Soğuk Savaş Dönemi’nin Başlangıcından İtibaren Türkiye’deki Sosyal ve Ekonomik Gelişmeler

1. Tabloda üretim biçimleri ve sonuçları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Daha geniş alanın daha kısa sürede işlenebilmesi
• B) Alanın sınırlı kalması
• C) Üretimin durması
• D) Sürenin uzaması
• E) Ekimin azalması

Doğru cevap: A — Makineleşme, daha geniş alanın daha kısa sürede işlenmesini sağlamıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda üretim biçimi, sağda tarımdaki sonucu.
2. Dolu satır: insan ve hayvan gücüne dayalı üretim → işlenen alan sınırlı kalır. Sınırı koyan şey bir günde ne kadar toprak sürülebildiğidir.
3. Traktör bu sınırı kaldırır: aynı sürede kat kat fazla toprak sürülebilir. Sonuç, daha geniş alanın daha kısa sürede işlenebilmesidir.
4. Denetleyelim: bu değişim aynı zamanda kırda iş gücü ihtiyacını düşürüyor ✓ — göçün de başlangıç halkası.

2. Kartlarda bir toplumsal hareketin nedenleri verilmiştir. Bu hareket hangisidir?

• A) Kentten kıra göç
• B) Kırdan kente göç
• C) Dış göç
• D) Mevsimlik turizm
• E) Nüfus azalması

Doğru cevap: B — Kırda iş imkânının azalması ve kentteki beklenti, kırdan kente göçün nedenleridir.

1. Üç kartı okuyalım: kırda iş imkânının azalması, kentte iş ve eğitim beklentisi, ulaşımın kolaylaşması.
2. Birinci kart bir İTİCİ neden: kırda tutunacak iş kalmıyor. İkinci kart bir ÇEKİCİ neden: kentte iş ve eğitim bekleniyor.
3. Üçüncü kart ise hareketi mümkün kılan koşul. Üçü birlikte hareketin yönünü belirliyor: kırdan kente.
4. Denetleyelim: kırdaki iticiliği yaratan şey tarımda makineleşme ✓ — zincirin bir önceki halkası.

3. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre dış göçün başlamasında belirleyici olan hangisidir?

• A) Anlaşmaların yapılmaması
• B) İhtiyacın bulunmaması
• C) Karşı taraftaki iş gücü ihtiyacının anlaşmalarla düzenlenmesi
• D) Göçün yasaklanması
• E) İş gücünün azalması

Doğru cevap: C — Yurt dışındaki iş gücü ihtiyacı, ikili anlaşmalarla düzenlenerek göçü başlatmıştır.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: yurt dışında iş gücü ihtiyacı doğar → işçi göçü anlaşmaları imzalanır → yurt dışına işçi göçü başlar.
2. Birinci basamak tek başına yetmez; ihtiyaç olsa da insanlar kendiliğinden gidip çalışamaz. Giriş, çalışma izni ve hakların düzenlenmesi gerekir.
3. İkinci basamak bu düzenlemeyi yapıyor. Belirleyici olan, karşı taraftaki iş gücü ihtiyacının anlaşmalarla düzenlenmesidir.
4. Denetleyelim: anlaşma olmadan göç düzensiz kalırdı ✓ — şemada ikinci basamak atlanamıyor.

4. Tabloda gelişmeler ve sonuçları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Üretimin durması
• B) Döviz girdisinin artması
• C) Yatırımın azalması
• D) Üretim kapasitesinin genişlemesi
• E) Göçün bitmesi

Doğru cevap: D — Döviz girdisinin yatırıma yönlendirilmesi üretim kapasitesini genişletir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda gelişme, sağda ekonomik sonucu.
2. Dolu satır: yurt dışındaki işçilerin para göndermesi → döviz girdisinin artması. Bu, kaynağın ülkeye girmesi aşaması.
3. İkinci satır kaynağın nereye gittiğini soruyor. Döviz tüketime değil yatırıma yönlendirilirse fabrika, makine ve altyapı kurulur; üretim kapasitesi genişler.
4. Denetleyelim: iki satır bir zincir kuruyor ✓ — önce kaynak giriyor, sonra kalıcı üretim gücüne dönüşüyor.

