Yapılarına Göre Sözcükler

1. Öğretmen dört kart gösterip “Hiçbir ek almamış, tek parçadan oluşan sözcüğü bulun.” dedi. Buna göre öğretmenin istediği sözcük hangi karttadır?

• A) kitaplık
• B) buzdolabı
• C) balıkçı
• D) deniz

Doğru cevap: D — Kitaplık ve balıkçı ek alarak oluşmuş türemiş sözcüklerdir; buzdolabı iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş birleşik sözcüktür. Deniz ise ek almamış, bölünmeyen bir sözcüktür; buna basit sözcük denir.

1. kitaplık sözcüğü kitap sözcüğüne ek getirilerek oluşmuştur → türemiş.
2. balıkçı sözcüğü balık sözcüğüne ek getirilerek oluşmuştur → türemiş.
3. buzdolabı sözcüğü buz ve dolap sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur → birleşik.
4. deniz sözcüğü ne ek almış ne de iki sözcükten kurulmuştur → basit sözcük denizdir.

2. Yukarıdaki cümlede iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş sözcükler bulunmaktadır. Buna göre bu cümlede kaç tane birleşik sözcük vardır?

• A) 2
• B) 1
• C) 3
• D) 4

Doğru cevap: A — Cümledeki gecekondu sözcüğü “gece” ile “kondu”, hanımeli sözcüğü ise “hanım” ile “eli” sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Öyleyse cümlede 2 birleşik sözcük vardır.

1. Cümledeki sözcükleri tek tek inceleyelim: tepedeki, gecekondunun, bahçesinde, hanımeli, açmıştı.
2. gecekondu sözcüğünü ikiye bölelim: gece + kondu → iki sözcüğün birleşmesi.
3. hanımeli sözcüğünü ikiye bölelim: hanım + eli → iki sözcüğün birleşmesi; bu bir çiçeğin adıdır.
4. Diğer sözcükler iki ayrı sözcükten kurulmamıştır → cümlede 2 birleşik sözcük vardır.

3. Melis sözcüklerin yapısını tabloya yazdı; öğretmeni bir satırın yanlış olduğunu söyledi. Buna göre öğretmenin yanlış bulduğu satır hangi satırdır?

• A) 1. satır
• B) 2. satır
• C) 3. satır
• D) 2. ve 3. satır

Doğru cevap: C — Çiçekçi sözcüğü, çiçek sözcüğüne ek getirilerek oluşmuştur; yani türemiş sözcüktür, basit değildir. Basit sözcük hiç ek almamış sözcüktür.

1. 1. satır: gözlük, göz sözcüğüne ek getirilerek oluşmuştur → türemiş, doğru yazılmış.
2. 2. satır: pazartesi, pazar ile ertesi sözcüklerinin birleşmesinden oluşmuştur → birleşik, doğru yazılmış.
3. 3. satır: çiçekçi sözcüğünün içinde çiçek sözcüğü vardır ve sonuna ek gelmiştir.
4. Ek almış sözcük basit olamaz; çiçekçi türemiştir → yanlış satır 3. satırdır.

4. Ayçiçeği tarlasını inceleyen Efe, tohumluk sözcüğünün nasıl oluştuğunu merak etti ve öğretmenine sordu. Buna göre tohumluk sözcüğü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) İki ayrı sözcüğün birleşmesiyle oluşmuştur; birleşik sözcüktür.
• B) Tohum sözcüğüne ek getirilerek oluşmuştur; türemiş sözcüktür.
• C) Hiçbir ek almamıştır; basit sözcüktür.
• D) Heceleri yer değiştirmiştir; basit sözcüktür.

Doğru cevap: B — Tohumluk sözcüğünün içinde tohum sözcüğü vardır ve sonuna bir ek gelmiştir. Ek alarak yeni bir anlam kazanan sözcüklere türemiş sözcük denir.

1. Sözcüğün içinde tanıdığımız bir sözcük var mı? Evet: tohum.
2. Tohum sözcüğünün sonuna bir parça eklenmiş: tohum + luk.
3. Eklenen parça tek başına anlamlı bir sözcük değildir; öyleyse birleşik sözcük olamaz.
4. Bir sözcüğe ek getirilerek oluşturulan sözcüklere türemiş sözcük denir → doğru seçenek B’dir.

5. Yukarıdaki metinde geçen sözcüklerden bazıları ek alarak oluşmuştur. Metne göre aşağıdaki sözcüklerden hangisi ek alarak yeni bir anlam kazanmıştır?

• A) selam
• B) dükkân
• C) akşam
• D) simitçi

Doğru cevap: D — Selam, dükkân ve akşam sözcükleri ek almamış basit sözcüklerdir. Simitçi sözcüğü ise simit sözcüğüne ek getirilerek oluşmuştur ve “simit satan kişi” anlamını kazanmıştır.

1. selam sözcüğünü bölmeye çalışalım: içinden anlamlı başka bir sözcük çıkmıyor → basit.
2. dükkân ve akşam sözcükleri de bölünemez, ek almamıştır → basit.
3. simitçi sözcüğünün içinde simit sözcüğü vardır.
4. Simit sözcüğüne gelen ek ona “simit satan kişi” anlamını kazandırmıştır → türemiş sözcük simitçidir.

6. Aslı sözcüklerin nasıl oluştuğunu defterine yukarıdaki gibi yazdı. Buna göre Aslı’nın defterindeki hangi satır yanlıştır?

