Yaşayan Demokrasimiz

1. Çizimde bir seçimde kullanılan oy pusulası ve sandık gösterilmiştir. Vatandaşların bu yolla yöneticilerini belirlemesi demokrasinin hangi ilkesiyle doğrudan ilgilidir?

• A) Egemenliğin millete ait olması
• B) Yargının bağımsız olması
• C) Kanunların geriye yürümemesi
• D) Bütçenin denetlenmesi

Doğru cevap: A — Halkın oyuyla yöneticilerini seçmesi, egemenliğin millete ait olması ilkesinin uygulamadaki karşılığıdır.

1. Çizimde vatandaş tercihini pusulaya işaretliyor ve pusulayı sandığa atıyor.
2. Sandıktan çıkan sonuç yöneticileri belirliyor; yani yönetme yetkisi halkın oyundan doğuyor.
3. Yönetme yetkisinin kaynağının halk olması, "egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesidir.
4. Denetleyelim: seçim olmasaydı yöneticiler başka bir kaynaktan yetki alırdı; sandık tam da bu yetkinin nereden geldiğini gösteriyor ✓.

2. Kartlarda devletin üç temel erki ve bu erkleri kullanan organlar verilmiştir. Kartlara göre kanun yapma görevi hangi organa aittir?

• A) Bağımsız mahkemelere
• B) Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne
• C) Belediye meclislerine
• D) Muhtarlıklara

Doğru cevap: B — Kanun yapma işine yasama denir ve kartta yasamanın karşısında TBMM yazmaktadır.

1. Kartlarda devletin üç temel erki ayrı ayrı gösterilmiş: yasama, yürütme, yargı.
2. Sorulan iş kanun YAPMAK; bu işin adı yasamadır.
3. Kartta yasamanın karşısında Türkiye Büyük Millet Meclisi yazıyor. Öyleyse kanun yapma görevi TBMM’ye ait.
4. Denetleyelim: öteki iki erk farklı işler yapıyor — yürütme kanunları uygular, yargı uyuşmazlıkları çözer ✓.

3. Mahallelerindeki parkın aydınlatması bozulan bir grup vatandaş, durumu yazılı olarak belediyeye bildirmiş ve otuz gün içinde yazılı cevap almıştır. Vatandaşların bu yolla kullandığı hak hangisidir?

• A) Seçme ve seçilme hakkı
• B) Eğitim hakkı
• C) Dilekçe hakkı
• D) Mülkiyet hakkı

Doğru cevap: C — İstek ve şikâyetlerin yetkili makama yazılı olarak iletilmesi ve cevap alınması dilekçe hakkıdır.

1. Olayda vatandaşlar isteklerini YAZILI olarak iletmiş.
2. Başvuru yetkili bir kamu kurumuna (belediyeye) yapılmış.
3. Kurum yasal süre içinde yazılı cevap vermiş. Yazılı başvuru yapma ve cevap alma hakkının adı dilekçe hakkıdır.
4. Denetleyelim: Anayasa bu hakkı tanır ve kurumlara cevap verme yükümlülüğü getirir; olaydaki otuz günlük süre bunun karşılığı ✓.

4. Yukarıda bir dilekçe örneği verilmiştir. Bu dilekçenin işleme alınabilmesi için mutlaka bulunması gereken bölüm hangisidir?

• A) Renkli ve büyük bir başlık
• B) Uzun bir giriş yazısı
• C) Konuyla ilgili gazete kupürü
• D) Ad, soyad, adres ve imza

Doğru cevap: D — Dilekçenin işleme alınabilmesi için başvuranın adı, adresi ve imzası bulunmalıdır.

1. Dilekçe, kime verildiği belli bir makama yazılır ve istek açık biçimde belirtilir.
2. Kurumun cevabı gönderebilmesi için başvuranın ad ve adres bilgisine ihtiyacı vardır.
3. İmza ise başvurunun gerçekten o kişiye ait olduğunu gösterir. Bu bölümler olmadan dilekçe işleme alınmaz.
4. Denetleyelim: imzasız ve adressiz bir başvuruya kurum ne cevap verebilir ne de kimin yazdığını doğrulayabilir ✓.

