Eylemler (Fiiller)

1. Tolga akşam yaptıklarını iki cümleyle anlattı. Basamakları uygulayın: metindeki ikinci işi bildiren sözcüğü bulun, sonra bu işin hem yapılmadığını hem de olup bittiğini anlatan biçimini seçin.

• A) sormadı
• B) sormayacak
• C) sormuyor

Doğru cevap: A — Metindeki ikinci eylem "sordu"dur. Bir işin yapılmadığını -ma / -me eki, olup bittiğini ise -dı / -di eki bildirir: sor + ma + dı = sormadı.

1. 1. basamak — metindeki işleri sırayla bulalım: bitirdi, sordu. İkinci iş "sordu"dur.
2. 2. basamak — işin yapılmadığını anlatmak için köke -ma ekini getirelim: sor + ma → sorma…
3. 3. basamak — zamanı koruyalım: "sordu" olup bitmiş bir iştir, bu yüzden -dı eki de kalmalı → sormadı.
4. "sormayacak" daha olmamış, "sormuyor" şu anda süren iştir; ikisi de zamanı korumaz → cevap A.

2. Sinan, "uyku" sözcüğü için yukarıdaki gibi düşünüyor. Sinan'ın düşüncesindeki yanlış hangi seçenekte doğru açıklanmıştır?

• A) Sinan haklıdır; "uyku" yapılan bir işi bildirir.
• B) "uyku" bir varlığın adıdır; iş bildiren biçimleri "uyudu, uyuyor, uyuyacak" gibi sözcüklerdir.
• C) "uyku" işin yapılmadığını bildiren bir eylemdir.

Doğru cevap: B — Eylemler kim ne yaptı sorusuna yanıt verir. "uyku" bir işi değil, bir varlığı karşılar; "Uykum geldi." diyebiliriz. İş bildiren biçimler uyudu, uyuyor, uyuyacaktır.

1. Sözcüğün başına "bu" diyerek deneyelim: "bu uyku" denebiliyor → demek ki bir varlığın adı.
2. "bu uyudu" ya da "bu uyuyor" denemez; bunlar yapılan işi anlatır.
3. Cümlede de görelim: "Uykum geldi." cümlesinde iş bildiren sözcük "geldi"dir, "uykum" değil.
4. Doğru açıklama B seçeneğidir → cevap B.

3. Ilgaz haftalık planını hem anlattı hem de tabloya yazdı. Metne ve tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Yüzme kursuna gitme işi olup bitmiştir.
• B) Resim kursundaki iş şu anda sürmektedir.
• C) Dedeyi ziyaret etme işi de olup bitmiştir.

Doğru cevap: C — "ziyaret edecek" sözcüğündeki -ecek eki işin daha olmadığını, ileride olacağını bildirir. Bu yüzden C metne göre söylenemez.

1. A'yı kontrol edelim: "gitti" sözcüğündeki -ti eki işin olup bittiğini bildirir → söylenebilir.
2. B'yi kontrol edelim: "çalışıyor" sözcüğündeki -yor eki işin şu anda sürdüğünü bildirir; tabloda da "Bugün" yazıyor → söylenebilir.
3. C'yi kontrol edelim: "ziyaret edecek" -ecek eki taşıyor, Cumartesi henüz gelmedi.
4. Olup bitmiş sayılamayacak tek iş budur → cevap C.

4. Aslı yukarıdaki cümleyi kurdu, ama zaman sözcüğü ile eylem birbirini tutmadı. Cümlenin doğru biçimi ve bunun nedeni hangi seçenekte verilmiştir?

• A) "Dün akşam kardeşim ödevini yaptı." — "dün" olup bitmiş bir zamanı gösterir.
• B) "Yarın akşam kardeşim ödevini yaptı." — eylem hiçbir zaman değiştirilmez.
• C) "Dün akşam kardeşim ödevini yapıyor." — işler her zaman şu anda olur.

Doğru cevap: A — Cümledeki "dün" sözcüğü işin olup bittiğini gösterir; bu yüzden eylem de olup bitmiş biçimde, yani "yaptı" olmalıdır.

1. Cümledeki zaman sözcüğünü bulalım: "dün" → iş geride kalmış.
2. Cümledeki eylemi bulalım: "yapacak" → -acak eki işin daha olmadığını bildirir.
3. Biri geriye, öteki ileriye bakıyor; ikisi bir arada olmaz.
4. Zaman sözcüğü korunup eylem düzeltilir: "Dün akşam kardeşim ödevini yaptı." → cevap A.

5. Öğretmen tahtaya üç cümle yazdı ve her cümlede kaç iş, kaç varlık anlatıldığını saymamızı istedi. Bu cümlelerin hangisinde iş bildiren sözcük sayısı ad sayısından fazladır?

• A) 1. cümlede
• B) 2. cümlede
• C) 3. cümlede

Doğru cevap: C — 3. cümlede kalktı, giyindi ve koştu olmak üzere 3 eylem, yalnızca 1 ad (Beren) vardır.

