Modern Türk Devletinin Doğuşu

1. Yukarıdaki maddenin sonucu hangisidir?

• A) İşgaller için hukuki bir gerekçe oluşturması
• B) Ateşkesin geçersiz sayılması
• C) Ordunun güçlendirilmesi
• D) Sınırların kesinleşmesi
• E) Savaşın yeniden başlaması

Doğru cevap: A — Koşulu tanımlamayan bu madde, işgaller için hukuki bir gerekçe üretilmesine imkân verir.

1. Maddenin iki parçasını ayıralım: bir koşul var — güvenliği tehdit eden bir durum — ve bir yetki var: istenen bölgelerin işgali.
2. Koşul tanımlanmamış. "Tehdit" sayılacak durumu belirleyecek taraf ile yetkiyi kullanacak taraf aynı; yani madde kendi sınırını çizmiyor.
3. Seçeneklere bakalım: ateşkesin geçersiz sayılması, ordunun güçlendirilmesi, sınırların kesinleşmesi ve savaşın yeniden başlaması; hiçbiri maddeden doğrudan çıkmıyor. Doğrudan sonuç, işgaller için hukuki bir gerekçe oluşmasıdır.
4. Denetleyelim: madde işgali yasaklamıyor, koşula bağlıyor ✓ — koşul belirsiz olunca bağ da gevşiyor.

2. Tabloda cemiyet türleri ve amaçları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) İşgallere karşı direnmek
• B) Manda ve himaye ya da ayrılıkçı çözümler savunmak
• C) Orduyu güçlendirmek
• D) Kongreler düzenlemek
• E) Basın yayın kurmak

Doğru cevap: B — Millî varlığa zararlı cemiyetler manda ve himaye ya da ayrılıkçı çözümleri savunmuştur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda cemiyet türü, sağda amacı. İki tür birbirinin karşıtı olarak sıralanmış.
2. Dolu satır: yararlı cemiyetler → işgallere karşı direniş örgütlemek. Yani amaç bağımsızlığı korumak.
3. Zararlı sayılan cemiyetlerin amacı bunun karşıtı olmalı: bağımsızlık yerine manda ve himaye ya da ülkeyi bölen ayrılıkçı çözümler savunmak.
4. Denetleyelim: iki satır karşıt amaçları göstermek için açılmış ✓ — aynı amacı taşısalardı tabloda ayrılmazlardı.

3. Yukarıdaki belgenin Millî Mücadele bakımından önemi hangisidir?

• A) İşgallerin kabul edilmesi
• B) Saltanatın güçlendirilmesi
• C) Kurtuluşun millet iradesine dayandırılması
• D) Ordunun dağıtılması
• E) Mandanın benimsenmesi

Doğru cevap: C — Belge kurtuluşu millet iradesine dayandırmış ve bunu bir kurul önerisiyle somutlaştırmıştır.

1. Belgede iki şey var: bir ilke — bağımsızlığı milletin azim ve kararı kurtaracak — ve bir öneri: millî bir kurul oluşturulması.
2. İlke, kurtuluşun kaynağını belirliyor. Ne padişahtan ne yabancı bir devletten söz ediliyor; dayanak doğrudan milletin kendisi.
3. Öneri ise bu ilkeyi bir örgütlenmeye bağlıyor; irade bir kurul aracılığıyla temsil edilecek. Belgenin önemi, mücadelenin dayanağını millet iradesi olarak belirlemesidir.
4. Denetleyelim: iki parça birbirini tamamlıyor ✓ — ilke tek başına kalsaydı uygulanacak bir yol bulunmazdı.

4. Tabloda kongreler karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Yalnızca askerî konuları görüşmüştür
• B) Yalnızca bir bölgeyi ilgilendirmiştir
• C) Hiçbir karar alınmamıştır
• D) Ulusal düzeyde toplanmış ve cemiyetleri tek çatı altında birleştirmiştir
• E) Yalnızca ekonomik kararlar almıştır

Doğru cevap: D — Sivas Kongresi ulusal düzeyde toplanmış ve direniş cemiyetlerini tek çatı altında birleştirmiştir.

