Atatürk Dönemi’ndeki İç Siyasi Gelişmeler

1. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre saltanatın kaldırılmasını zorunlu kılan gelişme hangisidir?

• A) Devletin tek bir temsilcisi bulunması gereği
• B) Ordunun büyümesi
• C) Nüfusun artması
• D) Eğitimin gelişmesi
• E) Ekonominin düzelmesi

Doğru cevap: A — Bir barış görüşmesinde devletin tek temsilcisi bulunması gerektiği için ikili yapı sürdürülemezdi.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: iki ayrı yönetim aynı anda temsil iddiasında bulunur → barış görüşmesine iki taraf da çağrılır → tek temsil zorunlu hâle gelir.
2. İkinci basamak sorunu somutlaştırıyor. Aynı devlet adına iki heyet giderse hangi imzanın bağlayıcı olduğu belirsizleşir; karşı taraf da bu ikiliği kullanabilir.
3. Öyleyse görüşmeye tek bir temsilciyle gidilmesi zorunlu. Saltanatın kaldırılmasını zorunlu kılan gelişme budur.
4. Denetleyelim: sorun askerî ya da ekonomik değil, TEMSİL sorunu ✓ — şemanın üç basamağı da bunun üzerine kurulu.

2. Tabloda sorunlar ve çözümleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Yönetim biçiminin adlandırılması
• B) Cumhurbaşkanının atadığı başbakanın hükûmet kurması düzeni
• C) Meclisin kapatılması
• D) Saltanatın geri getirilmesi
• E) Seçimlerin kaldırılması

Doğru cevap: B — Cumhuriyetin ilanıyla hükûmet kurma yöntemi de düzenlenmiş, kabine sistemine geçilmiştir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda sorun, sağda o soruna getirilen çözüm.
2. Dolu satır: yönetim biçiminin adlandırılmaması → cumhuriyetin ilanı. Yani her sorunun karşısına kendi çözümü yazılıyor.
3. İkinci sorun ayrı: hükûmet kurmadaki güçlükler. Önceki düzende hükûmet meclisçe tek tek seçildiği için kurulması güçtü. Çözüm, cumhurbaşkanının atadığı başbakanın hükûmeti kurmasıdır.
4. Denetleyelim: iki sorun da cumhuriyetin ilanıyla aynı dönemde çözülmüş ✓ — biri adlandırma, öteki işleyiş sorunu.

3. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre halifeliğin kaldırılmasının temel gerekçesi hangisidir?

• A) Sınırların değişmesi
• B) Ordunun küçültülmesi
• C) Yönetimde tek bir otorite odağının bulunması gereği
• D) Nüfusun azalması
• E) Ekonominin bozulması

Doğru cevap: C — Cumhuriyetin yanında ayrı bir otorite odağının bulunması yönetimde ikilik doğurmuştur.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: cumhuriyet ilan edilir → halifelik kurum olarak sürer → iki ayrı otorite odağı doğar.
2. Cumhuriyetle birlikte yetkinin kaynağı millet iradesi olarak belirlenmişti. Ama yanı sıra ayrı bir makam da varlığını sürdürüyor.
3. İki odak bir arada bulunduğunda kimin sözünün geçtiği belirsizleşir. Halifeliğin kaldırılmasının temel gerekçesi, yönetimde tek bir otorite odağının bulunması gereğidir.
4. Denetleyelim: aynı ölçüt saltanatın kaldırılmasında da işlemişti ✓ — iki düzenleme aynı ilkeye dayanıyor.

4. Tabloda siyasi yapılar ve sağladıkları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Seçimlerin kalkması
• B) Kararların hızlanması
• C) Meclisin kapanması
• D) Farklı görüşlerin temsili ve iktidarın denetlenmesi
• E) Denetimin azalması

Doğru cevap: D — Çok partili yapı, farklı görüşlerin mecliste temsilini ve iktidarın denetlenmesini sağlar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda siyasi yapı, sağda sağladığı.
2. Dolu satır: tek parti → kararların hızlı alınması. Karşı görüş bulunmadığı için karar süreci kısalıyor.
3. Çok partili yapının katkısı farklı olmalı. Birden çok parti olunca farklı görüşler mecliste temsil edilir ve iktidar sürekli denetlenir.
4. Denetleyelim: iki yapının sağladığı şey birbirinin bedeli ✓ — hız kazanılırken denetim, denetim kazanılırken hız azalıyor.

5. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre çok partili hayata geçişin ertelenmesinde etkili olan hangisidir?

• A) Partilerin kurulamaması
• B) Seçmen sayısının azlığı
• C) Meclisin kapalı olması
• D) Anayasanın bulunmaması
• E) Yeni düzenin henüz yeterince yerleşmemiş olması

Doğru cevap: E — Yeni kurulan düzen henüz yerleşmemişken siyasi rekabetin başka amaçlara yönelmesi geçişi ertelemiştir.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: yeni parti kurulur → kimi çevreler partiyi farklı amaçlarla kullanmak ister → parti kapatılır.
2. Birinci basamak geçişin denendiğini gösteriyor; yani partilerin kurulamaması gibi bir engel yok.
3. Sorun ikinci basamakta: yeni parti, siyasi rekabet aracı olmaktan çıkıp başka amaçlara alet edilmek isteniyor. Bu, yeni düzenin henüz yeterince yerleşmediğini gösterir ve geçişi erteler.
4. Denetleyelim: yerleşmiş bir düzende parti farklı görüşleri temsil eder ✓ — düzeni tartışmaya açmaz.

6. Tabloda anayasalar karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Yeni devletin kurumlarını ayrıntılı biçimde düzenlemesi
• B) Kısa ve esnek olması
• C) Yalnızca askerî konuları düzenlemesi
• D) Geçici olması
• E) Yürürlüğe girmemesi

Doğru cevap: A — 1924 Anayasası, kurulan yeni devletin kurumlarını ayrıntılı biçimde düzenlemiştir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda anayasa, sağda öne çıkan özelliği.
2. Dolu satır: 1921 Anayasası → olağanüstü koşullarda kısa ve esnek düzenleme. Savaş sürerken hızla karar alınabilmesi gerekiyordu, bu yüzden metin kısa tutulmuştu.
3. 1924’te koşullar değişti: devlet kurulmuş, kurumları belirlenmesi gerekiyor. Bu yüzden 1924 Anayasası yeni devletin kurumlarını ayrıntılı biçimde düzenler.
4. Denetleyelim: iki metnin farkı içerik değil, KOŞUL farkından doğuyor ✓ — biri olağanüstü döneme, öteki kuruluş dönemine ait.

7. Kartlarda birbirini izleyen düzenlemeler verilmiştir. Bu düzenlemelerin ortak yönü hangisidir?

• A) Ordunun büyütülmesi
• B) Devlet düzeninin dünyevi bir zemine oturtulması
• C) Vergilerin artırılması
• D) Sınırların değişmesi
• E) Nüfusun sayılması

Doğru cevap: B — Sayılan düzenlemeler, devlet işlerinin dünyevi ölçütlere göre yürütülmesi yönünde birbirini izleyen adımlardır.

1. Üç kartı okuyalım: halifeliğin kaldırılması, eğitimin birleştirilmesi, anayasadaki bazı ibarelerin çıkarılması.
2. Üçünün de dokunduğu alan farklı: biri yönetim, biri eğitim, biri anayasa metni.
3. Ama yön aynı: her biri devlet düzeninin dayanağını dünyevi bir zemine taşıyor. Kartların ortak yönü budur.
4. Denetleyelim: kartlarda "birbirini izleyen" deniyor ✓ — düzenlemeler tek tek değil, bir bütünün parçaları olarak okunmalı.

8. Tabloda eğitim düzenleri ve sonuçları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Okulların kapanması
• B) Ortak anlayışın oluşmaması
• C) Ortak bir program ve anlayışın oluşması
• D) Öğretmenlerin azalması
• E) Programın kaldırılması

Doğru cevap: C — Eğitimin tek çatı altında toplanması ortak program ve anlayışı mümkün kılmıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda eğitim düzeni, sağda sonucu.
2. Dolu satır: farklı türde okulların ayrı ayrı sürmesi → ortak bir eğitim anlayışı oluşmaması. Her okul kendi programını uyguladığında mezunlar farklı bir bakışla yetişiyor.
3. Tek çatı altında toplanma bunun tersini sağlar: ortak bir program uygulanır ve ortak bir anlayış oluşur.
4. Denetleyelim: iki satır aynı ölçütle karşılaştırılıyor ✓ — ölçüt okul sayısı değil, programın ortaklığı.

