Eş Sesli Kelimeler

1. Metin ile duvardaki takvim birlikte okunmuştur. Buna göre iki yerde geçen ocak sözcüğü hakkında hangisi doğrudur?

• A) İki yerde de ocak, bir ayın adı olarak kullanılmıştır.
• B) Metindeki ocak ateş yakılan yer, takvimdeki ocak bir ayın adıdır; yazılışları aynı, anlamları farklıdır.
• C) İki ocak sözcüğü aynı anlamda olduğu için bunlar eş anlamlıdır.

Doğru cevap: B — Metinde ocak sabaha kadar yandığı için ateş yakılan yerdir. Takvimde ise ocak yılın ilk ayının adıdır. Yazılışları aynı, anlamları farklı olan sözcüklere eş sesli denir.

1. Metindeki cümleye bakalım: “Salondaki ocak sabaha kadar yandı.” Yanan bir şey ateşle ilgilidir.
2. Öyleyse metindeki ocak, içinde ateş yakılan yerdir.
3. Şimdi takvime bakalım: orada ocak yılın ilk ayının adıdır.
4. İki sözcüğün yazılışı aynı, anlamı farklıdır → bunlar eş seslidir.
5. Eş anlamlıda yazılış farklı anlam aynıdır; burada tam tersi olduğu için eş anlamlı denemez.

2. Ada’ya “Vazodaki çiçekler güneşte soldu.” cümlesi verildi ve yukarıdaki adımlar sırayla uygulandı. Ada üçüncü adımın sonunda hangi sözcüğü söylemiştir?

• A) sağ
• B) canlandı
• C) geri

Doğru cevap: A — Cümlede sol, çiçeğin rengini yitirmesi anlamındadır. Bu sözcüğün ikinci anlamı ise bir yöndür; sol yönün zıddı sağdır.

1. 1. adım: çiçekler güneşte soldu derken çiçeklerin rengini yitirdiği, pörsüdüğü anlatılır.
2. 2. adım: sol sözcüğünün başka bir anlamı vardır; kalbimizin bulunduğu yön sol yöndür.
3. 3. adım: bizden ikinci anlamın, yani yönün zıddı isteniyor.
4. Sol yönün karşısındaki yön sağdır.
5. “Canlandı” birinci anlamın zıddı olurdu, “geri” ise ileri sözcüğünün zıddıdır → doğru sözcük sağdır.

3. Efe yukarıdaki üç cümleyi yat sözcüğü yönünden inceledi. Efe’nin bu cümleler için söyledikleri arasında hangisi söylenemez?

• A) 1. cümledeki yat, denizde giden bir taşıtın adıdır.
• B) 2. cümledeki yat, uykuya gitmeyi anlatır.
• C) Üç cümlede de yat sözcüğü aynı anlamda kullanılmıştır.

Doğru cevap: C — 1. cümlede yat bir deniz taşıtıdır, 2. cümlede uykuya gitmeyi anlatır. 3. cümlede ise yat sözcüğü değil, yatak sözcüğü geçmektedir. Üç cümlede aynı anlam bulunmaz.

1. 1. cümlede babası limanda kullanıyor; öyleyse yat bir deniz taşıtıdır → doğru bilgi.
2. 2. cümlede saat geç olduğu için söyleniyor; öyleyse yat uykuya gitmek demektir → doğru bilgi.
3. Birinci ve ikinci cümlelerdeki anlamlar zaten birbirinden farklıdır.
4. 3. cümlede geçen sözcük yat değil yataktır; bu ayrı bir sözcüktür.
5. Üç cümlede aynı anlam olduğu söylenemez → söylenemeyecek bilgi üçüncüsüdür.

4. Nisa eş sesli sözcükleri anlatırken yukarıdaki gibi düşündü. Öğretmeni Nisa’nın yanıldığını söyledi. Buna göre Nisa’nın hatası nedir?

• A) Eş seslilik iki ayrı sözcük arasında değil, aynı sözcüğün iki anlamı arasında aranır; burada eş sesli olan yalnızca göz sözcüğüdür.
• B) Göz sözcüğünün yalnızca tek bir anlamı olduğu için verdiği örnek yanlıştır.
• C) Dolap sözcüğü de göz sözcüğü gibi eş seslidir, bu yüzden karşılaştırma yapılamaz.

