II. Dünya Savaşı Sonrasında Türkiye ve Dünya

1. Savaşın ardından iki süper güç arasında doğrudan çatışmaya dönüşmeyen bir gerilim dönemi başlamıştır. Bu dönemin adı sorulmaktadır. Buna göre dönem nasıl adlandırılır?

Soğuk Savaş

• A) Soğuk Savaş
• B) Barış Çağı
• C) Rönesans
• D) Sanayi Devrimi
• E) Aydınlanma

Doğru cevap: A — İki süper gücün doğrudan savaşmadan sürdürdüğü bu uzun gerilim dönemine Soğuk Savaş denir.

1. Soru iki ipucu veriyor: dönem savaşın hemen ardından başlıyor ve iki süper güç arasındaki gerilim sıcak bir çatışmaya dönüşmüyor.
2. ABD ile SSCB ordularını karşı karşıya getirmedi; rekabeti silahlanma, ittifaklar, propaganda, uzay yarışı ve başka bölgelerdeki vekâlet savaşlarıyla yürüttü.
3. Silahların doğrudan konuşmadığı ama barışın da kurulmadığı bu duruma "soğuk" savaş adı verildi; dönem 1947 dolaylarından SSCB’nin dağıldığı 1991’e kadar sürdü.
4. Denetleyelim: iki süper güç + doğrudan çatışma yok + savaş sonrası = Soğuk Savaş ✓

2. Soğuk Savaş döneminde dünya iki bloka ayrılmıştır. Blokların önderleri aranmaktadır. Buna göre bloklara kimler önderlik etmiştir?

İki kutuplu dünya

• A) Fransa ve İtalya
• B) ABD ve SSCB
• C) İngiltere ve Japonya
• D) Almanya ve İtalya
• E) Çin ve Hindistan

Doğru cevap: B — Soğuk Savaş’ta Batı bloğuna ABD, Doğu bloğuna SSCB önderlik etmiştir.

1. II. Dünya Savaşı eski büyük güçleri yıprattı: Almanya ve İtalya yenildi, İngiltere ile Fransa ekonomik olarak zayıf düştü.
2. Savaştan askerî ve ekonomik gücü artarak çıkan iki devlet kaldı: ABD ve SSCB. Bu ikisine "süper güç" denildi.
3. ABD, liberal ekonomi ve çok partili düzeni savunan Batı bloğunun (sonra NATO) başına geçti; SSCB, komünist rejimlerden oluşan Doğu bloğunu (sonra Varşova Paktı) yönetti.
4. Denetleyelim: iki kutup = iki süper güç = ABD ve SSCB ✓

3. ABD, Türkiye ve Yunanistan'a askerî ve ekonomik destek vermeye karar vermiştir. Bu kararın gerekçesi sorulmaktadır. Buna göre gerekçe nedir?

Truman Doktrini (1947)

• A) Sömürge kurmak
• B) Ticareti azaltmak
• C) Sovyet etkisinin yayılmasını sınırlamak
• D) Göçü artırmak
• E) Savaşı başlatmak

Doğru cevap: C — Truman Doktrini’nin gerekçesi, Sovyet etkisinin Türkiye ve Yunanistan üzerinden yayılmasını sınırlamaktı.

1. Savaş sonrasında SSCB, Boğazlar’da üs ve Kars-Ardahan üzerinde hak talep ederek Türkiye’ye baskı yaptı; Yunanistan’da da komünist gerillalarla iç savaş sürüyordu.
2. İngiltere bu iki ülkeye destek veremeyeceğini bildirince ABD Başkanı Truman, Mart 1947’de Türkiye ve Yunanistan’a askerî ve ekonomik yardım yapılacağını açıkladı.
3. Bu karar, Sovyet yayılmasını bulunduğu yerde durdurmayı hedefleyen çevreleme politikasının ilk somut adımı oldu.
4. Denetleyelim: yardımın yapıldığı iki ülke Sovyet baskısı altındaki ülkelerdi; amaç yayılmayı sınırlamaktı ✓

4. Avrupa'nın savaş sonrasında ekonomik olarak toparlanması için bir yardım programı uygulanmıştır. Programın amacı aranmaktadır. Buna göre amaç nedir?