9. Tabloda seçme hakkındaki gelişmeler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere ne gelir?

• A) Yalnızca muhtarlık seçimi
• B) Yalnızca belediye seçimlerinde oy hakkı
• C) Seçim hakkının kaldırılması
• D) Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı
• E) Hiçbir değişiklik

Doğru cevap: D — 1934 yılında kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yıl, sağda o yıl tanınan seçme hakkı.
2. Dolu satır: 1930 → kadınlara belediye seçimlerinde. Yani hak önce YEREL düzeyde tanınmış.
3. 1934 satırı bu genişlemenin devamı olmalı. Bir sonraki adım ulusal düzeydir: kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır.
4. Denetleyelim: yönü genişleme ✓ — 1930 yerel, 1934 ulusal; kapsam daralmıyor, büyüyor.

10. Kartlarda yeni devletin kurumları verilmiştir. Bu kurumların birlikte kurulmasının gerekçesi hangisidir?

• A) Seçimlerin gereksizleşmesi
• B) Kararların yavaşlatılması
• C) Yetkinin tek kişide toplanması
• D) Denetimin kaldırılması
• E) Devletin işleyişinin kişilere değil kurumlara bağlanması

Doğru cevap: E — Kurumların oluşturulması, devletin işleyişini kişilerden bağımsız ve sürekli kılar.

1. Dört kartı okuyalım: Meclis, Cumhurbaşkanlığı, Bakanlar Kurulu, Mahkemeler.
2. Her birinin ayrı bir işlevi var: yasama, devletin temsili, yürütme ve yargı.
3. Bu işlevler belirli kişilere değil, kanunla kurulmuş kurumlara verilmiş. Böylece kişiler değişse de işleyiş sürer. Birlikte kurulmalarının gerekçesi budur.
4. Denetleyelim: dördü birbirini de dengeliyor ✓ — yetkinin tek yerde toplanmasını önleyen yapı da bu.

11. Tabloda durumlar ve etkileri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Hatalar geç fark edilir
• B) Hatalar erken görülür
• C) Kararlar iyileşir
• D) Denetim güçlenir
• E) Katılım artar

Doğru cevap: A — Eleştiri kanalı kapalı olduğunda hatalı kararlar geç fark edilir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda durum, sağda yönetim üzerindeki etkisi.
2. Dolu satır: mecliste eleştiri yapılabilmesi → hatalar erken görülür. Eleştiri bir uyarı düzeneği gibi çalışıyor; yanlış karar uygulanmadan görülebiliyor.
3. Eleştirinin bulunmadığı durumda bu düzenek devre dışı kalır. Hata ancak sonuçları ortaya çıkınca, yani geç fark edilir.
4. Denetleyelim: hata yok olmuyor, yalnız GÖRÜLME zamanı değişiyor ✓ — tablonun karşılaştırdığı şey de bu.

12. Tabloda mecliste temsil edilen parti sayısı verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en dikkatli çıkarım hangisidir?

• A) Çok partili yapı hiç denenmemiştir.
• B) Çok partili yapı denenmiş ancak sürdürülememiştir.
• C) Parti sayısı sürekli artmıştır.
• D) Meclis kapatılmıştır.
• E) Seçim yapılmamıştır.

Doğru cevap: B — Sayının bir yıl artıp sonra geri düşmesi, denemenin yapıldığını ancak sürdürülemediğini gösterir.

1. Tablodaki üç değeri sırayla okuyalım: 1923’te 1 parti, 1924’te 2 parti, 1926’da yeniden 1 parti.
2. İki hareketi ayrı ayrı görelim. Birinci hareket artış: sayı 1’den 2’ye çıkmış, yani çok partili yapı DENENMİŞ.
3. İkinci hareket düşüş: sayı yeniden 1’e inmiş, yani deneme SÜRDÜRÜLEMEMİŞ. En dikkatli çıkarım ikisini birlikte anmalı.
4. Denetleyelim: yalnız artışa bakan "sürekli artmıştır" der, yalnız son değere bakan "hiç denenmemiştir" ✓ — ikisi de eğrinin yarısını görüyor.

