Atasözleri ve Deyimler

1. Sınıfta yukarıdaki metin okundu ve tahtaya iki atasözü yazıldı: "Emek olmadan yemek olmaz." ile "Acele işe şeytan karışır." Öğrenciler bu iki sözün de metne uyabileceğini söyledi. Metinde anlatılan duruma bu iki sözden hangisi daha uygundur?

• A) "Emek olmadan yemek olmaz."; çünkü Alp hiç emek harcamamıştır.
• B) "Acele işe şeytan karışır."; çünkü Alp acele ettiği için uçak bozulmuştur.
• C) İkisi de uymaz; metinde öğüt verilecek bir durum yoktur.
• D) İkisi de uyar; metinde hem acele hem emek anlatıldığı için aralarında fark yoktur.

Doğru cevap: B — Metnin merkezinde yapıştırıcı kurumadan parçaları birleştirmek, yani acele etmek vardır. Aceleyle yapılan iş bozulmuştur; bunu anlatan söz "Acele işe şeytan karışır." dır.

1. Metinde işi bozan davranışı bulalım: yapıştırıcı kurumadan parçaları birleştirmek.
2. Bu davranışın adı acele etmektir; sonucu da eğri kanatlar ve uçmayan uçaktır.
3. Aceleyle yapılan işin bozulmasını anlatan söz "Acele işe şeytan karışır." dır → cevap B.

2. Aynı metin için tahtadaki öteki söz olan "Emek olmadan yemek olmaz." atasözünü düşünelim. Bu söz metne tam olarak niçin uymaz?

• A) Alp ertesi gün sabırla çalışıp uçağı uçurmuştur; emek harcamadığı söylenemez.
• B) Alp maket uçağı hiçbir zaman bitirememiştir.
• C) Metinde çalışmaktan ve uğraşmaktan hiç söz edilmemiştir.
• D) Metinde emekten değil, yalnızca yapıştırıcının cinsinden söz edilmiştir.

Doğru cevap: A — "Emek olmadan yemek olmaz." emek harcamayan kişiyi uyarır. Alp emek harcamıştır; ilk denemedeki sorunu emeksizlik değil acelecilik yaratmıştır.

1. Sözün anlamını söyleyelim: çalışmadan bir şey elde edilemez.
2. Metne bakalım: Alp ertesi gün her şeyi söküp yeniden yapıştırmış, yani emek harcamış.
3. Emek harcayan biri için bu söz kullanılmaz; asıl sorun acele etmesiydi → cevap A.

3. Öğretmen panodaki sözün öğüdünü başka olaylarda da kullanabileceğimizi söyledi ve sınıfa üç ayrı olay anlattı. Bu atasözünün öğüdü anlatılan olaylardan hangisinde işe yarardı?

• A) Kitabını sonuna kadar okuyup arkadaşına anlatan Ece'nin olayında
• B) Ödevini bitirdikten sonra baştan sona kontrol eden Mert'in olayında
• C) Boyası kurumadan kutuyu kaldırıp bütün resmi dağıtan Ada'nın olayında
• D) Servisi kaçırmamak için her sabah erken kalkan Kuzey'in olayında

Doğru cevap: C — Öğüt, bir işi acele etmeden yapmayı söyler. Boya kurumadan kutuyu kaldıran Ada acele etmiş ve işi bozulmuştur; öğüde en çok onun ihtiyacı vardır.

1. Sözün öğüdünü yazalım: işi acele değil, sırasını bekleyerek yapmalıyız.
2. Ece ile Mert işlerini sonuna kadar götürüp kontrol etmiş; acele eden yok.
3. Ada boya kurumadan kutuyu kaldırınca resmi dağılmış; öğüt buraya uyar → cevap C.

4. Metni okuyan iki öğrenciden biri "Ne ekersen onu biçersin.", öteki "İyilik eden iyilik bulur." sözünün uyduğunu söyledi. İki söz de yakın anlamlıdır; ancak biri metindeki duruma daha çok uyar. Hangi söz bu metne daha uygundur?