5. Kartlarda bir yöntemin unsurları verilmiştir. Bu yöntemin ekonomiye katkısı hangisidir?

• A) Önceliklerin kaldırılması
• B) Kaynakların dağılması
• C) Hedeflerin belirsizleşmesi
• D) İzlemenin bırakılması
• E) Kaynakların dağınık değil öncelikli alanlara yönlendirilmesi

Doğru cevap: E — Sayısal hedef, öncelikli dağıtım ve izleme; kaynakların öncelikli alanlara yönlendirilmesini sağlar.

1. Üç kartı okuyalım: hedeflerin sayısal belirlenmesi, kaynakların önceliklere dağıtılması, sonuçların izlenmesi.
2. Birinci kart neyin başarılacağını ölçülebilir kılıyor; "gelişme sağlanacak" değil, belirli bir sayı hedefleniyor.
3. İkinci kart kaynağın nereye gideceğini belirliyor, üçüncü kart hedefe ulaşılıp ulaşılmadığını denetliyor. Üçünün katkısı, kaynakların dağınık değil öncelikli alanlara yönlendirilmesidir.
4. Denetleyelim: izleme olmasaydı sapma fark edilmezdi ✓ — üç unsur birbirini tamamlıyor.

6. Tabloda üretim yönleri ve ölçütleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Dış pazarda fiyat ve kalitede rekabet edebilmek
• B) Yurt içi talebi karşılamak
• C) Üretimi azaltmak
• D) Pazarı kapatmak
• E) İhracatı durdurmak

Doğru cevap: A — İhracata dönük sanayide belirleyici ölçüt dış pazarda fiyat ve kalitede rekabet edebilmektir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda üretimin yönü, sağda belirleyici ölçütü.
2. Dolu satır: iç pazara dönük sanayi → yurt içi talebi karşılamak. Ölçüt kendi ülkesindeki ihtiyaçtır; dışarıyla karşılaştırma yoktur.
3. İhracata dönük sanayide mal yurt dışında satılacak. Orada alıcı, aynı malın başka üreticilerdeki fiyatına ve kalitesine bakar. Ölçüt rekabet edebilmektir.
4. Denetleyelim: iki yön farklı ölçüt kullanıyor ✓ — biri talebi karşılamayı, öteki karşılaştırmayı geçmeyi hedefliyor.

7. Kartlarda çalışma hayatına ilişkin düzenlemeler verilmiştir. Bu düzenlemelerin ortak amacı hangisidir?

• A) Hakların belirsiz bırakılması
• B) Çalışanın haklarının kurallara bağlanması
• C) Sendikaların kapatılması
• D) Sözleşmenin kaldırılması
• E) Güvencenin azaltılması

Doğru cevap: B — Sendika, toplu sözleşme ve sosyal güvenlik; çalışanın haklarını kurallara bağlar.

1. Üç kartı okuyalım: sendika kurma hakkı, toplu sözleşme, sosyal güvenlik.
2. Birincisi çalışanların örgütlenmesini, ikincisi ücret ve koşulların tek tek pazarlıkla değil yazılı bir sözleşmeyle belirlenmesini sağlıyor.
3. Üçüncüsü hastalık, iş kazası ve yaşlılık durumunda güvence veriyor. Üçünün ortak amacı, çalışanın haklarını kişisel iyi niyete değil kurallara bağlamaktır.
4. Denetleyelim: kural olmasaydı hak her iş yerinde farklı olurdu ✓ — düzenlemelerin amacı bu belirsizliği kaldırmak.

8. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre plansız yerleşimlerin ortaya çıkma nedeni hangisidir?

• A) Göçün durması
• B) Konut arzının fazlalığı
• C) Göç hızının konut arzını aşması
• D) Planlamanın yeterliliği
• E) Nüfusun azalması

Doğru cevap: C — Göç hızının konut arzını aşması, plansız yerleşim alanlarını ortaya çıkarmıştır.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: kente göç hızlanır → konut arzı yetişemez → plansız yerleşim alanları oluşur.
2. İkinci basamak sorunun kendisi. Konut yapımı arsa, altyapı ve zaman ister; göç ise çok daha hızlı gerçekleşir.
3. Gelen nüfus barınmak zorunda olduğu için planlı konut beklemez. Plansız yerleşimlerin nedeni, göç hızının konut arzını aşmasıdır.
4. Denetleyelim: göç yavaş olsaydı arz yetişebilirdi ✓ — sorun göçün kendisi değil, hızı.

