Sözcükte Anlam

1. Ceylan babaannesini anlatırken yukarıdaki cümleyi kurdu. Buna göre bu cümledeki tatlı sözcüğüyle anlatılmak istenen nedir?

• A) Babaannesinin şekerli yiyecekler yapması
• B) Babaannesinin kırmadan, sevecen bir biçimde konuşması
• C) Babaannesinin çok yüksek sesle konuşması
• D) Babaannesinin uzun uzun anlatması

Doğru cevap: B — Tatlı sözcüğünün gerçek anlamı “şekerli, hoşa giden tatta olan”dır. Ancak burada dil için kullanılmıştır; dilin tadı olmaz. Öyleyse sözcük mecaz anlamdadır ve “kırmadan, gönül alarak konuşma” demektir.

1. Tatlı sözcüğünün gerçek anlamını düşünelim: bal, reçel gibi şekerli şeyler için kullanılır.
2. Cümlede tatlı sözcüğü “dil” için söylenmiş; oysa insanın dilinin şekerli olması söz konusu değildir.
3. Sözcük gerçek anlamının dışında, benzetme yoluyla kullanılmıştır; buna mecaz anlam denir.
4. Tatlı dil, karşısındakini kırmayan, sevecen konuşma demektir → doğru seçenek B’dir.

2. Öğretmen tahtaya soğuk sözcüğünün geçtiği dört cümle yazdı. Bu cümlelerin hangisinde soğuk sözcüğü gerçek anlamıyla, yani ısıyla ilgili kullanılmıştır?

• A) 1. cümlede
• B) 2. cümlede
• C) 3. cümlede
• D) 4. cümlede

Doğru cevap: A — Soğuk sözcüğünün gerçek anlamı “ısısı düşük olan”dır. Yalnızca birinci cümlede suyun ısısından söz edilir; diğerlerinde soğuk sözcüğü davranış, söz ve şaka için mecaz anlamda kullanılmıştır.

1. 1. cümlede sular soğuktur ve buz tutmuştur; bu doğrudan ısıyla ilgilidir.
2. 2. cümlede komşunun ısısı değil, ilgisiz ve mesafeli davranışı anlatılıyor.
3. 3. cümlede sözlerin ısısı olmaz; kırıcı sözler kastedilmiştir.
4. 4. cümlede güldürmeyen şaka anlatılıyor. Öyleyse gerçek anlam yalnızca 1. cümlededir.

3. Maçı anlatan spiker heyecanla “Bu akşam sahaya takımın yıldızı çıktı.” dedi. Spikerin bu sözünde yıldız sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?

• A) Gökyüzünde parlayan gök cismi
• B) Kâğıda çizilen beş köşeli şekil
• C) Sahanın orta yerindeki işaret
• D) Takımın en başarılı, en beğenilen oyuncusu

Doğru cevap: D — Yıldız sözcüğünün gerçek anlamı gökyüzündeki ışıklı gök cismidir. Futbol sahasına gök cismi çıkamayacağına göre sözcük mecaz anlamda, “en parlak, en başarılı oyuncu” anlamında kullanılmıştır.

1. Önce sözcüğün gerçek anlamına bakalım: yıldız, gece gökyüzünde parlayan gök cismidir.
2. Cümlede yıldızın sahaya çıktığı söyleniyor; gökteki bir yıldız sahaya çıkamaz.
3. Öyleyse sözcük benzetme yoluyla kullanılmıştır: parlayan yıldız gibi göze çarpan oyuncu.
4. Bu anlamı veren seçenek D’dir; A, B ve C sözcüğün başka kullanımlarıdır ama bu cümleye uymaz.

4. Deniz sözlükte bir sözcüğün iki anlamını okudu ama sayfa yırtıldığı için sözcüğün kendisi silinmişti. Sözlükte anlamları verilen bu sözcük hangisidir?