• A) "Ne ekersen onu biçersin."; iyi ya da kötü her davranışın karşılığını anlatır.
• B) "İyilik eden iyilik bulur."; metinde yalnızca iyilik yapılmış ve karşılığı yine iyilik olmuştur.
• C) İki söz de bu metne hiç uymaz.
• D) İki söz de aynı ölçüde uyar; aralarında hiçbir anlam farkı yoktur.

Doğru cevap: B — Metinde Selin bir iyilik yapmış, kısa süre sonra kendisine iyilik yapılmıştır. "Ne ekersen onu biçersin." kötü davranışlar için de kullanılır; metinde kötü davranış yoktur.

1. Metindeki iki olayı yazalım: Selin topu çıkarıyor, sonra çocuğun annesi çantasını dikiyor.
2. İki olay da iyilik; kötü bir davranış hiç yok.
3. Yalnızca iyiliği ve iyilikle geri dönüşünü anlatan söz daha uygundur → cevap B.

5. Panodaki sözün öğüdünü sınıfça başka olaylarda denedik. Öğrencilerden üçü birer olay anlattı; yalnızca birinde sözün öğüdü tam olarak gerçekleşmiştir. Öğrencilerin anlattığı olaylardan hangisi bu söze örnektir?

• A) Kaybolan defteri sahibine veren Umut, kendi kalemini kaybedince onu bulan bir arkadaş buldu.
• B) Ödevini yarım bırakan Sarp, ertesi gün ödevi yeniden yaptı.
• C) Kalemliğini kaybeden Beste, yenisini kendi harçlığıyla aldı.
• D) Arkadaşının silgisini izinsiz alan Efe, ertesi gün kendi silgisini kaybetti.

Doğru cevap: A — Söz, iyilik yapan kişinin bir gün kendisine de iyilik yapılacağını anlatır. Yalnızca ilk olayda önce iyilik yapılmış, sonra karşılığı görülmüştür.

1. Sözün öğüdü iki parçadır: önce iyilik yapmak, sonra iyilik görmek.
2. İkinci ve üçüncü olaylarda kimse kimseye iyilik yapmıyor; kişi kendi işini görüyor.
3. Birinci olayda Umut önce iyilik yapıyor, sonra kendisine iyilik yapılıyor → cevap A.

6. Kartlarda görüldüğü gibi yarınki geziyi öğrenen Poyraz sevincinden yerinde duramadı, gece de zor uyudu. Arkadaşları onun bu hâli için iki ayrı deyim söyledi. Poyraz'ın durumuna uyan deyim ile o deyimin anlamı hangi seçenekte birlikte doğrudur?

• A) yüreği ağzına gelmek – birden çok korkmak
• B) kafa patlatmak – bir şeyi uzun uzun düşünmek
• C) içi içine sığmamak – sevinçten yerinde duramamak
• D) burun kıvırmak – bir şeyi beğenmemek

Doğru cevap: C — Poyraz korkmuyor ya da bir şey düşünmüyor; sevincinden duramıyor. Bunu anlatan deyim "içi içine sığmamak" tır.

1. Poyraz'ın duygusunu bulalım: kartlarda gezi haberi ve sevinçten uyuyamama var.
2. "Yüreği ağzına gelmek" korkuyu, "kafa patlatmak" düşünmeyi anlatır; ikisi de sevinç değildir.
3. Sevinçten yerinde duramamayı anlatan deyim "içi içine sığmamak" tır → cevap C.

7. Yukarıdaki metinde Ayaz merdivende bir anda düşme tehlikesi yaşıyor ve o an çok korkuyor. Ayaz'ın tırabzana tutunduğu andaki hâlini anlatmak için hangi deyim kullanılmalıdır?

• A) burun kıvırmak
• B) yüreği ağzına gelmek
• C) kulağına küpe olmak
• D) içi içine sığmamak

Doğru cevap: B — "Yüreği ağzına gelmek", ansızın çok korkmak demektir. Metinde Ayaz'ın kalbi küt küt atmış, bir süre kıpırdayamamıştır.