Marshall Planı (1948)

• A) Avrupa'yı askerî olarak silahsızlandırmak
• B) Sömürgeleri paylaşmak
• C) Göçü hızlandırmak
• D) Avrupa ekonomilerini onarmak ve böylece siyasi istikrarı sağlamak
• E) Ticareti yasaklamak

Doğru cevap: D — Marshall Planı, savaşta yıkılan Avrupa ekonomilerini onararak siyasi istikrarı sağlamayı ve komünizmin yayılmasını önlemeyi amaçladı.

1. Savaş Avrupa’da fabrikaları, yolları ve tarımı yıkmıştı; yoksulluk ve işsizlik yaygındı.
2. Ekonomik çöküş, halkın aşırı akımlara, özellikle komünist partilere yönelmesine zemin hazırlıyordu.
3. ABD, 1948’den itibaren Avrupa ülkelerine (Türkiye dâhil) büyük ölçekli ekonomik yardım yaptı; hedef ekonomiyi canlandırıp siyasi istikrarı güvenceye almaktı.
4. Denetleyelim: plan bir yardım programıdır ve konusu ekonomidir; onarım → istikrar zinciri soruya uyar ✓

5. Türkiye 1952'de bir savunma örgütüne üye olmuştur. Bu üyeliğin Türkiye açısından anlamı sorulmaktadır. Buna göre üyelik neyi sağlamıştır?

Türkiye'nin NATO üyeliği (1952)

• A) Tarafsızlığın güçlenmesini
• B) Doğu bloğuna katılmayı
• C) Ticaretin durmasını
• D) Sömürge edinmeyi
• E) Batı bloğu içinde yer alarak güvenlik güvencesi elde etmeyi

Doğru cevap: E — Türkiye 1952’de NATO’ya girerek Batı bloğunun ortak savunma sistemine katıldı ve güvenlik güvencesi elde etti.

1. Savaş sonrasında SSCB’nin Boğazlar ve Doğu Anadolu’ya yönelik talepleri Türkiye’yi güvenlik arayışına itti.
2. NATO, 1949’da kurulan ve üyelerden birine yapılan saldırıyı hepsine yapılmış sayan bir ortak savunma örgütüdür.
3. Türkiye 18 Şubat 1952’de Yunanistan ile birlikte üye oldu; böylece olası bir Sovyet saldırısına karşı ittifakın desteğini arkasına aldı.
4. Denetleyelim: NATO bir Batı savunma örgütüdür; üyelik = Batı bloğunda yer alma + güvenlik güvencesi ✓

6. Türkiye Birleşmiş Milletler çağrısı üzerine Kore'ye asker göndermiştir. Bu kararın sonucu aranmaktadır. Buna göre karar neye yol açmıştır?

Kore Savaşı (1950-1953)

• A) Türkiye'nin Batı ittifakındaki konumunun güçlenmesi ve NATO üyeliğinin kolaylaşması
• B) Türkiye'nin tarafsız kalması
• C) Türkiye'nin Doğu bloğuna katılması
• D) Birleşmiş Milletler'den çıkılması
• E) NATO'nun dağılması

Doğru cevap: A — Kore’ye asker gönderilmesi Türkiye’nin Batı ittifakındaki konumunu güçlendirdi ve 1952’deki NATO üyeliğinin yolunu açtı.

1. Türkiye 1950’de NATO’ya başvurmuş ama ilk başta kabul görmemişti.
2. Aynı yıl Kore Savaşı çıktı; Türkiye, Birleşmiş Milletler çağrısına uyarak Kore’ye bir tugay gönderdi ve bu birlik savaşta büyük fedakârlık gösterdi.
3. Bu karar Türkiye’nin Batı’nın güvenilir bir müttefiki olduğunu kanıtladı; Türkiye 1952’de NATO’ya üye oldu.
4. Denetleyelim: sebep (Kore’ye asker, 1950) sonuçtan (NATO üyeliği, 1952) önce geliyor; sıralama tutarlı ✓

7. Türkiye 1946'da çok partili düzende ilk kez genel seçime gitmiştir. Bu seçimin tarihsel önemi sorulmaktadır. Buna göre önem nedir?

