Sözcük Bilgisi

1. Bilge yukarıdaki dört kartı sözlükteki sıraya dizecektir. Kartlardaki sözcüklerin ilk üç harfi de aynı olduğu için sıralamayı dördüncü harflerden başlayarak yapmalıdır. Buna göre sözlükte üçüncü sırada hangi sözcük yer alır?

• A) kalem
• B) kalıp
• C) kalın

Doğru cevap: C — Dört sözcüğün de ilk üç harfi “kal”dır. Dördüncü harfler e, ı, e, ı olduğu için önce kale ile kalem, sonra kalın ile kalıp gelir. Kale kısa olduğu için kalemden önce, kalın ise beşinci harfi n olduğu için kalıptan önce yazılır. Sıra: kale, kalem, kalın, kalıp.

1. İlk üç harfe bakalım: dördünde de “kal” var, sıralayamayız.
2. Dördüncü harflere bakalım: kale → e, kalem → e, kalın → ı, kalıp → ı. Alfabede e, ı harfinden önce gelir; öyleyse kale ile kalem önce yazılır.
3. Kale ile kalem: kale dört harflidir ve kalem sözcüğünün ilk dört harfiyle aynıdır; kısa olan önce gelir → kale, kalem.
4. Kalın ile kalıp: beşinci harflere bakalım, n harfi p harfinden önce gelir → kalın, kalıp.
5. Tam sıra: kale, kalem, kalın, kalıp. Üçüncü sırada kalın yer alır.

2. Yukarıdaki yazıda iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş sözcükler vardır. Bunlardan karabiber sözcüğü parçalarına ayrılacak, sonra birinci parçasıyla kurulmuş başka bir birleşik sözcük bulunacaktır. Aşağıdakilerden hangisi bu koşulu sağlar?

• A) karatahta
• B) karanlık
• C) kararmak

Doğru cevap: A — Karabiber sözcüğü kara ve biber sözcüklerinden oluşur; birinci parça karadır. Karatahta da kara ve tahta sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Karanlık ve kararmak ise kara sözcüğüne ek getirilerek oluşmuş sözcüklerdir.

1. Yazıdaki birleşik sözcükleri bulalım: cumartesi (cuma + ertesi) ve karabiber.
2. Karabiber sözcüğünü parçalayalım: kara + biber. İkisi de tek başına anlamlı sözcüktür.
3. Birinci parça karadır; şimdi kara ile kurulmuş başka bir birleşik sözcük arayacağız.
4. Karanlık sözcüğünde kara + nlık vardır; “nlık” bir sözcük değil ektir → birleşik değildir.
5. Kararmak sözcüğü de kara sözcüğüne ek getirilerek oluşmuştur.
6. Karatahta ise kara + tahta biçiminde iki anlamlı sözcükten oluşur → koşulu sağlayan sözcük budur.

3. Efe sözcüklerin nasıl oluştuğunu anlatırken yukarıdaki gibi düşündü ve yanıldı. Öğretmeni ona doğrusunu açıkladı. Buna göre Efe’nin düşüncesindeki yanlışlık nedir?

• A) Göz sözcüğü tek başına anlamlı olmadığı için bu sözcük parçalanamaz.
• B) “Lük” tek başına anlamı olan bir sözcük değil, sözcüğün sonuna gelen bir ektir; bu yüzden gözlük ek almış bir sözcüktür.
• C) Birleşik sözcükler ayrı yazıldığı için bitişik yazılan gözlük birleşik olamaz.

Doğru cevap: B — Bir sözcüğün birleşik olması için parçalarının ikisinin de tek başına anlamlı olması gerekir. Göz anlamlı bir sözcüktür ama “lük” değildir; o sözcüğün sonuna gelen bir ektir. Bu yüzden gözlük birleşik değil, ek almış bir sözcüktür.

