi kitabı ise sonradan ve o dönemi anlatmak amacıyla yazılır; başka kaynaklara dayanır ve yazarın seçimini taşır. Bu yüzden ikinci el kaynaktır.
4. Denetleyelim: "kaynak sayılmaz" seçeneği ✓ — ikinci el olmak kaynak olmaktan çıkarmaz.

16. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Üretim artışını gelirin herkese eşit yansıması saymak
• B) Fabrikaları saymamak
• C) Üretimi ölçmemek
• D) Geliri hesaplamamak
• E) Veriyi okumamak

Doğru cevap: A — Üretimin artması toplam geliri artırabilir; bu gelirin nasıl dağıldığı ayrıca incelenir.

1. Öğrencinin elindekini ve vardığı sonucu ayıralım. Elindeki: fabrika sayısının arttığı. Vardığı sonuç: herkesin gelirinin aynı oranda arttığı.
2. İki şey farklı soruların yanıtı. Fabrika sayısı ne kadar üretildiğini gösterir; gelir dağılımı ise üretilenin kimler arasında nasıl paylaşıldığını.
3. Üretim artarken dağılım eşit olmayabilir; bunu görmek için gelir verilerine ayrıca bakmak gerekir. Hata, üretim artışını gelirin herkese eşit yansıması saymaktır.
4. Denetleyelim: öğrenci veriyi doğru okuyor ✓ — yanlış olan, ondan çıkardığı sonuç.

17. Tabloda iki dönem karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl yazılmalıdır?

• A) Sermayenin canlandırılması
• B) Özel sermayenin büyük yatırımlara yetmemesi
• C) Yatırımın gereksizleşmesi
• D) Üretimin azalması
• E) Devletin çekilmesi

Doğru cevap: B — Beklenen sermaye birikimi oluşmayınca devlet doğrudan yatırıma yönelmiştir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, yanda iki dönemin karşılığı. Aynı sütundaki öncelik ile gerekçe birbirine uymalı.
2. Dolu satırlar şunu gösteriyor: ilk yıllarda öncelik özel girişimin desteklenmesi, gerekçesi sermayenin canlandırılması. Yani beklenti, desteklenen özel girişimin birikim oluşturmasıydı.
3. 1930’lu yıllarda öncelik devletin doğrudan yatırımına dönmüş. Bu değişimin gerekçesi, beklenen birikimin oluşmaması, yani özel sermayenin büyük yatırımlara yetmemesidir.
4. Denetleyelim: "sermayenin canlandırılması" seçeneği ✓ — bu, İLK dönemin gerekçesi olarak zaten yazılmış.

18. Yukarıdaki önceliklerin ortak amacı hangisidir?

• A) Para basımının durdurulması
• B) Dış borcun artırılması
• C) Ekonomik kararların dışarıya bağımlı olmaktan çıkarılması
• D) Bankaların kapatılması
• E) Ticaretin yasaklanması

Doğru cevap: C — Borç ödeme, kendi parasını basma ve kendi bankasını kurma; ekonomik kararlarda dışa bağımlılığı azaltmayı amaçlar.

1. Üç önceliği tek tek alıp neyi dışarıdan içeriye taşıdıklarını soralım.
2. Dış borç, alacaklıya ekonomi üzerinde söz hakkı verir; ödenmesi bu sözü ortadan kaldırır. Kendi parasını basmak, para arzına karar verme yetkisini içeri alır.
3. Kendi bankasını kurmak ise kredinin kime ve hangi koşulla verileceğini içeride belirlemeyi sağlar. Üçünün ortak amacı ekonomik kararları dışarıya bağımlı olmaktan çıkarmaktır.
4. Denetleyelim: üçü de bir yetkiyi içeri taşıyor ✓ — ortak yön alanlarında değil, kararın nerede verildiğinde.

19. Tabloda adımlar ve destekledikleri alanlar eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Bankaların kurulması
• B) Ürünün pazara ulaşması
• C) Vergilerin azalması
• D) Üretim tekniğinin iyileşmesi
• E) Limanların açılması

Doğru cevap: D — Ziraat okulları üretim tekniğinin iyileşmesine hizmet eder.

1. Tablonun kurgusu şu: solda adım, sağda desteklediği şey. İki adım üretim zincirinin iki ayrı noktasına dokunuyor.
2. Dolu satır: demiryolu → ürünün pazara ulaşması. Bu, ürün elde edildikten SONRAKİ aşamayı destekliyor.
3. Ziraat okulu ise ürünün elde edilme aşamasına bakar: çiftçiye ekim, bakım ve hasat tekniğini öğretir. Desteklediği şey üretim tekniğinin iyileşmesidir.
4. Denetleyelim: "ürünün pazara ulaşması" seçeneği ✓ — bu, ÜST SATIRDA demiryolu için zaten yazılmış.

20. Kartlarda bu konuda işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Adımlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Vergi yükü artmıştır.
• C) Ulusal kurum kurulmamıştır.
• D) Devlet üretimden uzak durmuştur.
• E) Ekonomi politikası; üreticinin yükünü azaltan, ulusal kurumlar kuran ve devleti üretime sokan bir bütün oluşturmuştur.

Doğru cevap: E — Kartlar üreticinin yükünü, ulusal kurumları ve devletin üretimdeki rolünü tek bir bütünde birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: vergi yükü hafifledi, ulusal kurumlar kuruldu, devlet üretime girdi.
2. Kartların hangi soruna karşılık geldiğine bakalım. Birincisi üreticinin elindeki payı artırıyor; ikincisi kaynağın nerede toplanacağını içeri alıyor.
3. Üçüncüsü ise özel sermayenin yetmediği yatırımları üstleniyor. Üçü birlikte tek bir ekonomi politikası oluşturuyor; en kapsayıcı sonuç bunları birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: "adımlar birbirinden bağımsızdır" seçeneği ✓ — üçü de aynı sorunun ayrı yüzlerine bakıyor.