1946 seçimleri

• A) Cumhuriyetin ilanı olması
• B) Çok partili düzende yapılan ilk genel seçim olması
• C) Saltanatın kaldırılması
• D) Anayasanın değişmesi
• E) Seçimlerin kaldırılması

Doğru cevap: B — 1946, çok partili düzende yapılan ilk genel seçimdir; tek dereceli seçime geçiş 1950'de tamamlanmıştır.

1. Savaş sonrası çok partili düzene geçildi.
2. İlk genel seçim 1946'da yapıldı.
3. Seçim çok partili dönemin başlangıcıdır.

8. Türk siyasi tarihinde bir ilki gerçekleştirmiştir. Bu ilk aranmaktadır. Buna göre ne olmuştur?

1950 seçimleri

• A) Seçimler yapılmamıştır
• B) Meclis kapatılmıştır
• C) İktidar seçim yoluyla el değiştirmiştir
• D) Cumhuriyet ilan edilmiştir
• E) Anayasa kaldırılmıştır

Doğru cevap: C — 14 Mayıs 1950 seçimlerinde Türk siyasi tarihinde ilk kez iktidar seçim yoluyla el değiştirdi.

1. Çok partili hayata 1946’da geçilmiş, ancak o yılki seçimi yine Cumhuriyet Halk Partisi kazanmıştı.
2. 1950 seçimi gizli oy, açık sayım ilkesiyle yapıldı ve muhalefetteki Demokrat Parti meclis çoğunluğunu kazandı.
3. CHP iktidarı barışçıl biçimde devretti; Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu.
4. Denetleyelim: "ilk" olan şey seçimin yapılması değil, seçim sonucunda iktidarın el değiştirmesidir ✓

9. Bu dönemde traktör sayısı hızla artmıştır. Bu değişimin toplumsal sonucu sorulmaktadır. Buna göre hangi sonuç doğmuştur?

1950'lerde tarımda makineleşme

• A) Kırsalda iş gücü gereksiniminin azalması ve kente göçün hızlanması
• B) Kırsal nüfusun artması
• C) Kentlerin küçülmesi
• D) Tarım üretiminin durması
• E) Ulaşımın gerilemesi

Doğru cevap: A — Traktörün yaygınlaşması kırsalda iş gücü gereksinimini azalttı ve açıkta kalan nüfus kentlere göç etti.

1. 1950’lerde Marshall yardımı ve kredilerle traktör sayısı kısa sürede kat kat arttı.
2. Bir traktör, eskiden pek çok insanın ve hayvanın yaptığı işi tek başına yapıyordu; tarlada çalışacak kişiye duyulan ihtiyaç düştü.
3. İşini kaybeden ya da toprağı yetmeyen köylüler iş bulmak için büyük kentlere yöneldi; köyden kente göç hızlandı.
4. Denetleyelim: makine → daha az el emeği → kırsalda işsizlik → kente göç zinciri kopuksuz ✓

10. Kırdan kente göçün hızlanması kentlerde yeni sorunlar doğurmuştur. Bu sorunlardan biri aranmaktadır. Buna göre hangi sorun ortaya çıkmıştır?

Hızlı kentleşme

• A) Kent nüfusunun azalması
• B) Konut açığı ve plansız yapılaşma
• C) İş gücünün azalması
• D) Ulaşım talebinin düşmesi
• E) Okul talebinin azalması

Doğru cevap: B — Kente göçün hızına konut üretimi yetişemeyince konut açığı ve plansız yapılaşma (gecekondulaşma) ortaya çıktı.

1. Göç edenler kısa sürede ve kalabalık gruplar hâlinde büyük kentlere ulaştı.
2. Kentlerin konut, yol, su ve kanalizasyon altyapısı bu kadar hızlı büyüyen nüfusu karşılayamadı.
3. Barınma sorununu kendileri çözmek zorunda kalan göçmenler kent çeperlerinde izinsiz ve plansız evler yaptı; "gecekondu" sözcüğü bu dönemde yaygınlaştı.
4. Denetleyelim: nüfus hızla artıyor, konut arzı geride kalıyor → açık ve plansız yapılaşma ✓

11. Bu dönemde ulaşım politikasında ağırlık değişmiştir. Değişimin yönü sorulmaktadır. Buna göre hangi ulaşım türü öne çıkmıştır?