1. Kuralı hatırlayalım: birleşik sözcükte iki parça da tek başına anlamlı olmalıdır.
2. Birinci parçayı deneyelim: göz tek başına anlamlıdır, bir organımızın adıdır.
3. İkinci parçayı deneyelim: “lük” diye bir sözcük yoktur; bu yalnızca sözcüğün sonuna gelen bir ektir.
4. Öyleyse gözlük iki sözcüğün birleşmesiyle değil, göz sözcüğüne ek gelmesiyle oluşmuştur.
5. Birleşik sözcükler bitişik de yazılır (buzdolabı gibi); ayrı yazılma diye bir kural yoktur → üçüncü seçenek de yanlıştır.

4. Yukarıdaki yazı ile sözcük çözümlemesi birlikte okunmuştur. Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Üç sözcük de bir sözcüğe ek getirilerek oluşmuştur.
• B) Buz, kulak ve yol tek başına anlamı olan sözcüklerdir.
• C) Üç sözcük de iki ayrı sözcüğün birleşmesiyle oluşmuştur.

Doğru cevap: C — Çözümlemedeki “luk”, “lık” ve “cu” parçaları tek başına anlamı olan sözcükler değil, eklerdir. Bu yüzden üç sözcük de birleşik değil, ek almış sözcüklerdir.

1. Çözümlemedeki ikinci parçalara bakalım: luk, lık, cu.
2. Bunlardan hiçbiri tek başına anlamlı bir sözcük değildir; hepsi ektir.
3. Birinci parçalara bakalım: buz, kulak ve yol tek başına anlamlıdır → ikinci bilgi doğru.
4. Sözcükler ek alarak oluştuğu için birinci bilgi de doğrudur.
5. Birleşik sözcük iki ANLAMLI sözcükten oluşur; burada öyle değildir → söylenemeyecek bilgi üçüncüsüdür.

5. Yazıyı ve sözlüğü birlikte okuyan Doruk, kovan sözcüğü hakkında birkaç şey söyledi. Doruk’un söylediklerinden hangisi doğru değildir?

• A) Kovanın içinde petek ve bal bulunur.
• B) Kovanlar ninemin bahçesinin ucunda durmaktadır.
• C) Kovan, içine su doldurulan kabın adıdır.

Doğru cevap: C — Sözlükte içine su doldurulan kabın adı kovadır, kovan değildir. Kovan arıların bal yaptığı kutudur; yazıya göre bahçenin ucundadır ve içinden petekle bal alınmıştır.

1. Yazıya bakalım: ninem kovanların kapaklarını açıp peteklerden bal almış → birinci bilgi doğru.
2. Yazıda kovanların bahçenin ucunda olduğu söyleniyor → ikinci bilgi de doğru.
3. Şimdi sözlüğe bakalım; iki sözcük birbirine çok benziyor: kova ve kovan.
4. İçine su doldurulan kabın adı kovadır; sondaki n harfi sözcüğü değiştirir.
5. Kovan arıların bal yaptığı kutudur → doğru olmayan bilgi üçüncüsüdür.

6. Öğretmen şemanın üstündeki kutuya kuş sözcüğünü yazdı, altına da üç kart astı. Sonra sınıftan şemaya bir kart daha eklemesini istedi. Aşağıdaki kartlardan hangisi bu şemaya eklenemez?

• A) leylek
• B) kelebek
• C) baykuş

Doğru cevap: B — Şemanın üstündeki sözcük altındakilerin hepsini içine alır. Serçe, güvercin, kartal, leylek ve baykuş birer kuştur; kelebek ise kanatları olsa da kuş değil, bir böcektir.

1. Şemanın altındaki kartlara bakalım: serçe, güvercin, kartal. Üçü de kuştur.
2. Üstteki sözcük kuş olduğuna göre alta yalnızca kuş adları eklenebilir.
3. Leylek uzun bacaklı, gagalı bir kuştur → eklenebilir.
4. Baykuş geceleri gören, tüylü bir kuştur → eklenebilir.
5. Kelebeğin kanadı vardır ama tüyü ve gagası yoktur; kelebek bir böcektir → şemaya eklenemez.

7. Bade dört sözcüğün nasıl oluştuğunu tabloya aynı biçimde yazdı. Oysa bu sözcüklerin bir bölümü iki sözcüğün birleşmesiyle değil, ek almasıyla oluşmuştur. Bade’nin tablosunda kaç satır yanlıştır?

