Atasözleri ve Deyimler

1. Yukarıdaki metinde Kerem'in yemek yerken yaptığı bir alışkanlık anlatılıyor. Bu alışkanlığın nereden geldiği de metinde yazıyor. Metnin tamamını düşününce Kerem'in bu davranışını anlatan atasözü hangisidir?

• A) Vakit nakittir.
• B) Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer.
• C) Ayağını yorganına göre uzat.
• D) Komşu komşunun külüne muhtaçtır.

Doğru cevap: B — Bir kez dili yanan Kerem, artık her yiyeceğe karşı çok temkinli davranıyor. "Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer." atasözü tam olarak bunu anlatır.

1. Metinde önce olan olayı bulalım: Kerem sıcak çorbadan dili yanmış.
2. Sonra ne yapıyor? Soğumuş kompostoyu bile üfleyerek içiyor, yani her şeye temkinli yaklaşıyor.
3. Bir kez yanan kişinin sonradan aşırı dikkatli olmasını anlatan söz "Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer." dir → cevap B.

2. Sınıfta bir öğrenci metni okuduktan sonra "Peki Kerem'in dili hiç yanmasaydı ne olurdu?" diye sordu. Kerem'in dili hiç yanmamış olsaydı, ilk sorudaki atasözü onun için yine söylenebilir miydi? Bu durumda hangi seçenek doğru olur?

• A) Söylenemezdi; atasözü bir kez yandıktan sonra çok temkinli olmayı anlatır, Kerem hiç yanmasaydı temkinliliğinin sebebi kalmazdı.
• B) Söylenirdi; atasözü yemeği yavaş yemesi gereken herkes için kullanılır.
• C) Söylenirdi; atasözü çorba içen bütün çocukları anlatır.
• D) Söylenirdi; atasözü yalnızca sıcak yiyecekler için kullanılır.

Doğru cevap: A — Atasözü, "başına bir kez gelen kişi sonrasında aşırı dikkatli olur" demektir. Kerem'in dili hiç yanmasaydı bu aşırı dikkatin sebebi de kalmazdı; söz onun için söylenemezdi.

1. Atasözünün iki parçası var: önce yanmak, sonra aşırı temkinli olmak.
2. Metinde Kerem'in temkinliliğinin sebebi dilinin yanmasıdır.
3. Sebebi kaldırırsak temkinlilik de kalmaz; söz artık Kerem'i anlatmaz → cevap A.

3. Beste "etekleri zil çalmak" deyimini kullanarak defterine üç cümle yazdı. Öğretmeni cümlelerden birinde deyimin, anlatılan duruma hiç uymadığını söyledi. Deyimin duruma uymadığı cümle kaçıncı cümledir?

• A) 1. cümle; iyi bir karne sevindirmez.
• B) 2. cümle; halı saha sevinilecek bir şey değildir.
• C) 3. cümle; vazonun kırılmasına sevinilmez.
• D) Üç cümlede de deyim doğru kullanılmıştır.

Doğru cevap: C — "Etekleri zil çalmak" çok sevinmek demektir. Kırılan vazoyu gören bir kişi sevinmez, üzülür; bu yüzden üçüncü cümlede deyim duruma uymaz.

1. Önce deyimin anlamını söyleyelim: etekleri zil çalmak = çok sevinmek.
2. İyi bir karne ve halı saha haberi sevindirir; ilk iki cümle doğrudur.
3. Kırılan vazoya sevinilmez, üzülünür; deyim üçüncü cümlede yanlış kullanılmıştır → cevap C.

4. Yukarıdaki metinde Nazlı teyze kapıda bir söz söylüyor, annem de ona bir örnek veriyor. Nazlı teyzenin söylediği sözün türü ve verdiği öğüt hangi seçenekte birlikte doğru verilmiştir?

• A) Deyimdir; komşuların kapılarını kilitlemesini anlatır.
• B) Atasözüdür; komşuların zor günde birbirine yardım etmesi gerektiğini öğütler.
• C) Atasözüdür; komşulardan hiçbir şey istenmemesi gerektiğini öğütler.
• D) Deyimdir; komşuların birbirinden kül alıp vermesini anlatır.

Doğru cevap: B — "Komşu komşunun külüne muhtaçtır." bir atasözüdür ve öğüt verir: insanlar zor günde en yakınındaki komşusuna ihtiyaç duyar, bu yüzden komşular birbirine yardım etmelidir.

1. Söz bize bir öğüt veriyor mu diye bakalım: veriyor, öyleyse deyim değil atasözüdür.
2. Metne bakalım: annem fener ve mum götürüyor, geçen gün de onlardan un almışlar.
3. Öyleyse söz komşuların birbirine yardım etmesi gerektiğini öğütler → cevap B.

5. Öğretmen panoya solda üç durum, sağda üç söz asmış ama aralarındaki okları çizmemiş. Panodaki 1. durum (Ada) ile 3. durum (Selim) hangi sözlerle eşleşir?

• A) 1 ile b, 3 ile c eşleşir.
• B) 1 ile c, 3 ile b eşleşir.
• C) 1 ile a, 3 ile b eşleşir.
• D) 1 ile b, 3 ile a eşleşir.

Doğru cevap: A — Ada düzenli çalıştığı için gelişmiştir: "Çalışan demir pas tutmaz." (b). Selim zamanını boşa harcayıp ödevini yetiştirememiştir: "Vakit nakittir." (c).

1. 1. durumda Ada her gün çalışıyor ve gelişiyor; çalışmayı öven söz b seçeneğidir.
2. 3. durumda Selim zamanını oyunda harcayıp ödevini yetiştiremiyor; zamanın değerini anlatan söz c seçeneğidir.
3. Geriye kalan a) sözü, harçlığına göre alışveriş yapan Efe'ye aittir → cevap A.