1. Tablonun ölçütü kongrelerin kapsamı. Dolu satır Erzurum’u iki yönden tanımlıyor: bölgesel toplanmış, kararları ulusal nitelik kazanmış.
2. Sivas için de aynı iki yönü sormamız gerekiyor. Katılım bakımından kongre yurdun çeşitli yerlerinden gelen temsilcilerle, yani ulusal düzeyde toplandı.
3. Aldığı karar bakımından ise dağınık direniş cemiyetlerini tek bir çatı altında birleştirdi. Boş hücreye bu iki bilgi birlikte gelmeli.
4. Denetleyelim: iki kongre aynı satırda değil ✓ — kapsamları ayrı olduğu için ayrı satırlarda karşılaştırılıyor.

5. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre yeni meclisin en belirgin özelliği hangisidir?

• A) Geçici olarak kurulması
• B) Yalnızca yasama yetkisi taşıması
• C) Yürütmeyi padişaha bırakması
• D) Yargı yetkisini devretmesi
• E) Yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplaması

Doğru cevap: E — Yeni meclis hem yasama hem yürütme yetkisini kendinde toplamıştır.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: İstanbul’daki meclis kapatılır → Ankara’da yeni meclis toplanır → yürütme yetkisi de meclise geçer.
2. Üçüncü basamak belirleyici. Bir meclisin doğal yetkisi yasamadır; burada buna yürütme de eklenmiş.
3. Yani meclis hem kanun yapıyor hem hükûmet ediyor. Olağanüstü koşullarda, ayrı bir yürütme organı bulunmadığı için iki yetki tek elde toplanmış.
4. Denetleyelim: "yürütmeyi padişaha bırakması" seçeneği ✓ — şema tersini, yetkinin meclise geçtiğini söylüyor.

6. Kartlarda bir belgede yer alan ilkeler verilmiştir. Bu ilkelerin ortak yönü hangisidir?

• A) Bağımsız bir devletin asgari koşullarını ortaya koymaları
• B) Yalnızca askerî konuları düzenlemeleri
• C) Yalnızca ekonomiyi ilgilendirmeleri
• D) Saltanatı güçlendirmeleri
• E) İşgalleri meşrulaştırmaları

Doğru cevap: A — Sınır, tam bağımsızlık ve karşılıklılık; bağımsız bir devletin asgari koşullarını ortaya koyar.

1. Üç kartı okuyalım: sınırların belirlenmesi, tam bağımsızlık, azınlık haklarında karşılıklılık.
2. Üçünün ne tür şeyler olduğuna bakalım. Birincisi devletin nerede olduğunu, ikincisi kimseye bağlı olmadığını, üçüncüsü de öteki devletlerle ilişkisinin hangi esasa dayanacağını belirliyor.
3. Bir devletin var olabilmesi için üçü de gerekir: toprak, bağımsızlık ve tanımlı bir dış ilişki esası. Ortak yön budur.
4. Denetleyelim: hiçbiri yalnız askerî ya da ekonomik bir düzenleme değil ✓ — üçü de devletin varlığına ilişkin.

7. Tabloda iki dönem karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Tek bir komuta vardı
• B) Bölgesel kuvvetler kendi başlarına hareket ediyordu
• C) Hiç direniş yoktu
• D) Ordu tam donanımlıydı
• E) Cepheler kapanmıştı

Doğru cevap: B — Düzenli ordu öncesinde bölgesel kuvvetler kendi başlarına hareket ediyordu.

1. Tablonun kurgusu şu: solda aşama, sağda sonucu. İki satır aynı şeyin öncesini ve sonrasını veriyor.
2. Dolu satır: düzenli ordunun kurulması → dağınık direniş tek komuta altında toplandı. Buradan bir sonuç çıkarabiliriz; demek ki öncesinde tek komuta yoktu.
3. Öyleyse önceki durum şudur: direniş bölgesel kuvvetlerce yürütülüyor ve bu kuvvetler kendi başlarına hareket ediyordu.
4. Denetleyelim: "hiç direniş yoktu" seçeneği ✓ — direniş vardı, eksik olan tek komutaydı.

8. Tabloda belgeler nitelikleri bakımından karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Sınırları belirsiz bıraktı
• B) İşgalleri sürdürdü
• C) Yeni devletin bağımsızlığını uluslararası alanda tanıttı
• D) Orduyu dağıttı
• E) Kapitülasyonları genişletti

Doğru cevap: C — Lozan Antlaşması yeni devletin bağımsızlığını uluslararası alanda tanıtmıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda belge, sağda niteliği. İki belge sonuçları bakımından karşıt uçlarda.
2. Dolu satır: Mondros → işgallere zemin hazırladı. Yani devletin varlık alanını daraltan bir belge.
3. Lozan ise mücadelenin sonunda imzalandı; yeni devletin sınırlarını ve bağımsızlığını uluslararası alanda tanınır kıldı. Karşıt nitelik budur.
4. Denetleyelim: "işgalleri sürdürdü" seçeneği ✓ — Lozan sonrasında işgaller sona eriyor.

9. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre cumhuriyetin ilanının çözdüğü temel sorun hangisidir?

• A) Eğitimin düzensizliği
• B) Sınırların belirsizliği
• C) Ordunun yetersizliği
• D) Devletin yönetim biçiminin ve devlet başkanlığının belirsizliği
• E) Ekonominin durgunluğu

Doğru cevap: D — Cumhuriyetin ilanı, saltanatın kaldırılmasından sonra doğan yönetim biçimi belirsizliğini gidermiştir.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: saltanat kaldırılır → devlet biçimi belirsiz kalır → cumhuriyet ilan edilir.
2. Ortadaki basamak sorunu adlandırıyor. Saltanat kaldırılınca devletin yönetim biçimi ve devlet başkanının nasıl belirleneceği sorusu açıkta kaldı.
3. Cumhuriyetin ilanı tam bu boşluğu doldurdu: yönetim biçimi adlandırıldı ve devlet başkanlığı bir düzene bağlandı.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki eğitim, sınır, ordu ve ekonomi ✓ — hiçbiri şemanın ortasında duran sorun değil.

10. Tabloda tarih kaynakları sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere ne gelir?

• A) Efsane
• B) Birinci el kaynak
• C) Sözlü kaynak
• D) Arkeolojik buluntu
• E) İkinci el kaynak

Doğru cevap: E — Sonradan yazılan bir inceleme kitabı ikinci el kaynaktır.

1. Tablonun ölçütü kaynağın döneme olan uzaklığı. Dolu satır: döneme ait bir meclis tutanağı → birinci el kaynak.
2. Bir kaynağı birinci el yapan şey, olayın içinden ve o zamanda üretilmiş olmasıdır. Tutanak da olay sırasında tutuluyor.
3. Bugün yazılmış bir inceleme kitabı ise olaydan sonra ve başka kaynaklara dayanılarak hazırlanır. Bu yüzden ikinci el kaynaktır.
4. Denetleyelim: sözlü kaynak ve arkeolojik buluntu ayrı türler ✓ — buradaki ölçüt kaynağın türü değil, üretildiği zaman.

11. Tabloda meclis üye sayısındaki değişim verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en dikkatli çıkarım hangisidir?

• A) Üye sayısı azalmıştır; nedeni tablodan anlaşılamaz.
• B) Meclis kapatılmıştır.
• C) Üye sayısı artmıştır.
• D) Seçim yapılmamıştır.
• E) Meclis yetkisini yitirmiştir.

Doğru cevap: A — Tablo yalnız sayısal azalmayı gösterir; azalmanın nedeni tablodan çıkarılamaz.

1. Tablodaki iki veriyi okuyalım: 1920’de 337 üye, 1923’te 287 üye. Sayı azalmış.
2. Soru "en dikkatli çıkarım" istiyor. Öyleyse tablonun verdiğinden fazlasını söylememek gerekiyor.
3. Tabloda yalnız yıl ve üye sayısı var; nedeni gösteren hiçbir veri yok. En dikkatli çıkarım, azalmayı saptayıp nedenini tabloya dayandırmamaktır.
4. Denetleyelim: "meclis kapatılmıştır" ve "yetkisini yitirmiştir" seçenekleri ✓ — ikisi de tabloda bulunmayan bir neden ekliyor.

12. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre örgütlü mücadelenin ortaya çıkışında belirleyici olan hangisidir?

• A) Ekonomik büyüme
• B) İşgallerin doğurduğu ortak tehdit algısı
• C) Nüfus artışı
• D) Eğitim reformu
• E) Ulaşımın gelişmesi

Doğru cevap: B — İşgallerin doğurduğu ortak tehdit algısı, dağınık direnişi örgütlü bir mücadeleye dönüştürmüştür.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: işgaller yaygınlaşır → yerel direniş başlar → örgütlü bir mücadele doğar.
2. İlk iki basamak arasındaki bağ açık: işgal olan yerde direniş başlıyor. Asıl soru üçüncü basamakta — yerel direnişler neden birleşti?
3. Yanıt birinci basamağın "yaygınlaşır" sözcüğünde. İşgal tek bir bölgeyle sınırlı kalmayınca tehdit ortak hâle geldi; ortak tehdit de ayrı direnişleri aynı çatı altında topladı.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki nüfus, ekonomi, eğitim ve ulaşım ✓ — hiçbiri şemada geçmiyor.

