Atasözleri ve Deyimler

1. Bahar'ın doğum gününde babası ona uzun zamandır istediği bisikleti aldı. Bahar hediyeyi görünce ağzı kulaklarına vardı. Bu deyim Bahar'ın o anda nasıl olduğunu anlatır?

• A) Çok korktuğunu
• B) Çok sevindiğini
• C) Çok acıktığını
• D) Çok şaşırdığını

Doğru cevap: B — "Ağzı kulaklarına varmak" deyimi, bir kişinin çok sevinip kocaman gülümsemesini anlatır.

1. Bahar çok istediği hediyeyi almış, yani güzel bir şey olmuş.
2. Çok sevinen bir insanın gülümsemesi büyür; ağzı âdeta kulaklarına ulaşır.
3. Deyim bu büyük sevinci anlattığı için doğru anlam "çok sevindiğini" olur → cevap B.

2. Poyraz her hafta harçlığından beş lira ayırıp kumbarasına attı. Yılın sonunda kumbarayı açtığında istediği topu alacak kadar para biriktiğini gördü. Poyraz'ın yaptığı iş hangi atasözüyle anlatılabilir?

• A) Damlaya damlaya göl olur.
• B) Ağaç yaşken eğilir.
• C) Bir elin nesi var, iki elin sesi var.
• D) Sakla samanı, gelir zamanı.

Doğru cevap: A — "Damlaya damlaya göl olur." atasözü, küçük şeylerin birike birike büyük bir sonuç oluşturduğunu anlatır.

1. Poyraz bir kerede çok para biriktirmedi; her hafta azar azar biriktirdi.
2. Küçük birikimler bir araya gelince büyük bir para oldu.
3. Bu durumu anlatan atasözü "Damlaya damlaya göl olur." dur → cevap A.

3. Öğretmen tahtaya yukarıdaki atasözünü yazdı ve sınıfa bu sözün ne öğütlediğini sordu. Bu atasözü çocuklara ne öğütlemektedir?

• A) Bahçedeki ağaçların her gün sulanmasını
• B) İnce ağaç dallarının kolayca kırıldığını
• C) Güzel alışkanlıkların küçük yaşta kazanılmasını
• D) Yaşlı ağaçların gençlerden daha güçlü olduğunu

Doğru cevap: C — Bu atasözü ağaçtan söz eder gibi görünse de asıl olarak insanı anlatır: iyi davranışlar küçük yaşta öğrenilirse kalıcı olur.

1. Genç, taze bir fidan kolayca istenen yöne eğilir; kalın ağaç ise eğilmez, kırılır.
2. Atasözü bu benzetmeyle çocukları anlatır: küçükken öğrenilen davranış kolay yerleşir.
3. Öyleyse verilen öğüt, güzel alışkanlıkların küçük yaşta kazanılmasıdır → cevap C.

4. Ada kütüphaneden aldığı kitabı okumaya başlamadan önce sayfaları hızlıca çevirip resimlerine kısaca baktı. Ada'nın kitaba yaptığı bu kısa bakış hangi deyimle karşılanır?

• A) göz atmak
• B) kulak vermek
• C) eli boş dönmek
• D) dört gözle beklemek

Doğru cevap: A — "Göz atmak" deyimi, bir şeye kısa süreliğine, hızlıca bakmak anlamına gelir.

1. Ada kitabı baştan sona okumadı; sayfalara hızlıca baktı.
2. "Kulak vermek" dinlemekle, "eli boş dönmek" ise bir şey alamadan geri dönmekle ilgilidir.
3. Kısaca bakmayı anlatan deyim "göz atmak" tır → cevap A.

5. Öğretmen panoya iki kart astı. Bir sözün öğüt verdiğini, öbürünün ise yalnızca bir durumu kısa yoldan anlattığını söyledi. Kartlarla ilgili doğru bilgi hangisidir?

• A) İki kart da atasözüdür.
• B) 1. kart atasözü, 2. kart deyimdir.
• C) 1. kart deyim, 2. kart atasözüdür.
• D) İki kart da deyimdir.

Doğru cevap: B — Atasözü bize bir öğüt verir; deyim ise bir durumu ya da duyguyu kısa yoldan anlatır.

1. 1. kart "Sakla samanı, gelir zamanı." bize "işine yarayabilir, saklamayı bil" diye öğüt veriyor.
2. 2. kart "ağzı kulaklarına varmak" öğüt vermiyor; yalnızca çok sevinen birinin hâlini anlatıyor.
3. Öğüt veren atasözü, durumu anlatan deyimdir → cevap B.

