Sözcükte Anlam

1. Defterine dört ayrı cümle yazan Aslı, aynı fiilin her cümlede farklı bir anlam taşıdığını fark etti. Buna göre hangi kartta büyük harfle yazılan sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: A — “Sözünde durmak” ifadesinde hareketsizlik değil, verilen sözü tutma anlatılır; bu, sözcüğün mecaz anlamıdır. Öteki kartlarda “durmak” gerçekten hareketsiz kalmayı anlatır.

1. Sözcüğün ilk akla gelen anlamını bulalım: hareketsiz kalmak.
2. B, C ve D kartlarında saat, kukla ve tabela gerçekten hareketsizdir.
3. A kartında ise “söz tutmak” anlatılır, hareketsizlik yoktur.
4. Gerçek anlamdan uzaklaşan tek kullanım A kartındadır.

2. Kazım Usta, çırağına saatin içini gösterirken sözlükten “mekanizma” maddesini okuttu. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde “mekanizma” sözcüğü bu maddedeki birinci, teknik anlamıyla kullanılmıştır?

• A) Sınıfın nöbet mekanizması her hafta değişiyordu.
• B) Usta, saatin mekanizmasını büyüteçle inceledi.
• C) Okulun kayıt mekanizması bu yıl basitleşti.
• D) Yardımlaşma mekanizması komşular arasında hâlâ işliyordu.

Doğru cevap: B — Sözlükteki birinci anlam, bir makineyi çalıştıran parçaların düzenini anlatan teknik bir terimdir. Yalnızca B seçeneğinde gerçek bir saat mekanizmasından söz edilmektedir; ötekilerde “düzen, sistem” anlamı vardır.

1. Sözlükte iki anlam var: teknik terim ve genel düzen.
2. A, C ve D seçeneklerinde bir kural ya da alışkanlık düzeni anlatılıyor.
3. B seçeneğinde gerçek bir saatin iç yapısından söz ediliyor.
4. Teknik terim anlamı yalnızca B seçeneğindedir.

3. Atölyede geçen yukarıdaki konuşmada aynı sözcük iki farklı anlamda kullanılmıştır. Ustanın sözündeki “kol” ile çırağın sözündeki “kol” arasındaki ilişki için ne söylenebilir?

• A) İkisi de aynı organı anlatır.
• B) Aralarında karşıt anlam ilişkisi vardır.
• C) Aralarında eş seslilik vardır, anlamları farklıdır.
• D) İkisi de saatin bir parçasını anlatır.

Doğru cevap: C — Yazılışı aynı, anlamı farklı sözcükler eş seslidir. Ustanın “kol”u saatin ibresini, çırağın “kol”u ise insan organını anlatır; ikisi de saat parçası değildir.

1. Ustanın cümlesinde “kol” saatin bir parçasıdır.
2. Çırağın cümlesinde “kol” insan organıdır.
3. Yazılışları aynı ama anlamları tamamen farklıdır.
4. Bu durum eş seslilik olarak adlandırılır.

4. Prömiyer öncesi hazırlıkları anlatan yukarıdaki cümleler tahtaya yazılmıştır. Buna göre hangi cümlede büyük harfle yazılan sözcük soyut anlamlıdır?

• A) I. cümle
• B) II. cümle
• C) III. cümle
• D) IV. cümle

Doğru cevap: D — Kumaş, çubuk ve afiş görülüp dokunulabilen somut varlıklardır. Heyecan ise yalnızca hissedilir, gözle görülmez; bu yüzden soyuttur.

1. Somut sözcük beş duyudan biriyle algılanabilir.
2. KUMAŞ, ÇUBUK ve AFİŞ görülür, dokunulur → somut.
3. HEYECAN görülemez, dokunulamaz, yalnızca hissedilir.
4. Soyut sözcük IV. cümledeki HEYECAN’dır.

5. Saat tamircisini konu alan yukarıdaki metni okuyan Deniz, dikkatini çeken bir sözcükle karşılaştı. Metne göre “usulca” sözcüğü metinde hangi anlamda kullanılmıştır?

• A) Yavaşça ve dikkatli biçimde
• B) Aceleyle ve gürültülü biçimde
• C) Öfkeyle ve sert biçimde
• D) Rastgele, düşünmeden

Doğru cevap: A — Metinde ustanın saatin arka kapağını “usulca” açtığı, ardından çarklara büyüteçle baktığı anlatılır. Bu davranış dikkat ve yavaşlık gerektirir.

1. Bilinmeyen sözcüğün anlamı çevresindeki cümlelerden çıkarılır.
2. Kapağı açtıktan sonra usta çarklara büyüteçle bakıyor.
3. Büyüteçle bakmak dikkat ve özen gerektirir.
4. Öyleyse “usulca” yavaşça ve dikkatli biçimde demektir.