1950'lerde kara yolu yatırımları

• A) Demir yolu
• B) Deniz yolu
• C) Kara yolu
• D) Boru hattı
• E) Hava yolu

Doğru cevap: C — 1950’lerde ulaşım yatırımlarında ağırlık demir yolundan kara yoluna kaydı.

1. Cumhuriyetin ilk yıllarında devlet demir yolunu öncelemiş, "demir ağlarla örmek" bir kalkınma hedefi olmuştu.
2. 1950’de Karayolları Genel Müdürlüğü kuruldu ve ABD yardımıyla yol yapım makineleri getirildi; motorlu taşıt sayısı da hızla arttı.
3. Böylece yeni yatırımların büyük bölümü kara yollarına ayrıldı; demir yolu yapımı yavaşladı.
4. Denetleyelim: soru "ağırlık değişti" diyor; değişimin yönü demir yolundan kara yoluna ✓

12. Bu anayasa ile yönetim yapısında yeni kurumlar getirilmiştir. Getirilen yeniliklerden biri aranmaktadır. Buna göre hangisi bu anayasa ile gelmiştir?

1961 Anayasası

• A) Saltanatın geri getirilmesi
• B) Seçimlerin kaldırılması
• C) Tek meclisli yapının sürdürülmesi
• D) Anayasa Mahkemesi ve iki meclisli yapı
• E) Yerel yönetimlerin kaldırılması

Doğru cevap: D — 1961 Anayasası ile Anayasa Mahkemesi kuruldu ve Millet Meclisi ile Cumhuriyet Senatosu’ndan oluşan iki meclisli yapıya geçildi.

1. 1961 Anayasası, yasama çoğunluğunun gücünü sınırlamak ve temel hakları güvenceye almak amacıyla hazırlandı.
2. Yasaların anayasaya uygunluğunu denetlemek için Anayasa Mahkemesi kuruldu.
3. Yasama iki kanatlı hâle getirildi: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu’ndan oluştu.
4. Denetleyelim: iki yenilik de şıktaki ifadeyle birebir örtüşüyor; öteki şıklar bu anayasada yer almaz ✓

13. Türkiye'nin dış politikasında uzun süre öncelikli konu olmuştur. Sorunun temel boyutu sorulmaktadır. Buna göre konu neyle ilgilidir?

Kıbrıs sorunu

• A) Adadaki iki toplumun statüsü ve güvenliği
• B) Yalnız balıkçılık hakları
• C) Yalnız turizm gelirleri
• D) Yalnız hava sahası
• E) Yalnız posta hizmetleri

Doğru cevap: A — Kıbrıs sorunu, adadaki Türk ve Rum toplumlarının siyasi statüsü ve güvenliğiyle ilgilidir.

1. Adada Türk ve Rum olmak üzere iki toplum yaşıyordu; Rumların bir bölümü adayı Yunanistan’a bağlamayı (Enosis) amaçlıyordu.
2. 1960’ta kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti iki toplumun ortaklığına dayandı; Türkiye, Yunanistan ve İngiltere garantör devlet oldu.
3. Sonraki yıllarda Türklere yönelik saldırılar ve ortaklık düzeninin bozulması sorunu büyüttü; 1974’te Türkiye garantörlük hakkına dayanarak Kıbrıs Barış Harekâtı’nı düzenledi.
4. Denetleyelim: sorunun merkezinde iki toplumun statüsü ve can güvenliği var ✓

14. Türkiye 1963'ten başlayarak beş yıllık kalkınma planları uygulamıştır. Bu yaklaşımın amacı aranmaktadır. Buna göre amaç nedir?

Planlı kalkınma dönemi (1963)

• A) Yatırımları durdurmak
• B) Kaynakları belirlenmiş önceliklere göre kullanmak ve büyümeyi programlamak
• C) Dış ticareti yasaklamak
• D) Sanayiyi kapatmak
• E) Tarımı bırakmak

Doğru cevap: B — Planlı kalkınmanın amacı, sınırlı kaynakları belirlenmiş önceliklere göre kullanmak ve büyümeyi programlamaktı.

