Sözcükte Yapı

1. Tahtaya çizilen ağaçta “gözlükçüler” sözcüğü parçalarına ayrılmıştır. Bu şemaya bakan bir öğrenci sözcük için ne söyleyebilir?

• A) Sözcük bir fiil kökünden türemiştir.
• B) İsim kökü iki yapım eki almış, en sona çokluk eki gelmiştir.
• C) Sözcükte hiç çekim eki bulunmamaktadır.
• D) Sözcük iki ayrı sözcüğün birleşmesiyle kurulmuştur.

Doğru cevap: B — “Göz” bir isim köküdür. Üzerine sırayla “-lük” ve “-çü” yapım ekleri, en sona da çokluk eki olan “-ler” gelmiştir.

1. Şemadaki ilk kutu kök: “göz”, bir varlığı karşılar, isim köküdür.
2. Sonraki iki kutu yapım eki olarak adlandırılmıştır.
3. Son kutudaki “-ler” çokluk bildirir, çekim ekidir.
4. Bu sıralamayı doğru anlatan seçenek B’dir.

2. Bir öğrenci “kitaplıkta” sözcüğünü ağaca ayırırken eklerin adlarını karıştırmıştır. Şemadaki yanlışlık nasıl düzeltilmelidir?

• A) “kitap” fiil kökü olarak gösterilmelidir.
• B) Sözcük birleşik olduğu için ağaç ikiye ayrılmalıdır.
• C) “-lık” yapım eki, “-ta” çekim eki olarak adlandırılmalıdır.
• D) Şemada herhangi bir yanlışlık bulunmamaktadır.

Doğru cevap: C — “-lık” eki “kitap”tan yeni bir sözcük türetir; yapım ekidir. “-ta” ise bulunma bildirir, sözcüğün anlamını değiştirmez; çekim ekidir.

1. Yapım eki yeni bir sözcük yapar, çekim eki yapmaz.
2. “Kitaplık” bir eşya adıdır; “kitap”tan farklı bir varlığı karşılar.
3. Öyleyse “-lık” yapım ekidir.
4. “-ta” yalnızca yer bildirir, çekim ekidir → cevap C.

3. Sözcükleri yapılarına göre ayıran tabloda son satır boş kalmıştır. “Yolculuk” sözcüğü için bu kutuya hangi açıklama yazılmalıdır?

• A) Türemiş, çünkü kök yapım eki alarak yeni bir sözcük olmuştur.
• B) Basit, çünkü sözcük hiç ek almamıştır.
• C) Birleşik, çünkü iki ayrı sözcükten oluşmuştur.
• D) Türemiş, çünkü sözcük çekim eki almıştır.

Doğru cevap: A — “Yolculuk” sözcüğü “yol” kökünden “-cu” ve “-luk” yapım ekleriyle türemiştir. Yeni bir kavramı karşıladığı için türemiş sözcüktür.

1. Sözcüğün kökünü bulalım: “yol”.
2. Üzerine gelen ekler yeni bir kavram oluşturmuş: yolcu, yolculuk.
3. Yeni sözcük türeten ekler yapım ekidir.
4. Çekim eki yeni sözcük yapmaz; bu yüzden D yanlıştır → cevap A.

4. Türemiş sözcük, köküne yapım eki getirilerek yeni bir kavram kazanan sözcüktür. Numaralanmış cümlelerden alınan aşağıdaki sözcüklerden hangisi türemiştir?

• A) romanını
• B) bakkal
• C) penceresi
• D) gözlüğünü

Doğru cevap: D — “Gözlüğünü” sözcüğünde “göz” köküne “-lük” yapım eki gelmiş, sonra iyelik ve belirtme ekleri eklenmiştir. Ötekilerde yalnızca çekim eki vardır.

1. “Romanını” = roman + ı + nı; ekler yalnızca çekim ekidir.
2. “Bakkal” hiç ek almamış basit bir sözcüktür.
3. “Penceresi” = pencere + si; iyelik ekidir, çekimdir.
4. “Gözlüğünü” içinde “-lük” yapım eki bulunur → cevap D.

5. Kartlardaki sözcüklerden yalnızca biri iki ayrı sözcüğün birleşmesiyle kurulmuştur. Birleşik olan sözcük hangi karttadır?

• A) kalemlik
• B) gözyaşı
• C) yolcu
• D) kitaplar

Doğru cevap: B — “Gözyaşı” sözcüğü “göz” ve “yaş” sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Ötekiler ek almış sözcüklerdir.