• A) keskin
• B) kaba
• C) ağır
• D) sert

Doğru cevap: C — Ağır sözcüğü hem “tartıda çok çeken” hem de “kırıcı, incitici söz” anlamına gelir. “Ağır bavul” gerçek, “ağır sözler” mecaz anlamdır. Diğer sözcüklerin ilk anlamı ağırlıkla ilgili değildir.

1. Birinci anlam ağırlıkla ilgilidir: tartıda çok çeken, kaldırması güç olan.
2. Keskin bıçak için, kaba davranış için, sert cisim için kullanılır; hiçbiri “tartıda çok çeken” demek değildir.
3. Ağır sözcüğü ise “ağır çanta” derken tam olarak bu anlamı verir.
4. İkinci anlam da uyuyor: “ağır sözler söyledi” denince kırıcı sözler anlaşılır → sözcük ağırdır.

5. Yukarıdaki metni okuyan Elif, sözcüklerden birinin gerçek anlamının dışında kullanıldığını fark etti. Elif’in fark ettiği sözcük hangisidir?

• A) sıcak
• B) pencere
• C) defter
• D) sınıf

Doğru cevap: A — Pencere, defter ve sınıf sözcükleri metinde gerçek anlamlarıyla, gösterdikleri nesnelerin adı olarak kullanılmıştır. Sıcak sözcüğü ise gülümseme için söylenmiştir; gülümsemenin ısısı olmaz, bu yüzden mecaz anlamdadır.

1. Metindeki sözcükleri tek tek düşünelim: pencere duvardaki açıklıktır, gerçek anlamdadır.
2. Defter yazı yazılan nesnedir, sınıf ise ders yapılan odadır; ikisi de gerçek anlamdadır.
3. Sıcak sözcüğü gülümseme için kullanılmış; bir gülümsemenin ısısı ölçülemez.
4. Sıcak gülümseme, insana kendini iyi hissettiren, içten gülümseme demektir → mecaz kullanım sıcak sözcüğündedir.

6. Kerem, “Babam bavulu zor kaldırdı, çünkü bavul çok ağırdı.” cümlesindeki ağır sözcüğünün mecaz anlamda kullanıldığını söyledi. Öğretmeni onun yanıldığını belirtti. Kerem burada neden yanılmıştır?

• A) Ağır sözcüğünün mecaz anlamı hiç bulunmadığı için
• B) Cümlede bavulun gerçekten çok çektiği anlatıldığı, yani sözcük gerçek anlamda kullanıldığı için
• C) Ağır sözcüğü bu cümlede yavaş anlamına geldiği için
• D) Cümlede ağır sözcüğü bir kişi için söylendiği için

Doğru cevap: B — Bir sözcüğün mecaz anlamı olması, her cümlede mecaz anlamda kullanıldığı anlamına gelmez. Bu cümlede bavulun ağırlığından söz edildiği için ağır sözcüğü gerçek anlamdadır.

1. Cümlede neden söz ediliyor? Bavulun kaldırılamamasından, yani ağırlığından.
2. Ağır sözcüğünün gerçek anlamı “tartıda çok çeken”dir; bavul için tam olarak bu anlam kullanılmıştır.
3. Ağır sözcüğünün “kırıcı söz” anlamı da vardır ama bu cümlede söz değil, bavul anlatılıyor.
4. Sözcük gerçek anlamda kullanıldığı için Kerem yanılmıştır → doğru açıklama B’dir.

7. Sınıf panosuna, içinde mecaz anlamlı sözcük bulunan bir cümle asılacaktır. Buna göre panoya asılmaya uygun olan cümle hangisidir?

• A) Bahçemizdeki gül sabah erkenden açmıştı.
• B) Yağmurdan sonra hava iyice serinledi.
• C) Dedem gazetesini balkonda okudu.
• D) Sınıfımızın en parlak öğrencisi Zeynep’tir.

Doğru cevap: D — İlk üç cümledeki sözcükler gerçek anlamdadır: çiçek açar, hava serinler, gazete okunur. Dördüncü cümlede ise parlak sözcüğü ışıkla ilgili değil, “çok başarılı” anlamında kullanılmıştır.