9. Tabloda yatırımlar ve sağladıkları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Üretimin durması
• B) Sulama ve elektrik
• C) Barajın yapımı
• D) Ürün ve yolcunun ülke içinde hızlı taşınması
• E) Ulaşımın zorlaşması

Doğru cevap: D — Karayolu ağı, ürün ve yolcunun ülke içinde hızlı taşınmasını sağlar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yatırım, sağda sağladığı.
2. Dolu satır: baraj → sulama ve elektrik üretimi. Yani her yatırım kendi alanında bir hizmet üretiyor.
3. Karayolu ağının alanı ulaşımdır. Sağladığı şey ürünün pazara, yolcunun da varmak istediği yere hızlı ulaşmasıdır.
4. Denetleyelim: bu yatırım tarımı da destekliyor ✓ — üretilen ürün ancak taşınabilirse satılabilir.

10. Tabloda nüfustaki değişim verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Artış 1980'de durmuştur.
• B) Nüfus azalmıştır.
• C) Nüfus sabit kalmıştır.
• D) En yüksek nüfus 1950'dedir.
• E) Nüfus altmış yılda üç katından fazla artmıştır.

Doğru cevap: E — 20,9 milyondan 73,7 milyona çıkan nüfus, üç katından fazla bir artışı gösterir.

1. Tablodaki üç değeri sırayla okuyalım: 1950’de 20,9; 1980’de 44,7; 2010’da 73,7 milyon.
2. Toplam değişimi bulalım: 73,7 ÷ 20,9 ≈ 3,5. Yani nüfus altmış yılda üç katının üzerine çıkmış.
3. Ara değeri de denetleyelim: 1980’de 44,7 zaten 1950’nin iki katından fazla. Artış kesintisiz sürmüş.
4. Denetleyelim: 20,9 × 3 = 62,7 ✓ — 73,7 bu değerin üzerinde, "üç katından fazla" nitelemesi doğru.

11. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre eğitim yatırımlarını hızlandıran hangisidir?

• A) Kentleşmeyle artan okul ve öğretmen ihtiyacı
• B) Nüfusun azalması
• C) İhtiyacın düşmesi
• D) Yatırımın gereksizliği
• E) Okulların kapanması

Doğru cevap: A — Kent nüfusunun büyümesi okul ve öğretmen ihtiyacını artırarak eğitim yatırımlarını hızlandırmıştır.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: kent nüfusu büyür → okul ve öğretmen ihtiyacı artar → eğitim yatırımları hızlanır.
2. Ortadaki basamak bağlantıyı kuruyor. Kente gelen aileler çocuklarıyla geliyor; aynı mahallede birden çok sınıfın açılması gerekiyor.
3. İhtiyaç mevcut okulların kapasitesini aşınca yeni bina, öğretmen ve donanım gerekir. Yatırımı hızlandıran şey budur.
4. Denetleyelim: aynı büyüme sağlık ve konut yatırımlarını da zorluyor ✓ — kentleşmenin ortak sonucu.

12. Tabloda çalışma biçimleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere ne gelir?

• A) Ücretsiz aile işçiliği
• B) Ücretli ve kayıtlı işlerde çalışmanın artması
• C) Çalışmanın sona ermesi
• D) İşletmelerin kapanması
• E) Kayıtlı işin azalması

Doğru cevap: B — Kentte kadının ücretli ve kayıtlı işlerde çalışması artmıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ortam, sağda kadının çalışma biçimi.
2. Dolu satır: kırsal → aile işletmesinde ücretsiz çalışma yaygın. Burada iş var ama ücret ve kayıt yok; emek aile üretiminin içinde eriyor.
3. Kentte üretim aile işletmesi biçiminde değil; fabrika, büro ve hizmet sektöründe yürüyor. Bu işler ücretli ve kayıtlıdır. Çalışma biçimi bu yönde değişir.
4. Denetleyelim: kayıtlı iş sosyal güvenlik hakkı da getiriyor ✓ — ünitedeki çalışma hayatı düzenlemeleriyle bağlanıyor.