1. “Kalemlik” = kalem + lik → türemiş.
2. “Yolcu” = yol + cu → türemiş.
3. “Kitaplar” = kitap + lar → basit sözcük + çekim eki.
4. “Gözyaşı” iki sözcükten oluşur → cevap B.

6. Şemada bir sözcüğün ek alarak nasıl büyüdüğü gösterilmiştir. Şemanın son kutusundaki sözcüğün yapısı için ne söylenmelidir?

• A) İsim kökünden yapım ekleriyle türemiş bir sözcüktür.
• B) İki sözcüğün birleşmesiyle kurulmuş birleşik sözcüktür.
• C) Hiç ek almamış basit bir sözcüktür.
• D) Yalnızca çekim eki almış bir sözcüktür.

Doğru cevap: A — “Su” isim köküne “-la” yapım eki gelerek “sula-” gövdesi, buna “-ma” yapım eki gelerek “sulama” sözcüğü oluşmuştur.

1. İlk kutuda kök var: “su”, bir varlığı karşılar.
2. İkinci kutuda kök ek alıp gövdeye dönüşmüş: “sula-”.
3. Üçüncü kutuda gövde yeniden yapım eki almış: “sulama”.
4. Yapım ekleriyle oluşan sözcük türemiştir → cevap A.

7. Yukarıdaki cümlede kimi sözcükler yapım eki almış, biri ise yalnızca çekim eki almıştır. Buna göre hangi sözcükte yapım eki yoktur?

• A) gözlüklü
• B) öğretmen
• C) evinin
• D) yazlık

Doğru cevap: C — “Evinin” sözcüğü “ev” köküne iyelik ve ilgi ekleriyle kurulmuştur; ikisi de çekim ekidir. Ötekilerde yapım eki bulunur.

1. “Gözlüklü” = göz + lük + lü → iki yapım eki.
2. “Öğretmen” = öğret- + men → yapım eki.
3. “Yazlık” = yaz + lık → yapım eki.
4. “Evinin” = ev + i + nin → yalnızca çekim eki → cevap C.

8. Soldaki sözcükler sağdaki yapı adlarıyla eşleştirilecektir. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenekte gösterilmiştir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c, 4-d
• B) 1-b, 2-d, 3-a, 4-c
• C) 1-c, 2-a, 3-d, 4-b
• D) 1-d, 2-b, 3-a, 4-c

Doğru cevap: D — “Kitap” basit (d), “kitaplık” türemiş (b), “bilgisayar” birleşik (a), “kitaplıklarımız” ise türemiş gövdeye çekim ekleri almış sözcüktür (c).

1. “Kitap” hiç ek almamıştır → basit, yani d.
2. “Kitaplık” yapım eki almıştır → türemiş, yani b.
3. “Bilgisayar” bilgi + say- + -ar birleşimidir → birleşik, yani a.
4. “Kitaplıklarımız” türemiş gövdeye çekim ekleri almıştır → c. Sıralama D’dedir.

9. Metni okuyan öğrencilerden metinde geçen türemiş bir sözcüğü göstermeleri istenmiştir. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi bu isteğe uygundur?

• A) demirci
• B) tarlada
• C) yola
• D) sesleri

Doğru cevap: A — “Demirci” sözcüğü “demir” köküne “-ci” yapım ekiyle kurulmuş, yeni bir meslek adı oluşmuştur.

1. “Tarlada” = tarla + da → bulunma eki, çekimdir.
2. “Yola” = yol + a → yönelme eki, çekimdir.
3. “Sesleri” = ses + ler + i → çokluk ve iyelik ekleri, çekimdir.
4. “Demirci” yapım eki almış tek sözcüktür → cevap A.

10. Dört öğrenci “kitaplık” sözcüğünün yapısını tartışmaktadır. Bu konuşmada doğru açıklamayı yapan öğrenci hangisidir?

• A) Ece
• B) Arda
• C) Nil
• D) Poyraz

Doğru cevap: B — “Kitaplık” sözcüğü “kitap” köküne “-lık” yapım ekinin gelmesiyle oluşmuştur; türemiş sözcüktür. Arda doğru söylemiştir.

1. Sözcüğü parçalayalım: kitap + lık.
2. “-lık” yeni bir eşya adı türetmiştir; yapım ekidir.
3. Ek aldığı için basit, tek sözcükten oluştuğu için birleşik değildir.
4. Çekim eki de yoktur → doğru açıklama Arda’nındır, cevap B.