6. Öğretmen panoya yukarıdaki atasözünü astı ve altına öğrencilerden birer davranış yazmalarını istedi. Yazılan davranışlardan biri bu sözün öğüdüne hiç uymuyor. Panoya yazılan davranışlardan hangisi bu atasözüne uymaz?

• A) Sabah kalkar kalkmaz ödevini bitirmek
• B) Servis beklerken kitabından bir bölüm okumak
• C) Ödevi son güne bırakıp bütün gün oyalanmak
• D) Servise binmeden önce çantasını hazırlamak

Doğru cevap: C — "Vakit nakittir." zamanın para kadar değerli olduğunu, boşa harcanmaması gerektiğini öğütler. Ödevi son güne bırakıp oyalanmak zamanı boşa harcamaktır.

1. Atasözünün öğüdünü söyleyelim: zaman değerlidir, boşa harcanmamalıdır.
2. Ödevi hemen bitirmek ve beklerken kitap okumak zamanı iyi kullanmaktır.
3. Ödevi son güne bırakıp oyalanmak zamanı boşa harcamaktır; söze uymayan davranış budur → cevap C.

7. Yukarıdaki metinde Ilgın gece mutfakta bir gölge görüyor ve o anda bir şey yapamayacak kadar korkuyor. Ilgın'ın gölgeyi gördüğü andaki hâlini anlatmak için hangi deyim kullanılmalıdır?

• A) burnu havada olmak
• B) eli ayağı buz kesmek
• C) etekleri zil çalmak
• D) ağzı kulaklarına varmak

Doğru cevap: B — "Eli ayağı buz kesmek", ansızın çok korkup donup kalmak demektir. Metinde Ilgın olduğu yerde kalakalmış, elleri titremeye başlamıştır.

1. Metinde o andaki hâli anlatan sözleri bulalım: "olduğu yerde kalakaldı", "elleri titremeye başladı".
2. Bu sözler korkuyu anlatır; "burnu havada olmak" kendini beğenmeyi, "etekleri zil çalmak" sevinmeyi anlatır.
3. Ansızın korkup donakalmayı anlatan deyim "eli ayağı buz kesmek" tir → cevap B.

8. Ceren kartlardaki üç atasözünü sesli okurken birinin yarısının başka bir atasözüne karıştığını fark etti. Karışmış olan söz ile onun doğrusu hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) 2. söz karışmıştır; doğrusu "Çalışan demir pas tutmaz." olmalıdır.
• B) 1. söz karışmıştır; doğrusu "Ayağını yatağına göre uzat." olmalıdır.
• C) 3. söz karışmıştır; doğrusu "Komşu komşunun evine muhtaçtır." olmalıdır.
• D) Üç söz de doğru söylenmiştir.

Doğru cevap: A — İkinci kartta iki atasözü birbirine karışmıştır: "Çalışan demir pas tutmaz." sözünün sonu, "Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer." sözünden alınmıştır.

1. Kartları tek tek doğru biçimleriyle karşılaştıralım.
2. 1. ve 3. kartlar doğru yazılmış; "yorgan" ve "kül" sözcükleri yerindedir.
3. 2. kartta "pas tutmaz" yerine başka bir atasözünün sonu yazılmış; doğrusu "Çalışan demir pas tutmaz." tır → cevap A.

9. Kartlarda görüldüğü gibi Tarık yarışmayı kazandıktan sonra arkadaşlarını beğenmez oldu, kimseye selam vermiyor. Tarık'ın bu hâlini anlatan deyim ile bu deyimin çocuklara verdiği uyarı hangisinde birlikte doğrudur?

• A) etekleri zil çalmak – sevincini herkesle paylaşmak güzeldir
• B) kulak vermek – büyüklerin öğüdü dinlenmelidir
• C) eli ayağı buz kesmek – yarışmadan önce korkmamak gerekir
• D) burnu havada olmak – başarı kimseyi büyüklenmeye götürmemelidir

Doğru cevap: D — "Burnu havada olmak", kendini beğenip başkalarını küçük görmek demektir. Deyim, başarının insanı büyüklenmeye götürmemesi gerektiğini hatırlatır.

1. Kartlara sırayla bakalım: önce yarışmayı kazanıyor, sonra kimseye selam vermiyor.
2. Kazandıktan sonra insanları küçük görmeyi anlatan deyim "burnu havada olmak" tır.
3. Deyimin verdiği uyarı, başarının büyüklenmeye dönüşmemesidir → cevap D.

10. Öğretmen üç öğrencinin bir haftada kaç gün okuma yaptığını yukarıdaki çubuklara işledi. Ay sonunda Umut'un okuma hızının çok arttığını, Nil'inkinin ise yerinde saydığını söyledi. Bu bilgilere göre "Çalışan demir pas tutmaz." atasözü en çok kimin durumunu anlatır?

• A) Nil'in; iki gün okuduğu için hızı korunmuştur.
• B) Sarp'ın; ortada kaldığı için ne ilerlemiş ne gerilemiştir.
• C) Üçünün de; hepsi bir hafta boyunca okumuştur.
• D) Umut'un; en çok gün okuduğu için okuma hızı gelişmiştir.

Doğru cevap: D — Atasözü, sürekli çalışan kişinin körelmeyip geliştiğini anlatır. Çubuklarda 6 günle en çok okuyan Umut'tur ve öğretmen onun hızının arttığını söylemiştir.

1. Çubukları okuyalım: Umut 6 gün, Sarp 4 gün, Nil 2 gün okumuş.
2. Öğretmenin sözünü ekleyelim: Umut gelişmiş, Nil yerinde saymış.
3. Düzenli çalışıp gelişen kişi Umut'tur; atasözü onun durumunu anlatır → cevap D.