13. Tabloda hanelerdeki yaygın araçlar verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Hiçbir araç
• B) Radyo
• C) Televizyon ve beyaz eşya
• D) Yalnızca gazete
• E) Telsiz

Doğru cevap: C — 1990’larda televizyon ve beyaz eşya hanelerde yaygın hâle gelmiştir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda dönem, sağda hanelerdeki yaygın araç.
2. Dolu satır: 1960’lar → radyo. O dönemde hanenin edinebildiği araç sesle sınırlıydı.
3. Aradan geçen sürede gelir arttı, yerli üretim gelişti ve elektrik ağı yaygınlaştı. 1990’larda hanelere televizyon ve buzdolabı, çamaşır makinesi gibi beyaz eşya girdi.
4. Denetleyelim: bu değişim üretim ve gelir artışının hane içindeki karşılığı ✓ — ünitedeki ekonomik dönüşümün somut izi.

14. Tabloda kaynaklar sınıflandırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Resmî istatistik
• B) Birinci el sayısal kaynak
• C) Arkeolojik buluntu
• D) İkinci el kaynak
• E) Kaynak sayılmaz

Doğru cevap: D — Sayım sonuçları birinci el, sonradan yapılan belgesel yorumu ikinci el kaynaktır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kaynak, sağda türü. Ölçüt, kaynağın olayla arasındaki mesafedir.
2. Dolu satır: nüfus sayımı sonuçları → birinci el sayısal kaynak. Sayım verinin kendisidir; o dönemde, o amaçla üretilmiştir.
3. Belgeseldeki yorum ise sonradan, bu verilere bakılarak üretilmiştir. Araya bir değerlendirme katmanı girdiği için ikinci el kaynaktır.
4. Denetleyelim: belgesel birinci el kaynağa DAYANIYOR ✓ — bu bağımlılık onu ikinci el yapan şeyin kendisi.

15. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Yılları karıştırmak
• B) Nüfusu saymamak
• C) Veriyi okumamak
• D) Kentleri tanımamak
• E) Nüfus artışını yaşam koşullarının iyileşmesi saymak

Doğru cevap: E — Kent nüfusunun artması, altyapı yetişmediğinde koşulların zorlaşmasına da yol açabilir.

1. Öğrencinin akıl yürütmesini ayıralım. Veri: kent nüfusu artmış. Sonuç: kentteki HERKESİN yaşam koşulları iyileşmiş.
2. Nüfus artışı bir sayım sonucudur; kaç kişinin nerede yaşadığını söyler. Yaşam koşulu ise konut, altyapı, iş ve hizmete erişimle ölçülür.
3. Nitekim aynı ünitede plansız yerleşimlerin göç hızının konut arzını aşmasından doğduğu gösterilmişti. Hata, nüfus artışını yaşam koşullarının iyileşmesi saymaktır.
4. Denetleyelim: "herkesin" ifadesi ayrıca sorunlu ✓ — bir toplamdan bütün bireyler hakkında sonuç çıkarılamaz.

16. Tabloda iki dönem karşılaştırılmış, bir bölüm boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl yazılmalıdır?

• A) Sanayi ve hizmetler
• B) Tarım
• C) Kırsal üretim
• D) Ekonominin durması
• E) Belirsizlik

Doğru cevap: A — 2000 sonrasında ekonominin ağırlığı sanayi ve hizmetler sektörüne kaymıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, ortada 1950, sağda 2000 sonrası.
2. Nüfus satırından başlayalım: ağırlık kırsaldan kentsele geçmiş. Yani insanların çoğu artık kentte yaşıyor.
3. Ekonomi satırında 1950 için "tarım" yazıyor. Nüfus kente taşındığına göre çalıştığı sektör de değişmeli: kentte yürüyen işler sanayi ve hizmetlerdir.
4. Denetleyelim: iki satır birbirini destekliyor ✓ — nüfusun nerede yaşadığı ile hangi işi yaptığı birlikte değişiyor.

17. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre iç piyasadaki sarsıntının nedeni hangisidir?