13. Tabloda mücadelenin iki yolu ve katkıları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Hangi seçenek bu boşluğa uygundur?

• A) Ordunun büyütülmesi
• B) Cephede üstünlük
• C) Kazanılanın uluslararası belgeye bağlanması
• D) Nüfusun artması
• E) Sınırların kaldırılması

Doğru cevap: C — Diplomatik görüşme, askerî başarıyla kazanılanı uluslararası bir belgeye bağlar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda mücadelenin bir yolu, sağda sağladığı katkı. İki yol birbirini tamamlıyor.
2. Dolu satır: askerî başarı → masada güçlü konum. Yani cephedeki sonuç görüşmelere yansıyor.
3. Diplomasinin katkısı bundan farklı olmalı: görüşme, kazanılanı sözde bırakmayıp uluslararası bir metne bağlar. Sonuç böylece kalıcı hâle gelir.
4. Denetleyelim: iki satır ayrı katkılar taşıyor ✓ — aynı katkıyı verselerdi tabloda ayrılmazlardı.

14. Yukarıdaki ifadenin yönetim biçimi bakımından anlamı hangisidir?

• A) Egemenliğin geçici olması
• B) Egemenliğin hanedanda kalması
• C) Egemenliğin paylaşılması
• D) Egemenliğin kaynağının hanedandan millete geçmesi
• E) Egemenliğin askıya alınması

Doğru cevap: D — İfade, egemenliğin kaynağının hanedandan millete geçtiğini belirtir.

1. İfadedeki iki sözcüğe dikkat edelim: "kayıtsız" ve "şartsız". İkisi de bir sınırlamayı reddediyor.
2. Bu sözcükler seçenekleri hemen eliyor. Egemenliğin geçici olması bir zaman şartı, paylaşılması bir kayıt, askıya alınması ise bir kesinti olurdu; üçü de bu ifadeyle çelişir.
3. Geriye kaynağın kime ait olduğu kalıyor. Önceki düzende kaynak hanedandı; ifade bunu millete geçiriyor. Yönetim biçimi bakımından anlamı budur.
4. Denetleyelim: "egemenliğin hanedanda kalması" seçeneği ✓ — ifade tam da bunun karşıtını söylüyor.

15. Tabloda kavramlar tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Yönetimin devredilmesi
• B) Yalnızca askerî bağımsızlık
• C) Yalnızca ekonomik bağımsızlık
• D) Sınırların açık olması
• E) Siyasi, ekonomik ve askerî alanlarda dış denetimin bulunmaması

Doğru cevap: E — Tam bağımsızlık, siyasi, ekonomik ve askerî alanlarda dış denetim bulunmaması demektir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda anlamı. İki kavram birbirinin karşıtı.
2. Dolu satır: manda → bir devletin başka bir devletin yönetimine bırakılması. Yani dışarıdan bir denetim var.
3. Tam bağımsızlık bunun karşıtıdır ve "tam" sözcüğü kapsamı belirler: denetim yalnız bir alanda değil, siyasi, ekonomik ve askerî alanların hiçbirinde bulunmamalıdır.
4. Denetleyelim: "yalnızca askerî" ya da "yalnızca ekonomik" bağımsızlık ✓ — ikisi de "tam" sözcüğüyle çelişiyor.

16. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre iç ayaklanmaların en önemli etkisi hangisidir?

• A) Cephedeki gücün bölünmesi ve zaman kaybı
• B) Cephenin güçlenmesi
• C) Ordunun büyümesi
• D) İşgallerin durması
• E) Diplomasinin kolaylaşması

Doğru cevap: A — İç ayaklanmalar cephedeki gücün bir bölümünü içeriye çekerek güç bölünmesine ve zaman kaybına yol açmıştır.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: iç ayaklanmalar çıkar → kuvvetler cepheden ayrılır → mücadele zorlaşır.
2. Ortadaki basamak zinciri kuruyor. Ayaklanmaların bastırılması için asker gerekiyor ve bu asker cepheden çekiliyor.
3. Sonuç iki yönlü: cephedeki güç azalıyor ve bu iş için zaman harcanıyor. En önemli etki bu bölünme ile zaman kaybıdır.
4. Denetleyelim: "cephenin güçlenmesi" seçeneği ✓ — şema tersini, mücadelenin zorlaştığını söylüyor.

17. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Tarihi yanlış okumak
• B) İmza tarihini uygulamanın tamamlandığı tarih saymak
• C) Antlaşmayı bulamamak
• D) Maddeleri saymamak
• E) Belgeyi görmemek

Doğru cevap: B — İmza tarihi bir başlangıçtır; maddelerin uygulanması zamana yayılan ayrı bir süreçtir.

1. Öğrencinin elindekini ve vardığı sonucu ayıralım. Elindeki: antlaşmanın imzalandığı tarih. Vardığı sonuç: bütün maddelerin hemen uygulandığı.
2. İki şey birbirinden farklı. İmza, tarafların metni kabul ettiği andır; uygulama ise madde madde ve çoğu kez uzun sürede gerçekleşir.
3. Hata, imza tarihini uygulamanın tamamlandığı tarih saymaktır. Bir antlaşmanın kimi maddesi yıllar sonra yerine getirilebilir.
4. Denetleyelim: öğrenci tarihi yanlış okumuyor ✓ — yanlış olan, tarihten çıkardığı sonuç.

18. Tabloda mücadelenin sonuçları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Yönetim boş bırakıldı
• B) Saltanat sürdürüldü
• C) Cumhuriyet ilan edilerek yeni bir düzen kuruldu
• D) Meclis kapatıldı
• E) Egemenlik hanedana verildi

Doğru cevap: C — Millî Mücadele sonrasında yönetim biçimi cumhuriyetin ilanıyla belirlenmiştir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda alan, sağda o alanda varılan sonuç. Her satır bir sonuca bağlanmalı.
2. Dolu satır: sınırlar → uluslararası antlaşmayla belirlendi. Yani belirsizlik giderilmiş, bir sonuca varılmış.
3. Yönetim biçimi satırı da aynı biçimde bir sonuç istiyor. Saltanatın kaldırılmasının ardından cumhuriyet ilan edilerek yeni bir düzen kuruldu.
4. Denetleyelim: "yönetim boş bırakıldı" seçeneği ✓ — bu bir sonuç değil, sonucun bulunmadığı anlamına gelirdi.

19. Tabloda iki düzen karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl yazılmalıdır?

• A) Kura ile
• B) Soy yoluyla
• C) Atamayla
• D) Seçimle
• E) Belirsiz biçimde

Doğru cevap: D — Egemenliğin kaynağı millet olunca devlet başkanı da seçimle belirlenir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, yanda iki düzenin karşılığı. Aynı sütundaki bilgiler birbiriyle tutarlı olmalı.
2. Birinci satır kaynağı veriyor: eski düzende hanedan, yeni düzende millet. İkinci satır ise bu kaynağın nasıl işlediğini soruyor.
3. Eski düzende kaynak hanedan olduğu için belirleme soy yoluyla oluyordu. Yeni düzende kaynak millet olduğuna göre belirleme de milletin iradesiyle, yani seçimle olmalıdır.
4. Denetleyelim: "atamayla" ya da "kura ile" seçenekleri ✓ — ikisi de milletin iradesini işin dışında bırakırdı.

20. Kartlarda bu ünitede işlenen üç temel aşama verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Direniş örgütlenmemiştir.
• B) Devlet tek bir olayla kurulmuştur.
• C) Meclisin kuruluşu etkisizdir.
• D) Uluslararası tanınma gereksizdir.
• E) Yeni devlet; örgütlü direniş, meclis egemenliği ve uluslararası tanınma basamaklarıyla kurulmuştur.

Doğru cevap: E — Kartlar örgütlü direnişi, meclis egemenliğini ve uluslararası tanınmayı tek bir sonuçta birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: direniş örgütlendi, meclis kuruldu, bağımsızlık tanındı.
2. Kartlar bir sıra kuruyor. Birincisi mücadelenin gücünü, ikincisi bu gücün bağlandığı siyasi düzeni veriyor.
3. Üçüncüsü ise sonucu: kurulan devlet dışarıdan da tanınıyor. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: "devlet tek bir olayla kurulmuştur" seçeneği ✓ — kartlar üç ayrı aşama gösteriyor.