1. A cümlesinde gül çiçeğinin açması gerçek bir olaydır.
2. B cümlesinde havanın serinlemesi ısıyla ilgilidir, gerçek anlamdır.
3. C cümlesinde gazete okumak gerçek bir iştir.
4. D cümlesinde öğrenci ışık saçmaz; parlak sözcüğü “çok başarılı” anlamında, yani mecaz kullanılmıştır.

8. Zeynep okuduğu cümlelerin yanına, o cümledeki sözcüğün anlamını yazdı; ancak bir satırda yanıldı. Zeynep’in yanıldığı satır kaçıncı satırdır?

• A) 1. satır
• B) 2. satır
• C) 3. satır
• D) Hiçbiri; üç satır da doğrudur

Doğru cevap: C — Üçüncü cümlede temiz sözcüğü kalp için söylenmiştir; kalp yıkanmaz. Burada temiz “iyi niyetli, kötülük düşünmeyen” anlamındadır, yani mecazdır. Bu yüzden “yıkanmış, tozsuz” açıklaması yanlıştır.

1. 1. satır: eller gerçekten üşümüştür, buz gibi “çok soğuk” demektir → açıklama doğru.
2. 2. satır: cevabın ısısı olmaz; buz gibi cevap sevimsiz, sert cevap demektir → açıklama doğru.
3. 3. satır: kalbin temizliği süpürgeyle, suyla sağlanmaz.
4. Temiz kalp, kötülük düşünmeyen, iyi niyetli kişi demektir → yanlış açıklama 3. satırdadır.

9. Telefonu kapatan babaannem gözleri dolarak “Bize çok acı bir haber geldi.” dedi. Babaannemin kurduğu bu cümledeki acı sözcüğü hangi anlama gelmektedir?

• A) Üzücü, yürek burkan
• B) Tadı yakan, biber gibi
• C) Sesi çok yüksek olan
• D) Beklenmedik biçimde hızlı olan

Doğru cevap: A — Acı sözcüğünün gerçek anlamı biberin, sarımsağın tadıyla ilgilidir. Haberin tadı olmayacağına göre burada acı sözcüğü mecaz anlamda, “üzücü, yürek burkan” anlamında kullanılmıştır.

1. Acı sözcüğünün gerçek anlamı dile yakıcı gelen tattır: acı biber, acı sarımsak.
2. Cümlede acı sözcüğü haber için söylenmiş; haberin tadına bakılamaz.
3. Babaannenin gözlerinin dolması, haberin üzücü olduğunu gösteriyor.
4. Öyleyse acı burada “üzücü, yürek burkan” demektir → doğru seçenek A’dır.

10. Yukarıdaki iki cümlede de sert sözcüğü geçmektedir. Bu iki cümledeki sert sözcükleri için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) İkisinde de gerçek anlamda kullanılmıştır.
• B) Birincisinde gerçek, ikincisinde mecaz anlamda kullanılmıştır.
• C) Birincisinde mecaz, ikincisinde gerçek anlamda kullanılmıştır.
• D) İkisinde de mecaz anlamda kullanılmıştır.

Doğru cevap: B — Rüzgârın sert olması onun gücüyle ilgilidir ve doğrudan hissedilir; bu gerçek anlamdır. Sözlerin ise yumuşaklığı ya da sertliği elle ölçülemez; orada sert “kırıcı” demektir, yani mecazdır.

1. Birinci cümlede rüzgâr fidanı yatıracak kadar kuvvetli esmiştir; sertlik gerçekten yaşanan bir durumdur.
2. İkinci cümlede sözler için sert denmiş; sözlere dokunulamaz, sertliği ölçülemez.
3. Sert sözler, karşısındakini kıran, üzen sözlerdir; bu benzetmeye dayanır.
4. Öyleyse sıralama şudur: önce gerçek anlam, sonra mecaz anlam → doğru seçenek B’dir.