5. Bir grup gönüllü, orman yangınından zarar gören alanları yeniden ağaçlandırmak için dernek kurmuş ve çalışmalarını bağışlarla sürdürmektedir. Bu oluşum hangi kavramla adlandırılır?

• A) Sivil toplum kuruluşu
• B) Kamu kurumu
• C) Siyasi parti
• D) Ticaret şirketi

Doğru cevap: A — Gönüllülük esasına dayanan, kâr amacı gütmeyen, toplumsal amaçlı örgütlere sivil toplum kuruluşu denir.

1. Oluşumu devlet değil, vatandaşlar gönüllü olarak kurmuş.
2. Amaç kâr elde etmek değil; ormanı yeniden ağaçlandırmak, yani toplumsal bir yarar sağlamak.
3. Gelir kaynağı devlet bütçesi değil, bağışlar. Bu üç özelliği taşıyan örgüte sivil toplum kuruluşu denir.
4. Denetleyelim: kâr amacı olsaydı şirket, devlet kursaydı kamu kurumu, iktidara talip olsaydı siyasi parti olurdu ✓.

6. Grafikte bir okul meclisi başkanlığı seçiminin sonuçları verilmiştir. Grafiğe göre seçim sonucuyla ilgili hangisi doğrudur?

• A) Aday C en çok oyu alan adaydır.
• B) Aday B en çok oyu alarak başkan seçilmiştir.
• C) Adaylardan hiçbiri oy alamamıştır.
• D) Boş oy sayısı adayların aldığı toplam oydan fazladır.

Doğru cevap: B — En yüksek sütun 142 oyla Aday B'ye aittir; seçimi en çok oyu alan aday kazanır.

1. Grafikteki değerler 96, 142, 78 ve 14'tür.
2. En büyük değer 142'dir ve Aday B'ye aittir.
3. Boş oy sayısı 14 ile en küçük değerdir.
4. Bu nedenle başkanlığı Aday B kazanmıştır.

7. Bir ülkede on üç yaşındaki çocukların okula gitmek yerine tam gün fabrikada çalıştırıldığı ortaya çıkmıştır. Bu durum öncelikle hangi hakların ihlalidir?

• A) Seçme ve seçilme hakkı ile mülkiyet hakkı
• B) Konut dokunulmazlığı ile seyahat hakkı
• C) Eğitim hakkı ile çocuğun korunma hakkı
• D) Dilekçe hakkı ile toplantı hakkı

Doğru cevap: C — Çocuğun okula gidememesi eğitim hakkını, ağır koşullarda çalıştırılması korunma hakkını ihlal eder.

1. Olayda iki ayrı durum var; ikisini de ayrı ayrı ele alalım.
2. Çocuklar okula gidemiyor: bu doğrudan eğitim hakkının engellenmesidir.
3. On üç yaşında tam gün fabrikada çalıştırılıyorlar; bedensel ve ruhsal gelişimleri tehlikede. Bu da çocuğun korunma hakkının ihlalidir.
4. Denetleyelim: soru "öncelikle" diyor, yani en doğrudan etkilenen hakları istiyor; ikisi de olayda açıkça görülüyor ✓.

8. Tabloda bazı kurumlar ve görevleri eşleştirilmiş, bir hücre boş bırakılmıştır. Tablonun kurgusuna uygun olarak belediyenin görevi ne yazılmalıdır?

• A) Ülkenin kanunlarını yapmak
• B) Davalarda yargı kararı vermek
• C) Devletler arası antlaşma imzalamak
• D) Şehirdeki yerel hizmetleri yürütmek

Doğru cevap: D — Belediye bir yerel yönetim birimidir; su, temizlik, ulaşım ve park gibi yerel hizmetleri yürütür.

1. Tablonun kurgusu şu: her kurumun karşısına kendi görevi yazılmış.
2. TBMM kanun yapar, Cumhurbaşkanlığı uygular, mahkemeler uyuşmazlıkları çözer — üçü de merkezî düzeyde.
3. Belediye ise bir ŞEHİRDE görev yapan yerel yönetimdir; görevi o şehrin yerel hizmetlerini yürütmektir.
4. Denetleyelim: belediyenin kanun yapma ya da yargı kararı verme yetkisi yok; bunlar tabloda başka kurumların karşısında yazılı ✓.