6. Ceren sınıf panosuna astığı atasözünde bir sözcüğün eksik kaldığını fark etti. Noktalı yere hangi sözcük gelmelidir?

• A) gözü
• B) rengi
• C) sesi
• D) kokusu

Doğru cevap: C — Atasözünün tamamı "Bir elin nesi var, iki elin sesi var." biçimindedir; birlikte çalışmanın gücünü anlatır.

1. Tek elle alkışlanamaz; ses çıkarmak için iki el gerekir.
2. Atasözü bu örnekle "birlikte çalışmak daha güçlüdür" der.
3. Boşluğa uyan sözcük "sesi" olur → cevap C.

7. Kaan'ın annesi ondan ekmek almasını istedi. Kartlarda görüldüğü gibi Kaan markete gitti ama ekmek kalmamıştı; eve hiçbir şey alamadan döndü. Kaan'ın eve dönüşü hangi deyimle anlatılır?

• A) ağzı kulaklarına vardı
• B) göz attı
• C) kulak verdi
• D) eli boş döndü

Doğru cevap: D — "Eli boş dönmek", gidilen yerden istenen şeyi alamadan, hiçbir şey elde edemeden geri dönmek demektir.

1. Kartlara sırayla bakalım: Kaan markete gidiyor, ekmek yok, eve dönüyor.
2. Kaan eve giderken elinde hiçbir şey yok; istediğini alamadı.
3. Bu durumu anlatan deyim "eli boş döndü" olur → cevap D.

8. Mert defterine "kulak vermek" deyimiyle üç cümle yazdı. Öğretmeni cümlelerden birinde deyimin anlamına uymayan biçimde kullanıldığını söyledi. Hangi cümlede deyim yanlış kullanılmıştır?

• A) Kardeşim çok acıkmıştı, tabağındaki yemeğe kulak verdi.
• B) Sınıf başkanı konuşurken herkes ona kulak verdi.
• C) Dedem radyodaki habere dikkatle kulak verdi.
• D) Annem, öğütlerine kulak vermemi istedi.

Doğru cevap: A — "Kulak vermek" dikkatle dinlemek demektir; yemek dinlenmez, bu yüzden birinci cümlede deyim yanlış kullanılmıştır.

1. Önce deyimin anlamını söyleyelim: kulak vermek = dikkatle dinlemek.
2. Sınıf başkanını dinlemek ve haberi dinlemek olur; ikisi de doğru kullanımdır.
3. Ama acıkan biri yemeği dinlemez, yer; bu cümlede deyim yanlış kullanılmıştır → cevap A.

9. Deniz'in yurt dışındaki ablası bayramda eve gelecek. Deniz takvimde günleri işaretliyor, her sabah annesine "Kaç gün kaldı?" diye soruyor. Deniz'in bu hâlini en iyi anlatan deyim hangisidir?

• A) kulak veriyor
• B) burnu havada
• C) eli boş dönüyor
• D) dört gözle bekliyor

Doğru cevap: D — "Dört gözle beklemek", bir şeyi büyük bir istekle, sabırsızlanarak beklemek demektir.

1. Deniz günleri sayıyor ve sürekli soruyor; yani sabırsızlanıyor.
2. "Kulak vermek" dinlemek, "burnu havada olmak" ise kendini beğenmiş davranmaktır; ikisi de bu duruma uymaz.
3. Sabırsız bekleyişi anlatan deyim "dört gözle bekliyor" olur → cevap D.

10. Ela eski oyuncaklarını atmak istedi. Babaannesi bunları kardeşinin ileride kullanabileceğini söyledi ve yukarıdaki sözü ekledi. Babaanne bu sözle ne anlatmak istemiştir?

• A) Kırılan oyuncakların hemen tamir edilmesi gerektiğini
• B) Bir şeyin ileride işe yarayabileceğini, saklanması gerektiğini
• C) Samanların ahırda kuru tutulması gerektiğini
• D) Eski oyuncakların hemen bağışlanması gerektiğini

Doğru cevap: B — "Sakla samanı, gelir zamanı." atasözü, şimdi gereksiz görünen bir şeyin ileride işe yarayabileceğini, bu yüzden saklanması gerektiğini öğütler.

1. Babaanne oyuncakların atılmasını istemiyor; kardeşe lazım olacağını söylüyor.
2. Atasözündeki saman örneği, "bugün işe yaramayan yarın işe yarar" demek içindir.
3. Öyleyse verilen öğüt, bir şeyin ileride işe yarayabileceği, saklanması gerektiğidir → cevap B.