6. Kukla tiyatrosu ekibinden bahseden yukarıdaki cümlede geçen “inatçı” sözcüğü burada olumlu bir çabayı anlatmak için kullanılmıştır. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bu cümledeki “inatçı” ile aynı olumlu duygu değerini taşır?

• A) dik kafalı
• B) azimli
• C) huysuz
• D) ters

Doğru cevap: B — Aynı durumu anlatan sözcükler farklı duygu değeri taşıyabilir. “Azimli” burada olduğu gibi çabayı övücü bir anlam taşır; “dik kafalı”, “huysuz” ve “ters” olumsuz bir çağrışım yapar.

1. Cümlede “inatçı” burada bir çabayı, denemekten vazgeçmemeyi anlatıyor.
2. Bu kullanım olumlu bir duygu değeri taşır.
3. “Dik kafalı”, “huysuz” ve “ters” olumsuz bir çağrışım yapar.
4. Aynı olumlu değeri taşıyan sözcük “azimli”dir.

7. Kerem, atölyede duyduğu sözcüklerin anlamlarını yukarıdaki gibi not aldı ama bir satırda yanılmıştır. Buna göre hangi satırda verilen anlam cümledeki kullanıma uymamaktadır?

• A) 1. satır
• B) 2. satır
• C) 3. satır
• D) 4. satır

Doğru cevap: C — “Ayar”, burada bir şeyin doğru duruma getirilmesi, düzenlenmesi anlamındadır; “dayanıklı, sağlam yapı” değildir. Kerem bu satırda yanlış bir anlam yazmıştır.

1. 1. satırda çarkın dişli olduğu doğru anlatılmış.
2. 2. satırda sarkacın sallanan parça olduğu doğru anlatılmış.
3. 3. satırda “ayar” düzenleme anlamına gelir, sağlamlık değil.
4. 4. satır doğrudur; yanlış anlam 3. satırdadır.

8. Sınıf panosuna asılacak metni hazırlayan öğrenciler, mecazlı cümleleri anlamlarıyla eşleştirecektir. Buna göre doğru eşleştirme aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c
• B) 1-c, 2-a, 3-b
• C) 1-a, 2-c, 3-b
• D) 1-b, 2-c, 3-a

Doğru cevap: D — “Zaman su gibi aktı” çabucak geçti demektir (b). “Saati yeniden diriltmek” bozuk saati çalışır hâle getirmektir (c). “Kukla gerçekten yaşıyormuş gibi görünmesi” cansıza canlı izlenimi vermektir (a). Doğru sıra 1-b, 2-c, 3-a’dır.

1. 1. cümlede zaman gerçekten akmaz; hızla geçmesi anlatılır → b.
2. 2. cümlede saat gerçekten dirilmez; çalışır hâle gelmesi anlatılır → c.
3. 3. cümlede kukla gerçekten canlı değildir; canlıymış izlenimi verilir → a.
4. Bu üç eşleşme yalnızca son seçenekte birlikte verilmiştir.

9. Bir kukla tiyatrosu anısını anlatan yukarıdaki cümlede büyük harfle yazılan sözcüğün yerine yakın anlamlı başka sözcükler denenmektedir. Aşağıdakilerden hangisi cümleye konursa anlam bozulur?

• A) düğümledi
• B) ayırdı
• C) açtı
• D) halletti

Doğru cevap: A — “Çözmek” burada dolaşan ipleri ayırmak, düzeltmek anlamındadır. “Düğümledi” ise tam tersini, ipleri daha çok dolaştırmayı anlatır; bu yüzden anlamı bozar.

1. Önce sözcüğün anlamını belirleyelim: dolaşıklığı gidermek.
2. “Ayırdı”, “açtı” ve “halletti” aynı sonucu anlatır.
3. “Düğümledi” ise ipleri daha da dolaştırmak demektir.
4. Bu yüzden cümleye konursa anlamı tersine çeviren sözcük “düğümledi”dir.

10. Aynı fiilin dört ayrı cümledeki kullanımı yukarıdaki kartlarda verilmiştir. Buna göre “açılmak” fiilinin gerçek anlamıyla kullanıldığı cümle hangisidir?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: B — Gerçek anlam, sözcüğün ilk akla gelen, somut anlamıdır: kapalı bir şeyin açık duruma geçmesi. Yalnızca B kartında perde gerçekten açılmaktadır; ötekilerde “açılmak” mecaz anlamda kullanılmıştır.

1. “Açılmak” fiilinin ilk akla gelen anlamı: kapalıyken açık duruma gelmek.
2. A, C ve D kartlarında beceri kazanma, ferahlama, genişleme gibi mecaz anlamlar vardır.
3. B kartında ise perde gerçekten, fiziksel olarak açılmaktadır.
4. Gerçek anlam yalnızca B kartındadır.

11. Aynı metinde ustanın atölyesiyle ilgili bir gözlemi geçmektedir. Metne göre ustanın “her saatin kendi sesi olduğunu” söylemesiyle asıl anlatılmak istenen nedir?