1. 1960’ta Devlet Planlama Teşkilatı kuruldu ve planlama anayasal bir görev hâline geldi.
2. Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1963-1967 yıllarını kapsadı; yatırım, sanayi ve eğitim için hedefler belirlendi.
3. Mantık şuydu: kaynak kıt olduğunda yatırımlar rastgele değil, öncelik sırasına göre dağıtılmalıdır.
4. Denetleyelim: plan = öncelikler + hedefler + zaman çizelgesi; bu da kaynakları programlı kullanmak demek ✓

15. 1960'lardan başlayarak Türkiye'den Batı Avrupa'ya işçi göçü yaşanmıştır. Bu göçün Türkiye ekonomisine etkisi sorulmaktadır. Buna göre hangi etki doğmuştur?

Yurt dışına işçi göçü

• A) İşsizliğin artması
• B) Dış ticaretin durması
• C) İşsizliğin azalması ve işçi dövizlerinin ekonomiye katkı sağlaması
• D) Nüfusun hızla artması
• E) Sanayinin kapanması

Doğru cevap: C — Yurt dışına işçi göçü iç işsizliği azalttı; işçilerin gönderdiği dövizler ekonomiye önemli katkı sağladı.

1. 1961’de Batı Almanya ile iş gücü anlaşması imzalandı; ardından başka Batı Avrupa ülkeleriyle de benzer anlaşmalar yapıldı.
2. Yurt içinde iş bulamayan yüz binlerce kişi yurt dışında çalışmaya başladı; bu, iç iş gücü piyasasındaki baskıyı hafifletti.
3. İşçiler kazançlarının bir bölümünü ailelerine döviz olarak gönderdi; bu girdi, döviz açığı çeken ekonomi için önemli bir kaynak oldu.
4. Denetleyelim: iki etki de göçün doğrudan sonucu — çalışan kişi yurt dışında (işsizlik ↓), kazancı yurda geliyor (döviz ↑) ✓

16. Tabloda savaş sonrası dönemin bazı kilometre taşları verilmiştir. Soru işaretiyle gösterilen olay aranmaktadır. Buna göre 1952'de ne olmuştur?

• A) Cumhuriyet ilan edilmiştir
• B) Lozan imzalanmıştır
• C) Saltanat kaldırılmıştır
• D) Anayasa Mahkemesi kurulmuştur
• E) Türkiye NATO'ya üye olmuştur

Doğru cevap: E — Tabloda 1952’ye düşen olay Türkiye’nin NATO’ya üye olmasıdır.

1. Tablo savaş sonrası dönemin olaylarını yıl sırasıyla veriyor: 1946 çok partili ilk seçim, 1950 iktidarın seçimle değişmesi.
2. Sıradaki yıl 1952; bu yılın dış politikadaki dönüm noktası, 18 Şubat 1952’de Türkiye’nin NATO’ya katılmasıdır.
3. Öteki şıkları yıllarıyla eleyelim: Saltanat 1922’de kaldırıldı, Lozan 1923’te imzalandı, Cumhuriyet 1923’te ilan edildi, Anayasa Mahkemesi 1961 Anayasası ile kuruldu.
4. Denetleyelim: 1952 yılına ve "savaş sonrası dönem" çerçevesine uyan tek olay NATO üyeliğidir ✓

17. Asya ve Afrika'da savaş sonrası dönemde çok sayıda yeni bağımsız devlet ortaya çıkmıştır. Bu sürecin adı sorulmaktadır. Buna göre süreç nedir?

Sömürgeciliğin çözülmesi

• A) Sömürgeciliğin tasfiyesi ve bağımsızlık hareketleri
• B) Sömürgeciliğin genişlemesi
• C) Sanayi Devrimi
• D) Rönesans
• E) Kavimler Göçü

Doğru cevap: A — Savaş sonrasında Asya ve Afrika’da çok sayıda yeni devletin doğduğu süreç, sömürgeciliğin tasfiyesi ve bağımsızlık hareketleridir.