9. Sınıfta her öğrencinin söz alıp düşüncesini söyleme hakkı bulunmaktadır. Bu hakkın herkes için gerçekten işleyebilmesi için öğrencilerin ayrıca neyi yerine getirmesi gerekir?

• A) Konuşan arkadaşını sonuna kadar dinleme sorumluluğunu
• B) Sınıfta hiç konuşmama kuralını
• C) Yalnızca öğretmenin konuşmasını sağlamayı
• D) Söz hakkını hiç kullanmamayı

Doğru cevap: A — Her hak karşısında bir sorumluluk taşır; konuşma hakkının işlemesi dinleme sorumluluğuna bağlıdır.

1. Sınıftaki bütün öğrencilerin konuşma hakkı var.
2. Ama herkes aynı anda konuşursa kimse duyulmaz; hak kâğıt üzerinde kalır.
3. Bir kişinin hakkını gerçekten kullanabilmesi, ötekilerin dinlemesine bağlı. Öyleyse hakkın yanında dinleme sorumluluğu da yerine getirilmelidir.
4. Denetleyelim: hak ile sorumluluk her alanda birlikte gider — trafikte geçiş hakkı, karşı taraf durduğu için işler ✓.

10. Kavram haritasında vatandaşların yerine getirdiği görevler toplanmıştır. Bu görevlerin yerine getirilmesi öncelikle neyi sağlar?

• A) Bireylerin kişisel kazanç elde etmesini
• B) Devletin işleyişinin ve kamu hizmetlerinin sürmesini
• C) Kanunların yürürlükten kalkmasını
• D) Seçimlerin süresiz ertelenmesini

Doğru cevap: B — Vergi, kanunlara uyma ve kamu malını koruma gibi görevler kamu hizmetlerinin kaynağını ve düzenini sağlar.

1. Haritada vergi vermek, kanunlara uymak ve kamu malını korumak yer alır.
2. Vergiler okul, yol ve hastane gibi hizmetlerin kaynağıdır.
3. Kanunlara uyulması toplumsal düzeni sürdürür.
4. Bu görevler birlikte devletin işleyişini ve kamu hizmetlerini ayakta tutar.

11. Bir ilçede kaldırımların engelli erişimine uygun olmadığını fark eden vatandaşlar, belediye meclisi toplantısına katılıp görüşlerini kurul önünde dile getirmiştir. Vatandaşların bu davranışı hangi kavramla açıklanır?

• A) Yargı bağımsızlığı
• B) Kuvvetler ayrılığı
• C) Yönetime katılma
• D) Bütçe denetimi

Doğru cevap: C — Vatandaşların karar süreçlerine görüş bildirerek dâhil olması yönetime katılmadır.

1. Vatandaşlar bir kamu sorununu fark etmiş: kaldırımlar engelli erişimine uygun değil.
2. Sorunu ilgili KARAR ORGANINA, yani belediye meclisine doğrudan iletmişler.
3. Böylece kararın oluşum sürecine katkı vermişler. Kararlara bu şekilde dâhil olmaya yönetime katılma denir.
4. Denetleyelim: yalnız dilekçe yazsalardı dilekçe hakkı olurdu; burada karar organının TOPLANTISINA katılıp süreçte yer alıyorlar ✓.

12. Şemada bir kanunun çıkma süreci sırayla verilmiş, son basamak boş bırakılmıştır. Şemadaki sıraya göre boş kutuya hangisi yazılmalıdır?

• A) Teklifin geri çekilmesi
• B) Komisyonun kapatılması
• C) Seçimlerin yenilenmesi
• D) Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmesi

Doğru cevap: D — Genel Kurulda kabul edilen kanun, Resmî Gazete’de yayımlandıktan sonra yürürlüğe girer.