1. 1. cümle: eylem koydu → 1; adlar Çınar, defter, çanta → 3. Eylem daha az.
2. 2. cümle: eylem dindi → 1; ad yağmur → 1. Eşit, fazla değil.
3. 3. cümle: eylemler kalktı, giyindi, koştu → 3; ad Beren → 1.
4. 3 sayısı 1'den büyük olduğu için cevap 3. cümledir → cevap C.

6. Öğretmen bir eylem düşündü: bu eylem hem işin yapılmadığını hem de işin olup bittiğini bildiriyor. Kartlardaki sözcüklerden hangisi öğretmenin düşündüğü eylem olabilir?

• A) gelmiyor
• B) gelmedi
• C) gelmeyecek

Doğru cevap: B — Üç kartta da -me eki vardır, yani üçü de işin yapılmadığını bildirir. Ama yalnızca "gelmedi" sözcüğündeki -di eki işin olup bittiğini gösterir.

1. Önce birinci koşulu uygulayalım: üç kartta da -me eki var, üçü de işin yapılmadığını bildiriyor.
2. Şimdi ikinci koşula bakalım: "gelmiyor" sözcüğündeki -yor eki işin şu anda sürdüğünü bildirir.
3. "gelmeyecek" sözcüğündeki -ecek eki işin daha olmadığını bildirir.
4. "gelmedi" sözcüğündeki -di eki işin olup bittiğini bildirir; iki koşulu birden karşılar → cevap B.

7. Ceyda eylemlerin ne bildirdiğini tabloya yazdı. Bir satırda eylemle açıklama birbirini tutmuyor. Tablodaki hangi eylemin açıklaması yanlıştır?

• A) susmadı
• B) bakacak
• C) geliyor

Doğru cevap: B — "bakacak" sözcüğündeki -acak eki işin henüz olmadığını, ileride olacağını bildirir; karşısına "iş daha olacak" yazılmalıydı.

1. 1. satır: "susmadı" sözcüğünde -ma eki var → iş yapılmamış, açıklama doğru.
2. 3. satır: "geliyor" sözcüğünde -yor eki var → iş şu anda sürüyor, açıklama doğru.
3. 2. satır: "bakacak" sözcüğünde -acak eki var; bu ek işin daha olmadığını bildirir.
4. Karşısına "iş olup bitmiş" yazılmış, yanlış olan satır budur → cevap B.

8. Tahtada "Ediz sabah kahvaltı etmedi, okula da geç kalmadı." cümlesi yazıyor. İki arkadaş cümledeki eylemler için yukarıdaki gibi konuştu. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Yalnızca Görkem doğru söylemiştir
• B) İkisi de yanlış söylemiştir
• C) Yalnızca Damla doğru söylemiştir

Doğru cevap: C — Cümledeki eylemler "etmedi" ve "kalmadı"dır; ikisinde de -me / -ma eki bulunur, yani iki iş de yapılmamıştır. Damla doğru söylemiştir.

1. Cümledeki eylemleri bulalım: etmedi, kalmadı.
2. "etmedi" sözcüğünü parçalayalım: et + me + di → -me eki işin yapılmadığını bildirir.
3. "kalmadı" sözcüğünü parçalayalım: kal + ma + dı → burada da -ma eki var.
4. İki iş de yapılmamıştır; Görkem yanılmış, Damla doğru söylemiştir → cevap C.

9. Ceyda annesine "Sınıf gezisine katılmayacağım." dedi. Ceyda'nın kullandığı eylem, yukarıdaki zaman şeridinde hangi kutuya yazılmalıdır?

• A) "dün" kutusuna, çünkü iş olup bitmiştir
• B) "bugün" kutusuna, çünkü iş şu anda sürmektedir
• C) "yarın" kutusuna, çünkü iş daha olmamıştır

Doğru cevap: C — "katılmayacağım" sözcüğünde iki bilgi vardır: -ma eki işin yapılmayacağını, -acak eki ise işin daha olmadığını bildirir. Bu yüzden "yarın" kutusuna yazılır.

1. Eylemi parçalayalım: katıl + ma + yacak + ım.
2. -ma eki işin yapılmayacağını söylüyor; ama bu, işin ne zaman olduğunu değiştirmez.
3. Zamanı -yacak eki verir; bu ek işin daha olmadığını, sonra olacağını bildirir.
4. Şeritte "daha olacak" karşılığı "yarın" kutusudur → cevap C.

10. Yaren teneffüste tahtayla uğraştı. Yukarıdaki metne bakarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Metindeki işlerin hepsi şu anda sürmektedir.
• B) Metinde yazdı, sildi ve çizdi olmak üzere üç eylem vardır.
• C) "yazı" sözcüğü iş bildirmez, bir varlığın adıdır.

Doğru cevap: A — Metindeki eylemlerin üçü de -dı / -di eki taşır; yani işler olup bitmiştir, şu anda sürmemektedir. Bu yüzden A söylenemez.

1. B'yi kontrol edelim: yazdı, sildi, çizdi → üç eylem var, söylenebilir.
2. C'yi kontrol edelim: "yazı" sözcüğünün başına "bu" getirebiliriz → bir varlığın adı, söylenebilir.
3. A'yı kontrol edelim: eylemlerin sonundaki -dı / -di eki işlerin bittiğini gösterir.
4. Şu anda süren bir iş yoktur; söylenemeyecek yargı A'dır → cevap A.