• A) 1
• B) 2
• C) 3

Doğru cevap: B — Sivrisinek (sivri + sinek) ve akarsu (akar + su) gerçekten iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuştur. Sütçü ve boyacı ise süt ve boya sözcüklerine ek getirilerek oluşmuştur; “çü” ve “cı” tek başına anlamlı sözcük değildir.

1. 1. satır: sivri + sinek → ucu keskin olan anlamındaki sivri ile sinek, ikisi de anlamlı → doğru.
2. 3. satır: akar + su → akan anlamındaki akar ile su, ikisi de anlamlı → doğru.
3. 2. satır: sütçü sözcüğünde süt anlamlıdır ama “çü” bir sözcük değil, ektir → yanlış.
4. 4. satır: boyacı sözcüğünde boya anlamlıdır ama “cı” bir sözcük değil, ektir → yanlış.
5. Yanlış satırları sayalım: 2. satır ve 4. satır → toplam 2 satır yanlıştır.

8. Kuzey akarsu sözcüğünün hangi iki sözcükten oluştuğunu bulmaya çalışıyor. Karttaki boş kutuya, yanındaki kutuyla birleşince tam olarak akarsu sözcüğünü verecek parça yazılacaktır. Boş kutuya ne yazılmalıdır?

• A) akar
• B) ak
• C) akmak

Doğru cevap: A — Sondaki su sözcüğünü kapattığımızda geriye akar kalır. Akar sözcüğü “akan, akıp giden” demektir ve tek başına anlamlıdır. Ak veya akmak yazılırsa aksu ya da akmaksu olur; bu sözcükler yoktur.

1. Karttaki sonucu okuyalım: akarsu.
2. Sondaki su sözcüğünü kapatalım; geriye akar kalır.
3. Kontrol edelim: akar + su = akarsu ✓
4. Ak yazsaydık ak + su = aksu olurdu; akmak yazsaydık akmak + su = akmaksu olurdu. İkisi de sözcüğü vermez.
5. Boş kutuya akar yazılmalıdır.

9. Efe listeyi alıp çarşıya çıktı. Annesinin söylediğine göre Efe manavdan kaç ürün alacaktır?

• A) 2
• B) 3
• C) 4

Doğru cevap: A — Listedeki pırasa ve lahana sebzedir; bunlar manavdan alınır. Mercimek, nohut ve bulgur ise kuru gıdadır, bakkaldan alınır. Efe manavdan 2 ürün alacaktır.

1. Annenin kuralı şu: sebze olanlar manavdan, geri kalanlar bakkaldan alınacak.
2. Listeyi tek tek okuyalım ve sebze olup olmadığına bakalım.
3. Pırasa toprakta yetişen, çorbası yapılan bir sebzedir → manav.
4. Lahana da yaprakları katman katman olan bir sebzedir → manav.
5. Mercimek, nohut ve bulgur kuruyup çuvala konan gıdalardır, sebze değildir → bakkal.
6. Manavdan alınacak ürün sayısı 2’dir.

10. Öğretmen tahtaya dört kart astı ve “Bu kartlardan biri kişi adı değil, bir aracın adıdır.” dedi. Buna göre aracın adı olan kart hangisidir ve bu araç hangi kişinin işinde kullanılır?

• A) testere — aşçının işinde
• B) testere — marangozun işinde
• C) terzi — aşçının işinde

Doğru cevap: B — Terzi, marangoz ve aşçı birer meslek adıdır, yani kişiyi anlatır. Testere ise ağacı kesmeye yarayan bir araçtır ve marangozun işinde kullanılır.

1. Kartlara “kim?” diye soralım: terzi, marangoz, aşçı → üçü de birer kişidir.
2. Testere kartına “kim?” değil, “ne?” diye sorarız → bu bir araçtır.
3. Öyleyse gruba uymayan kart testeredir.
4. Şimdi ikinci adıma geçelim: testere ağacı, tahtayı kesmeye yarar.
5. Ağaçla ve tahtayla çalışan kişi marangozdur; aşçı yemek yapar, terzi ise dikiş diker.
6. Doğru ikili: testere — marangozun işinde.