Doğru cevap: A — Nisa örnekleri doğru seçmiştir: göz hem organ hem dolabın bölmesi anlamındadır. Ancak eş sesli olmak iki farklı sözcüğün birbiriyle ilişkisi değildir; tek bir sözcüğün iki anlamı olmasıdır. Burada eş sesli olan sözcük gözdür, göz ile dolap değil.

1. Nisa’nın örneklerini kontrol edelim: birinci cümlede göz organımızdır.
2. İkinci cümlede göz, dolabın bölmelerinden biridir → iki anlam gerçekten farklıdır, bu bölüm doğru.
3. Şimdi kuralı hatırlayalım: eş sesli sözcük, yazılışı aynı olup birden çok anlamı olan TEK sözcüktür.
4. Nisa ise göz ile dolabı yan yana koymuş; oysa bunlar zaten ayrı yazılan iki ayrı sözcüktür.
5. Burada eş sesli olan sözcük yalnızca gözdür; hata eş sesliliği iki ayrı sözcük arasında aramasıdır.

5. Yukarıdaki iki cümlede geçen saç sözcükleri, sözlükteki anlamlarla eşleştirilecektir. Doğru eşleştirme aşağıdakilerden hangisidir?

• A) 1. cümle → 1. anlam, 2. cümle → 2. anlam
• B) 1. cümle → 2. anlam, 2. cümle → 1. anlam
• C) İki cümle de → 2. anlam

Doğru cevap: B — Birinci cümlede susam hamurun üstüne serpilmiştir; bu sözlüğün 2. anlamıdır. İkinci cümlede annenin başındaki teller toplanmıştır; bu da 1. anlamdır.

1. Birinci cümleyi okuyalım: susam hamurun üstüne atılıyor, yani etrafa serpiliyor.
2. Sözlükte “etrafa serpmek” 2. anlamdır → birinci cümle 2. anlamla eşleşir.
3. İkinci cümleyi okuyalım: annem aynanın önünde saçını topluyor, yani başındaki telleri topluyor.
4. Sözlükte “başımızda biten teller” 1. anlamdır → ikinci cümle 1. anlamla eşleşir.
5. Doğru eşleştirme: 1. cümle 2. anlam, 2. cümle 1. anlam.

6. Doruk yukarıdaki kuralı öğrendikten sonra üç cümle ikilisi kurdu. Doruk’un kurduğu ikililerden hangisinde sözcük iki farklı anlamda kullanılmamıştır?

• A) Limanda küçük bir yat duruyordu. / Haydi çocuklar, artık yatın.
• B) Elmanın içinden bir kurt çıktı. / Ormanda uzaktan bir kurt uludu.
• C) Duvara çiviyi tak. / Kapıya numarayı tak.

Doğru cevap: C — Üçüncü ikilide tak sözcüğü iki cümlede de “bir şeyi bir yere geçirip tutturmak” anlamındadır; anlam değişmemiştir. Diğer ikililerde sözcükler iki ayrı anlamda kullanılmıştır.

1. Birinci ikili: yat önce deniz taşıtı, sonra uykuya gitmek anlamındadır → iki farklı anlam var.
2. İkinci ikili: kurt önce meyvenin içindeki küçük canlı, sonra ormandaki hayvandır → iki farklı anlam var.
3. Üçüncü ikili: “çiviyi tak” derken çiviyi duvara geçirip tutturmayı anlatırız.
4. “Numarayı tak” derken de numarayı kapıya geçirip tutturmayı anlatırız.
5. İki cümlede de anlam aynıdır; kurala uymayan ikili üçüncüsüdür.

7. Sayaç, yazıda pas sözcüğünün 3 kez geçtiğini gösteriyor. Buna göre pas sözcüğü bu yazıda kaç farklı anlamda kullanılmıştır?

• A) 3 farklı anlamda
• B) 1 tek anlamda
• C) 2 farklı anlamda

Doğru cevap: C — Sözcüğün kaç kez geçmesi ile kaç anlamda kullanılması ayrı şeylerdir. İlk iki kullanımda pas, demirin üstünde oluşan kırmızı tabakadır; üçüncüde ise topu arkadaşa göndermektir. Yani 3 kez geçmiş ama 2 anlamda kullanılmıştır.