13. Tabloda hukuk düzenleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Eşitsizliğin artması
• B) Uygulamada karmaşa
• C) Kanun önünde eşitlik ve öngörülebilirlik
• D) Kuralların çoğalması
• E) Mahkemelerin kapanması

Doğru cevap: C — Tek hukuk düzeni, herkesin aynı kurala tabi olmasını ve sonucun öngörülebilir olmasını sağlar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda hukuk düzeni, sağda sonucu.
2. Dolu satır: farklı topluluklar için farklı hukuk kuralları → uygulamada karmaşa ve eşitsizlik. Aynı olayda hangi kuralın geçerli olduğu belirsiz kalıyor ve kişiler farklı sonuçlarla karşılaşıyor.
3. Tek hukuk düzeninde ise herkes aynı kurala tabidir. Bu iki şey sağlar: kanun önünde eşitlik ve sonucun önceden kestirilebilmesi.
4. Denetleyelim: öngörülebilirlik yalnız yargı için değil, ticaret ve günlük yaşam için de gerekli ✓ — kişi ne yapacağını önceden bilebiliyor.

14. Yukarıdaki kararın gerekçesi hangisidir?

• A) Denize kıyısının bulunması
• B) Şehrin nüfusunun fazlalığı
• C) İklimin uygunluğu
• D) Yeni yönetimin kendi merkezinde kurumsallaşması
• E) Ticaretin yoğunluğu

Doğru cevap: D — Yeni yönetimin, mücadeleyi yürüttüğü ve meclisin bulunduğu merkezde kurumsallaşması tercih edilmiştir.

1. Karardaki iki gerekçeyi okuyalım: şehir Millî Mücadele’nin YÜRÜTÜLDÜĞÜ yer ve meclisin TOPLANDIĞI yer.
2. İkisi de siyasi gerekçe. Yeni yönetimin kurumları zaten burada oluşmaya başlamış, kadrolar burada toplanmış durumda.
3. Öyleyse merkezi burada tutmak, yeni yönetimin kendi merkezinde kurumsallaşmasını sürdürmesi demektir. Kararın gerekçesi budur.
4. Denetleyelim: kararın gerekçesinde coğrafi ya da ekonomik bir ölçüt anılmıyor ✓ — ikisi de siyasi.

15. Tabloda kaynaklar sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Hangi seçenek bu boşluğa uygundur?

• A) Sonradan yazılmış inceleme
• B) Tamamen nesnel bir kayıt
• C) Kaynak sayılmaz
• D) Yalnızca sayısal veri
• E) Döneme ait olmakla birlikte yorum payı taşır

Doğru cevap: E — Gazete haberi döneme aittir; ancak yorum ve seçim payı taşıdığı için dikkatle değerlendirilir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kaynak, sağda türü ve değerlendirmesi.
2. Dolu satır: Resmî Gazete’de yayımlanan kanun metni → birinci el kaynak. Metin olayın kendisidir; kanunun ne dediğini doğrudan gösterir.
3. Gazetenin haber yorumu da o dönemde yazılmıştır, yani döneme aittir. Ama haberi yazan neyi anlatacağını seçer ve yorum katar. Öyleyse döneme ait olmakla birlikte yorum payı taşır.
4. Denetleyelim: aynı olayı iki gazete farklı anlatabilir ✓ — bu fark, yorum payının somut kanıtı.

16. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre kurumsallaşmanın sağladığı hangisidir?

• A) Yönetimin kişilere bağlı kalmadan sürebilmesi
• B) Kararların yavaşlaması
• C) Yetkinin belirsizleşmesi
• D) Denetimin kalkması
• E) Kuralların azalması

Doğru cevap: A — Kanunla kurulan ve işleyişi kurala bağlanan kurumlar, yönetimin kişilerden bağımsız sürmesini sağlar.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: kurum kanunla kurulur → işleyiş kurala bağlanır → kişilerden bağımsız süreklilik.
2. Birinci basamak kurumun varlığını bir kişinin kararına değil, kanuna dayandırıyor. İkinci basamak da işin nasıl yapılacağını kurala bağlıyor.
3. Böylece görevdeki kişi değişse bile kurum aynı biçimde çalışmayı sürdürür. Kurumsallaşmanın sağladığı şey budur.
4. Denetleyelim: kişiye bağlı bir düzende o kişi gidince işleyiş de durur ✓ — kurumsallaşma tam bu riski kaldırıyor.

17. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Tarihi okumamak
• B) Kanunun çıkarılmasını toplumsal uygulamanın tamamlanması saymak
• C) Kanunu bulamamak
• D) Toplumu tanımamak
• E) Belgeyi görmemek

Doğru cevap: B — Bir kuralın yürürlüğe girmesi ile toplumun tamamında uygulanması farklı süreçlerdir.

1. Öğrencinin akıl yürütmesini ayıralım. Bilgi: kanunun çıkarıldığı tarih. Sonuç: o tarihte toplumun TAMAMI kurala uymuştur.
2. Kanunun çıkarılması hukuki bir andır: kural o gün yürürlüğe girer. Ama uygulama bir süreçtir; duyulma, benimsenme ve denetim zaman ister.
3. İkisi aynı sayılamaz. Hata, kanunun çıkarılmasını toplumsal uygulamanın tamamlanması saymaktır.
4. Denetleyelim: bugün de yeni bir kural çıktığında uygulama hemen tamamlanmıyor ✓ — ilke döneme özgü değil.

18. Tabloda düzenlemeler ve etkileri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Temsil güçlenir
• B) Katılan kesim büyür
• C) Kararlar toplumun küçük bir kesimince belirlenir
• D) Meşruiyet artar
• E) Denetim genişler

Doğru cevap: C — Seçme hakkı dar tutulduğunda kararlar yalnızca küçük bir kesim tarafından belirlenir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda düzenleme, sağda katılım üzerindeki etkisi.
2. Dolu satır: seçme hakkının genişletilmesi → karar süreçlerine katılan kesim büyür. Yani hak ne kadar çok kişiye tanınırsa karar o kadar geniş bir tabana dayanır.
3. Hakkın dar tutulması bunun tersini üretir: karar süreçlerine katılan kesim küçülür ve kararlar toplumun küçük bir kesimince belirlenir.
4. Denetleyelim: ünitedeki seçme hakkı genişlemesi de bu ölçütle okunuyor ✓ — 1930 ve 1934 adımları tabanı büyütüyor.

19. Tabloda iki dönem karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl yazılmalıdır?

• A) Mahkemelerce
• B) Meclis tarafından doğrudan
• C) Padişah tarafından
• D) Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle
• E) Belirsiz biçimde

Doğru cevap: D — Cumhuriyetin ilanından sonra yürütme, cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle yürütülmeye başlanmıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, ortada 1921 düzeni, sağda 1924 sonrası.
2. Yönetim biçimi satırından başlayalım: 1921’de adlandırılmamış, 1924 sonrasında cumhuriyet. Yani ikinci sütun yeni düzeni anlatıyor.
3. Yürütme satırında 1921 için "meclis tarafından" yazıyor; o dönemde yürütme yetkisi mecliste toplanmıştı. Cumhuriyetle birlikte bu yetki ayrıldı: yürütme cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu eliyle yürütülür.
4. Denetleyelim: aynı düzenleme hükûmet kurma güçlüğünü de çözmüştü ✓ — iki soru aynı değişikliğin iki yüzü.

20. Kartlarda bu konuda işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Siyasi gelişme yaşanmamıştır.
• B) İkilik sürdürülmüştür.
• C) Kurum kurulmamıştır.
• D) Katılım daralmıştır.
• E) Dönemin iç siyaseti; yetki ikiliğini gidermek, kurumları oluşturmak ve katılımı genişletmek yönünde ilerlemiştir.

Doğru cevap: E — Kartlar yetki ikiliğinin giderilmesini, kurumsallaşmayı ve katılımın genişlemesini birlikte gösterir.

1. Üç kartı okuyalım: ikilik giderildi, kurumlar kuruldu, katılım genişledi.
2. Birinci kart saltanat ve halifeliğin kaldırılmasını kapsıyor; ikisi de tek otorite odağı ilkesine dayanıyordu.
3. İkinci kart anayasa, meclis, kabine ve mahkemeleri; üçüncü kart ise seçme hakkının genişlemesini ve çok parti denemesini kapsıyor. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: üç başlık bir sıra oluşturuyor ✓ — önce yetki netleşiyor, sonra kurumlar kuruluyor, sonra taban genişliyor.