1. II. Dünya Savaşı İngiltere ve Fransa gibi sömürgeci devletleri askerî ve ekonomik olarak zayıflattı.
2. Sömürge halklarında ulusal bağımsızlık bilinci güçlendi; Birleşmiş Milletler de halkların kendi kaderini belirleme ilkesini benimsedi.
3. Hindistan (1947) ile başlayan dalga, 1960’larda Afrika’da onlarca yeni devletin kurulmasıyla sürdü.
4. Denetleyelim: "yeni bağımsız devletler" ancak sömürge düzeni çözülünce ortaya çıkabilir ✓

18. Bu dönemde radyo evlere girmiş ve yaygın bir iletişim aracı olmuştur. Bu değişimin toplumsal etkisi aranmaktadır. Buna göre hangi etki doğmuştur?

Radyonun yaygınlaşması

• A) Haber ve kültür ürünlerinin geniş kesimlere hızla ulaşması
• B) Okuryazarlığın azalması
• C) Ulaşımın gerilemesi
• D) Kent nüfusunun azalması
• E) Eğitimin durması

Doğru cevap: A — Radyonun yaygınlaşması, haber ve kültür ürünlerinin geniş kesimlere hızla ulaşmasını sağladı.

1. Radyo yayını aynı anda binlerce eve ulaşır; haber, gazetenin basılıp dağıtılmasını beklemeden duyulur.
2. Radyoyu dinlemek için okuma yazma bilmek gerekmez; bu da o dönem okuryazarlığın düşük olduğu kırsal kesime bile bilgi ulaştırdı.
3. Müzik, tiyatro ve eğitim programları ülkenin farklı yerlerindeki insanların aynı içeriği paylaşmasını sağladı.
4. Denetleyelim: hız (aynı anda) + genişlik (okuryazar olmayana da) = haber ve kültürün yayılması ✓

19. Bir öğrenci 1968 tarihli, Almanya'da çalışan bir akrabasından gelen mektubu incelemektedir. Mektubun hangi olguyu belgelediği sorulmaktadır. Buna göre mektup neyi gösterir?

Almanya'dan gelen bir mektup

• A) Kurtuluş Savaşı yıllarını
• B) Yurt dışına işçi göçü olgusunu
• C) Lozan görüşmelerini
• D) Saltanatın kaldırılmasını
• E) İkinci Dünya Savaşı'nı

Doğru cevap: B — 1968 tarihli ve Almanya’da çalışan birinden gelen mektup, yurt dışına işçi göçü olgusunun birinci elden belgesidir.

1. Belgenin iki özelliğini ayıralım: tarihi 1968, yazarı Almanya’da çalışan bir kişi.
2. Türkiye’den Batı Almanya’ya düzenli işçi göçü 1961’deki iş gücü anlaşmasıyla başlamış, 1960’lar boyunca hızlanmıştı.
3. Dolayısıyla mektup, bu göçü yaşayan bir kişinin kendi kaleminden çıkmış birincil bir kaynaktır.
4. Denetleyelim: tarih (1968) ve yer (Almanya’da çalışma) işçi göçü döneminin tam içine düşüyor ✓

20. Türkiye'nin savaş sonrası iç ve dış politikası birlikte ele alınmaktadır. Dönemin ayırt edici yönü aranmaktadır. Buna göre hangisi söylenebilir?

Dönemin bütünsel değerlendirmesi

• A) Dışta yalnızlık, içte tek parti
• B) Dışta tarafsızlık, içte durgunluk
• C) Dışta Batı bloğuna katılım, içte çok partili düzene ve hızlı toplumsal değişime geçiş
• D) Dışta savaş, içte gerileme
• E) Dışta Doğu bloğu, içte kapanma

Doğru cevap: C — Dönemin ayırt edici yönü, dışta Batı bloğuna katılım, içte çok partili düzen ve hızlı toplumsal değişimdir.

1. Dış politikayı özetleyelim: Truman Doktrini, Marshall yardımı, Kore Savaşı ve 1952 NATO üyeliği → Türkiye Batı bloğunda.
2. İç siyaseti özetleyelim: 1946’da çok partili seçim, 1950’de iktidarın seçimle el değiştirmesi → çok partili düzen.
3. Toplumu özetleyelim: tarımda makineleşme, köyden kente göç, gecekondulaşma, yurt dışına işçi göçü → hızlı değişim.
4. Denetleyelim: üç özet de tek bir şıkta birleşiyor; öteki şıkların her biri bu tablolardan en az biriyle çelişiyor ✓