1. Birinci cümle: zincir paslanmış, yani demirin üstü kırmızı bir tabakayla kaplanmış → birinci anlam.
2. İkinci cümle: babam pas tutan yerleri temizlemiş; burada da aynı tabakadan söz ediliyor → yine birinci anlam.
3. Üçüncü cümle: maçta arkadaşa pas atmak, topu ona göndermektir → ikinci anlam.
4. Sayaç sözcüğün kaç kez yazıldığını sayar, kaç anlamda kullanıldığını değil.
5. 3 kez geçmiş ama yalnızca 2 farklı anlam kullanılmıştır.

8. Melis tablodaki her cümlede geçen eş sesli sözcüğün o cümledeki anlamını yan sütuna yazdı. Melis kaç satırda anlamı yanlış yazmıştır?

• A) 1
• B) 2
• C) 3

Doğru cevap: B — 1. satır doğrudur: dolabın gözü onun bölmesidir. 2. satırda var “git, ulaş” anlamındadır, “bulunmak” değildir. 3. satırda baş, bedenimizin en üst bölümüdür, “işe başlamak” değildir. Yanlış satır sayısı 2’dir.

1. 1. satır: “Dolabın gözünü aç.” derken dolabın bölmesi anlatılır → doğru yazılmış.
2. 2. satır: “Var git evine!” derken kişiye gitmesi söylenir; buradaki var “bulunmak” değildir → yanlış.
3. 3. satır: “Başım çok ağrıyor.” derken bedenimizin en üst bölümünden söz edilir → “işe başlamak” yanlış.
4. Yanlış satırları sayalım: 2. satır ve 3. satır.
5. Melis toplam 2 satırda anlamı yanlış yazmıştır.

9. Öğretmen sınıfa bir bilmece sordu: “Tuttuğum sözcük tek heceli. Bir anlamı bedenimizin en üst bölümü, öteki anlamı bir işe girişmek.” Öğretmenin tuttuğu sözcük hangisidir?

• A) baş
• B) kol
• C) el

Doğru cevap: A — Baş sözcüğü hem bedenimizin en üst bölümünün adıdır hem de “işe baş” derken bir işe girişmeyi anlatır. Kol ve el ise yalnızca bedenimizin bölümleridir.

1. Birinci ipucu: sözcük tek heceli olmalı. Baş, kol ve el sözcüklerinin üçü de tek hecelidir.
2. İkinci ipucu: birinci anlamı bedenimizin en üst bölümü olmalı. Kol ve el en üst bölüm değildir.
3. Bedenimizin en üst bölümü baştır.
4. Üçüncü ipucu: sözcüğün ikinci anlamı bir işe girişmek olmalı.
5. “Ödeve baş.” derken işe girişmek anlatılır → üç ipucunu birden karşılayan sözcük baştır.

10. Yazıda yan sözcüğü üç kez geçmektedir. Not defterindeki bilgiye göre bu sözcük yazıda kaç kez 1. anlamda kullanılmıştır?

• A) 1 kez
• B) 2 kez
• C) 3 kez

Doğru cevap: B — Birinci cümledeki “yandı” ateşin tutuşmasıdır, yani 2. anlamdır. İkinci cümledeki “yan direk” ve üçüncü cümledeki “yanına” ise bir şeyin tarafını anlatır; bunlar 1. anlamdır. Öyleyse 1. anlam 2 kez kullanılmıştır.

1. Birinci cümle: kamp ateşi yandı → ateşin tutuşmasıdır, bu 2. anlamdır.
2. İkinci cümle: çadırın yan direği → çadırın sol ya da sağ tarafındaki direktir, bu 1. anlamdır.
3. Üçüncü cümle: “Yanına geleyim mi?” → senin bulunduğun tarafa geleyim mi demektir, bu da 1. anlamdır.
4. 1. anlamı sayalım: ikinci cümle ve üçüncü cümle → 2 kez.
5. Sözcük 3 kez geçse de 1. anlamda yalnızca 2 kez kullanılmıştır.