11. Ekleri türlerine göre ayıran tabloda son kutu boş bırakılmıştır. “Tuzlu” sözcüğündeki “-lu” eki için buraya ne yazılmalıdır?

• A) Çekim eki, çünkü sözcüğe çokluk anlamı katar.
• B) Çekim eki, çünkü sözcüğün anlamını hiç değiştirmez.
• C) Yapım eki, çünkü sözcükten yeni bir sözcük türetir.
• D) Hem yapım hem çekim eki sayılır.

Doğru cevap: C — “Tuz” bir maddedir, “tuzlu” ise bir niteliktir. Ek, sözcüğün anlamını değiştirip yeni bir sözcük oluşturduğu için yapım ekidir.

1. “Tuz” ile “tuzlu” aynı kavramı karşılamaz.
2. Yeni bir sözcük ortaya çıkmışsa ek yapım ekidir.
3. Çekim ekleri sözcüğe görev katar, yeni sözcük yapmaz.
4. Öyleyse “-lu” yapım ekidir → cevap C.

12. Yapım ekleri kimi zaman fiil kökünden isim türetir. Kartlardaki sözcüklerden hangisi bir fiil kökünden türetilmiş isimdir?

• A) sevgi
• B) tuzluk
• C) kitapçı
• D) denizci

Doğru cevap: A — “Sevgi” sözcüğü “sev-” fiil köküne “-gi” yapım eki getirilerek oluşmuştur. Ötekilerin kökleri isimdir.

1. Sözcüklerin köklerini bulalım: sev-, tuz, kitap, deniz.
2. “Tuz”, “kitap” ve “deniz” birer varlığı karşılar; isim köküdür.
3. “Sev-” ise bir duyguyu, bir eylemi bildirir; fiil köküdür.
4. Fiil kökünden türetilen isim “sevgi”dir → cevap A.

13. Panodaki bilgi kartını okuyan öğrencilerden kurala uymayan sözcüğü bulmaları istendi. Aşağıdakilerden hangisi birleşik sözcük değildir?

• A) imambayıldı
• B) yüzbaşı
• C) danaburnu
• D) sabahleyin

Doğru cevap: D — “Sabahleyin” sözcüğü “sabah” köküne “-leyin” ekinin gelmesiyle oluşmuştur; birleşik değil türemiş sözcüktür.

1. “İmambayıldı” = imam + bayıldı → iki sözcük.
2. “Yüzbaşı” = yüz + baş → iki sözcük.
3. “Danaburnu” = dana + burun → iki sözcük.
4. “Sabahleyin” tek köke ek almıştır → cevap D.

14. Kökler isim kökü ya da fiil kökü olabilir. Kartlardaki köklerden hangisi iş, oluş veya hareket bildiren bir fiil köküdür?

• A) taş
• B) gel
• C) okul
• D) çiçek

Doğru cevap: B — “Gel” köküne mastar eki getirilebilir: gelmek. Bir hareket bildirdiği için fiil köküdür. Ötekiler varlık adıdır.

1. Köke “-mek / -mak” ekleyip anlamlı olup olmadığına bakalım.
2. “Taşmak” ayrı bir sözcüktür; buradaki “taş” bir varlık adıdır.
3. “Okulmak”, “çiçekmek” diye sözcükler yoktur.
4. “Gelmek” anlamlıdır → fiil kökü “gel”dir, cevap B.

15. Şehir rehberinin kapağındaki “gökdelenler” sözcüğü yapı bakımından incelenecektir. Bu sözcükle ilgili doğru bilgi hangisidir?

• A) Basit bir sözcüktür, hiç ek almamıştır.
• B) İsim köküne yalnızca yapım eki gelmiştir.
• C) Birleşik bir sözcüktür ve sonuna çokluk eki almıştır.
• D) Fiil kökünden türetilmiş bir isimdir.

Doğru cevap: C — “Gökdelen” sözcüğü “gök” ve “delen” sözcüklerinin birleşmesiyle kurulmuştur; sonuna gelen “-ler” ise çokluk bildiren bir çekim ekidir.

1. Sözcüğü parçalayalım: gök + delen + ler.
2. “Gök” ve “delen” ayrı ayrı anlamlı sözcüklerdir; birleşince yeni bir kavram doğmuştur.
3. Sondaki “-ler” çokluk ekidir, çekim ekidir.
4. Öyleyse sözcük birleşiktir ve çekim eki almıştır → cevap C.