• A) Saatlerin hiçbirinin ses çıkarmadığı
• B) Saatlerin yalnızca gece ses çıkardığı
• C) Her saatin farklı bir tık tık sesi çıkardığı ve bu sesin saate özgü olduğu
• D) Saatlerin sesinin insan sesine benzediği

Doğru cevap: C — Metinde saatin yeniden çalıştırılmasıyla atölyeye “tık tık” sesinin geri döndüğü anlatılır; ustanın sözü de her saatin bu sesle kendine özgü olduğunu vurgular.

1. Metnin ilerleyen bölümünde saatin sesinden söz edilir.
2. Saat yeniden çalışınca atölyeye “tık tık” sesi geri dönüyor.
3. Bu, her saatin kendi sesi olduğu düşüncesini destekler.
4. Ustanın sözüyle anlatılmak istenen budur.

12. Kukla tiyatrosu ekibini anlatan metinde bir güçlükten söz edilmektedir. Metne göre “en zor kısım” ifadesiyle ekip için asıl güçlük hangisidir?

• A) Kuklaların kumaştan dikilmesi
• B) Depoyu tiyatro salonuna çevirmek
• C) Seyircilerin salona gelmesini sağlamak
• D) İki kuklanın aynı anda konuşuyormuş gibi görünmesini sağlamak

Doğru cevap: D — Metinde en zor kısmın “iki kuklanın aynı anda konuşuyormuş gibi görünmesini sağlamak” olduğu açıkça belirtilmiştir.

1. “En zor kısım” ifadesinin geçtiği cümleyi bulalım.
2. Cümlede iki kuklanın aynı anda konuşması güçlük olarak gösteriliyor.
3. Öteki seçenekler metinde zorluk olarak anılmıyor.
4. Asıl güçlük son seçenekte verilmiştir.

13. Kukla tiyatrosu ekibinin çalışmalarını izleyen bir gazeteci “canlandırmak” sözcüğünü sözlükten kontrol etti. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “canlandırmak” sözcüğü sözlükteki ikinci anlamıyla kullanılmıştır?

• A) Çocuk, sahnede tilki rolünü canlandırdı.
• B) Usta, bozuk saati canlandırıp yeniden çalıştırdı.
• C) Yeni açılan pazar, sokağı canlandırdı.
• D) Ekip, boş depoyu canlandırıp tiyatroya çevirdi.

Doğru cevap: A — Sözlüğün ikinci anlamı bir rolü sahnede oynamaktır. Yalnızca ilk seçenekte bir rol sahnede canlandırılmaktadır; ötekilerde “yeniden hareket/işlerlik kazandırma” anlamı vardır.

1. Sözlükte üç anlam var: yeniden hayat verme, rol oynama, işlek hâle getirme.
2. İkinci ve dördüncü seçeneklerde bir yere işlerlik kazandırılıyor → 1. ya da 3. anlam.
3. Üçüncü seçenekte de aynı şekilde canlılık kazandırma söz konusu.
4. Bir rolün sahnede oynanması yalnızca ilk seçenektedir → sözlükteki 2. anlam.

14. Bir röportajdan alınan yukarıdaki cümlede bir sözcük çıkarılmıştır. Cümleye “belli belirsiz, hafif” anlamı katmak için boşluğa aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

• A) aşırı
• B) hafiften
• C) belirgin
• D) abartılı

Doğru cevap: B — “Hafiften” belli belirsiz, az miktarda anlamı katar. “Aşırı”, “belirgin” ve “abartılı” ise tam tersine güçlü, açık bir durumu anlatır.

1. Cümlenin istediği anlam belirtilmiş: belli belirsiz, hafif.
2. “Aşırı” ve “abartılı” çok güçlü bir durumu anlatır.
3. “Belirgin” de açık, net bir durumu anlatır.
4. Belli belirsiz anlamı veren tek sözcük “hafiften”dir.

15. Kukla tiyatrosu ekibinin hazırladığı yukarıdaki afişte “dokunaklı” sözcüğü kullanılmıştır. Afişteki bu sözcük izleyicide nasıl bir duygu uyandırmayı amaçlamaktadır?

• A) Korkutucu, ürkütücü bir etki
• B) Sıkıcı, ilgisiz bırakan bir etki
• C) Duygulandırıcı, içe işleyen bir etki
• D) Şaşırtıcı ama anlamsız bir etki

Doğru cevap: C — “Dokunaklı” sözcüğü bir şeyin insanı duygusal olarak etkilediğini anlatır. Afişte bu sözcük, hikâyenin izleyiciyi duygulandıracağını vurgulamak için seçilmiştir.

1. “Dokunaklı” sözcüğünün kökünde “dokunmak” fiili vardır.
2. Burada bir şeyin insanın içine işlemesi anlatılır.
3. Korku, sıkıntı ya da anlamsızlık bu sözcükle ilgisizdir.
4. Amaçlanan etki duygulandırmaktır.