1. Metinde korkuyu gösteren sözleri bulalım: "kalbi küt küt attı", "bir süre kıpırdayamadı".
2. "Burun kıvırmak" beğenmemeyi, "kulağına küpe olmak" bir dersi hiç unutmamayı anlatır.
3. Ansızın gelen büyük korkuyu anlatan deyim "yüreği ağzına gelmek" tir → cevap B.

8. Öğretmen panonun soluna üç atasözü, sağına bu sözlerin verdiği öğütleri astı ama aralarındaki okları çizmedi. Panodaki 1. ve 3. sözler hangi öğütlerle eşleşir?

• A) 1 ile a, 3 ile c eşleşir.
• B) 1 ile c, 3 ile a eşleşir.
• C) 1 ile b, 3 ile a eşleşir.
• D) 1 ile a, 3 ile b eşleşir.

Doğru cevap: A — "Acele işe şeytan karışır." işin düzgün yapılmasını öğütler (a). "Emek olmadan yemek olmaz." önce çalışmayı öğütler (c). Geriye kalan b) öğüdü iyilikle ilgilidir.

1. 1. söz acele etmeyi yasaklar; karşılığı "hızlı değil düzgün yapmalıyız" olan a seçeneğidir.
2. 3. sözde emek geçiyor; karşılığı "önce çalışmalıdır" olan c seçeneğidir.
3. Geriye kalan b) öğüdü 2. söze aittir → cevap A.

9. Müzik öğretmeni üç öğrencinin bir günde kaç dakika piyano çalıştığını yukarıdaki çubuklara işledi. Ay sonunda Barış'ın parçası tamamlandı, Sena'nınki ise yarım kaldı. Bu bilgilere göre "Emek olmadan yemek olmaz." atasözü en çok kimin durumunu anlatır?

• A) Sena'nın; az çalıştığı hâlde parçasını bitirmiştir.
• B) Kuzey'in; ortada kaldığı için söz onu anlatır.
• C) Üçünün de; hepsi her gün piyano çalışmıştır.
• D) Barış'ın; en çok çalışan olduğu için parçasını tamamlamıştır.

Doğru cevap: D — Atasözü, çalışmadan bir şey elde edilemeyeceğini anlatır. Çubuklarda 40 dakikayla en çok çalışan Barış'tır ve parçasını o tamamlamıştır.

1. Çubukları okuyalım: Barış 40, Kuzey 25, Sena 10 dakika çalışmış.
2. Öğretmenin sözünü ekleyelim: Barış'ın parçası tamam, Sena'nınki yarım.
3. Emeğin karşılığını alan Barış'tır; söz onun durumunu anlatır → cevap D.

10. Karttaki üç durumdan ikisi için "Acele işe şeytan karışır." denebilir; biri içinse bu söz hiç kullanılamaz. Bu söz hangi öğrencinin durumunda kullanılamaz?

• A) Hiçbirinin durumunda; söz üçü için de kullanılabilir.
• B) 2. öğrencinin durumunda; çantasını karıştırırken zarar vermemiştir.
• C) 3. öğrencinin durumunda; resmini istediği gibi tamamlamıştır.
• D) 1. öğrencinin durumunda; acele etmemiş ve işini düzgün bitirmiştir.

Doğru cevap: D — Söz, acele edip işi bozan kişiler için kullanılır. Ada acele etmemiş, soruları dikkatle okumuş ve işini zamanında bitirmiştir; bu söz ona uymaz.

1. Sözün kimler için söylendiğini hatırlayalım: acele edip işi bozanlar için.
2. 2. öğrenci hızla karıştırıp defterini yırtmış, 3. öğrenci beklemeden çizip resmi dağıtmış; ikisi de acele etmiş.
3. 1. öğrenci dikkatli çalışmış, işi de bozulmamış; söz ona kullanılamaz → cevap D.