• A) Bağımlılığın azalması
• B) Dış kaynağa bağımlılığın dalgalanmaları içeri taşıması
• C) Piyasanın istikrarı
• D) Dalgalanmanın olmaması
• E) Kaynağın bolluğu

Doğru cevap: B — Dış kaynağa bağımlılık, uluslararası dalgalanmaların iç piyasaya hızla yansımasına yol açar.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: dış kaynağa bağımlılık artar → uluslararası piyasada dalgalanma yaşanır → iç piyasada sarsıntı görülür.
2. İkinci basamak dışarıda gerçekleşen bir olay; kendiliğinden içeriyi etkilemesi gerekmez.
3. Bağlantıyı kuran birinci basamaktır. Üretim ve finansman dış kaynağa bağlıysa dışarıdaki her dalgalanma o kanaldan içeri taşınır. Sarsıntının nedeni budur.
4. Denetleyelim: bu, dışa açılmanın öteki yüzü ✓ — aynı bağlantı hem pazar hem risk taşıyor.

18. Tabloda sağlık alanındaki gelişmeler ve sonuçları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Hangi seçenek bu boşluğa uygundur?

• A) Hastanelerin kapanması
• B) Bebek ölümlerinin azalması
• C) Ortalama yaşam süresinin uzaması
• D) Aşılamanın durması
• E) Suya erişimin zorlaşması

Doğru cevap: C — Sağlık hizmetinin yaygınlaşması ortalama yaşam süresini uzatmıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda sağlık alanındaki gelişme, sağda toplumsal sonucu.
2. Dolu satır: aşılama ve temiz suya erişim → bebek ölümlerinin azalması. Bu, belirli bir yaş grubunu ilgilendiren dar kapsamlı bir sonuç.
3. Sağlık hizmetinin yaygınlaşması ise her yaşı kapsar: hastalıklar erken teşhis edilir, tedaviye erişim artar. Sonuç daha genel olmalı — ortalama yaşam süresinin uzaması.
4. Denetleyelim: iki satır kapsam bakımından ayrılıyor ✓ — biri bebekleri, öteki bütün nüfusu ilgilendiriyor.

19. Tabloda tarımsal yapı ölçütleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Üretimin durması
• B) İşletmenin küçülmesi
• C) Maliyetin artması
• D) Makine ve girdi maliyetinin paylaşılabilmesi
• E) Toprağın bölünmesi

Doğru cevap: D — Birlikte çalışma, makine ve girdi maliyetinin işletmeler arasında paylaşılmasını sağlar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tarımsal yapıdaki durum, sağda sonucu.
2. Dolu satır: toprakların miras yoluyla bölünmesi → işletme büyüklüğü küçülür. Küçük işletmenin sorunu, bir traktörü ya da gübreyi tek başına karşılayamamasıdır.
3. Küçük işletmeler birleşerek çalıştığında bu yük paylaşılır: aynı makine birkaç işletmeye hizmet eder, girdi toplu alınır. Sonuç, maliyetin paylaşılabilmesidir.
4. Denetleyelim: birleşme toprağı birleştirmiyor, MALİYETİ paylaştırıyor ✓ — mülkiyet bölünmüş kalsa da çözüm işliyor.

20. Kartlarda bu konuda işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Gelişmeler birbirinden bağımsızdır.
• B) Tarım makineleşmemiştir.
• C) Nüfus kırsal kalmıştır.
• D) Ekonomi kapalı kalmıştır.
• E) Dönemin dönüşümü; tarımda makineleşme, nüfusta kentleşme ve ekonomide dışa açılmanın birbirini besleyen sonucudur.

Doğru cevap: E — Kartlar tarımsal, demografik ve ekonomik dönüşümü birbirini besleyen halkalar olarak gösterir.

1. Üç kartı okuyalım: tarım makineleşti, nüfus kentleşti, ekonomi dışa açıldı.
2. Kartlar bağımsız değil, bir zincir kuruyor. Makineleşme kırda iş gücü ihtiyacını düşürdü; açığa çıkan nüfus kente gitti.
3. Kentleşen nüfus sanayi ve hizmetlerde çalıştı; büyüyen üretim iç pazarı aşınca dış pazar hedeflendi. En kapsayıcı sonuç bu üç dönüşümü birbirini besleyen halkalar olarak anmalıdır.
4. Denetleyelim: halkalardan biri çıkarılsa zincir kopar ✓ — makineleşme olmadan göç, göç olmadan sanayi iş gücü bulunmazdı.