• A) 3. satır; kalem parçalara ayrılamayan, ek almamış basit bir sözcüktür.
• B) 1. satır; kitaplık ek almamış basit bir sözcüktür.
• C) 2. satır; bilgisayar ek alarak oluşmuş türemiş bir sözcüktür.
• D) Hiçbiri; üç satır da doğrudur.

Doğru cevap: A — Kitaplık, kitap sözcüğüne ek getirilerek oluşmuştur; bilgisayar, bilgi ve sayar sözcüklerinin birleşmesinden oluşmuştur. Kalem ise bölündüğünde anlamlı parçalar vermez; ek de almamıştır, basit sözcüktür.

1. 1. satır doğrudur: kitap + ek → kitaplık, türemiş sözcük.
2. 2. satır doğrudur: bilgi ve sayar iki ayrı sözcüktür, birleşerek bilgisayarı oluşturur.
3. 3. satırda kalem sözcüğü “ka” ve “lem” diye bölünmüş; bu parçaların tek başına anlamı yoktur.
4. Kalem ek almamış, bölünemeyen bir sözcüktür, yani basittir → yanlış satır 3. satırdır.

7. Poyraz dört kart hazırladı; üçüne birleşik, birine ise ek alarak oluşmuş bir sözcük yazdı. Buna göre ek alarak oluşmuş sözcüğün yazıldığı kart hangisidir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: C — Ayakkabı (ayak + kabı), sivrisinek (sivri + sinek) ve denizaltı (deniz + altı) iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuştur. Yağmurluk ise yağmur sözcüğüne ek getirilerek oluşmuş türemiş bir sözcüktür.

1. A kartı: ayakkabı → ayak + kabı, iki sözcük birleşmiş → birleşik.
2. B kartı: sivrisinek → sivri + sinek, iki sözcük birleşmiş → birleşik.
3. D kartı: denizaltı → deniz + altı, iki sözcük birleşmiş → birleşik.
4. C kartı: yağmurluk → yağmur sözcüğüne ek gelmiş; “luk” tek başına sözcük değildir → türemiş sözcük C kartındadır.

8. Sofrayı kuran Zeynep, tuzluk sözcüğünün hangi sözcükten oluştuğunu ve yapısının ne olduğunu söyleyecektir. Buna göre Zeynep sırasıyla neleri söylemelidir?

• A) tuzlu sözcüğünden oluşmuştur; birleşik sözcüktür
• B) tuz sözcüğünden oluşmuştur; türemiş sözcüktür
• C) tuz ile luk sözcüklerinin birleşmesidir; birleşik sözcüktür
• D) hiçbir sözcükten oluşmamıştır; basit sözcüktür

Doğru cevap: B — Tuzluk sözcüğünün içindeki anlamlı sözcük tuzdur; sonuna gelen ek ona “tuz konulan kap” anlamını kazandırmıştır. Ek alarak oluşan sözcüklere türemiş sözcük denir.

1. Birinci adım: sözcüğün içindeki anlamlı parçayı bulalım → tuz.
2. Geriye kalan “luk” parçası tek başına bir sözcük değildir; öyleyse birleşik sözcük olamaz.
3. İkinci adım: sözcük ek aldığına göre basit de olamaz.
4. Ek alarak yeni anlam kazanan sözcüğe türemiş denir → doğru seçenek B’dir.

9. Duru sözcükleri yapılarına göre üç sütuna yerleştirdi ama bir sözcüğü yanlış sütuna koydu. Buna göre Duru’nun yanlış yerleştirdiği sözcük hangisidir?

• A) göz
• B) yolcu
• C) atasözü
• D) çiçekçi

Doğru cevap: D — Çiçekçi sözcüğü, çiçek sözcüğüne ek getirilerek oluşmuş türemiş bir sözcüktür; birleşik sütununa değil türemiş sütununa konmalıydı. Diğer sözcüklerin yerleri doğrudur.

1. Basit sütunu: göz ve yol ek almamış, bölünemeyen sözcüklerdir → doğru.
2. Türemiş sütunu: yolcu (yol + ek) ve kitaplık (kitap + ek) → doğru.
3. Birleşik sütunu: atasözü, ata ile sözü sözcüklerinin birleşmesidir → doğru.
4. Çiçekçi ise iki sözcüğün birleşmesi değil, çiçek sözcüğüne ek gelmesiyle oluşmuştur → yanlış yerleştirilen sözcük çiçekçidir.

10. Öğretmen sınıfa bir bilmece sordu: “Aklımdaki sözcük iki ayrı sözcüğün birleşmesinden oluşur; buz ile dolabı bir araya getirin.” Buna göre öğretmenin aklındaki sözcük ve o sözcüğün yapısı hangisidir?

• A) buzdolabı; birleşik sözcük
• B) buzluk; türemiş sözcük
• C) buz; basit sözcük
• D) dolap; basit sözcük

Doğru cevap: A — Buz ve dolap sözcükleri birleşerek buzdolabı sözcüğünü oluşturur. İki ayrı sözcüğün birleşmesiyle kurulan sözcüklere birleşik sözcük denir.

1. Birinci ipucu: sözcük iki ayrı sözcüğün birleşmesinden oluşmalı.
2. İkinci ipucu: birleşecek sözcükler buz ve dolaptır.
3. buz + dolabı → buzdolabı; yiyecekleri soğuk tutan eşyanın adıdır.
4. İki sözcüğün birleşmesiyle kurulduğu için yapısı birleşiktir → doğru seçenek A’dır.