1. Şema süreci sırayla veriyor: kanun teklifi → komisyonda görüşme → Genel Kurulda oylama.
2. Genel Kurulda kabul edilen metin henüz uygulanmaya başlamaz; herkesin bilmesi için ilan edilmesi gerekir.
3. Bu ilan Resmî Gazete’de yayımlanarak yapılır ve kanun ondan sonra yürürlüğe girer. Şemanın son basamağı budur.
4. Denetleyelim: "kanunu bilmemek mazeret sayılmaz" ilkesi ancak kanun herkese ilan edilirse anlamlı olur ✓.

13. Bir öğrenci okul gazetesinde yemekhaneyle ilgili eleştirilerini yazmak istemektedir. Öğretmeni ise yazının kişileri hedef alan hakaret içermemesi gerektiğini söylemiştir. Öğretmenin bu uyarısı neyi hatırlatmaktadır?

• A) Düşünceyi açıklama özgürlüğünün başkalarının kişilik haklarıyla sınırlı olduğunu
• B) Öğrencilerin hiçbir konuda yazı yazamayacağını
• C) Okul gazetesinin kapatılması gerektiğini
• D) Eleştiri yapmanın her durumda yasak olduğunu

Doğru cevap: A — Düşünceyi açıklama özgürlüğü temel bir haktır; ancak başkalarının onur ve kişilik hakları bu özgürlüğün sınırıdır.

1. Öğretmen yazının yazılmasını YASAKLAMAMIŞ; yalnız bir koşul koymuş.
2. Koşul şu: yazı kişileri hedef alan hakaret içermemeli.
3. Eleştiri ile hakaret farklı şeylerdir: eleştiri bir durumu hedef alır, hakaret kişiyi. Uyarı, özgürlüğün kişilik haklarıyla sınırlı olduğunu hatırlatıyor.
4. Denetleyelim: hiçbir özgürlük sınırsız değildir; bir kişinin özgürlüğü ötekinin hakkının başladığı yerde biter ✓.

14. Ekran görüntüsünde bir vatandaş başvurusunun durumunun izlendiği sayfa verilmiştir. Bu tür uygulamalar yönetim açısından öncelikle neyi güçlendirir?

• A) Vatandaşların oy kullanma zorunluluğunu
• B) Yönetimin şeffaflığını ve hesap verebilirliğini
• C) Belediyelerin kanun yapma yetkisini
• D) Mahkemelerin karar verme hızını

Doğru cevap: B — Başvurunun numarayla izlenebilmesi ve cevap süresinin belli olması yönetimi şeffaf ve hesap verebilir kılar.

1. Ekranda başvuruya bir numara verilmiş; bu, başvurunun kaydedildiğini ve takip edilebileceğini gösteriyor.
2. Başvurunun hangi aşamada olduğu görülebiliyor: "incelemeye alındı".
3. Cevap için bir süre taahhüt edilmiş: en geç 30 gün. İzlenebilirlik ve süre taahhüdü birlikte şeffaflığı ve hesap verebilirliği güçlendirir.
4. Denetleyelim: numara ve süre olmasaydı vatandaş başvurusunun ne olduğunu bilemez, kurumu da sorumlu tutamazdı ✓.

15. Öğrenciler demokrasi ve seçimler üzerine görüş bildirmiştir. Aşağıdaki görüşlerden hangisi demokrasinin temel ilkelerine aykırıdır?

• A) Seçimler belirli aralıklarla ve serbestçe yapılmalıdır.
• B) Herkes düşüncesini barışçıl yollarla açıklayabilmelidir.
• C) Bir seçmenin oyunu kime verdiği herkes tarafından bilinmelidir.
• D) Kanunlar önünde herkes eşit sayılmalıdır.

Doğru cevap: C — Demokratik seçimlerde oy gizli verilir, sayım açık yapılır; oyun kime verildiğinin bilinmesi seçmen üzerinde baskı oluşturur.

1. Demokratik seçimin ilkelerinden biri gizli oydur.
2. Gizlilik, seçmenin baskı altında kalmadan tercih yapmasını sağlar.
3. Oyun kime verildiği bilinirse seçmen etkilenebilir.
4. Bu nedenle söz konusu görüş demokrasinin ilkelerine aykırıdır.