Enerji Dönüşümleri ve Çevre Bilimi

1. Şemadaki besin ağında yaşayan yılanların tamamının bir hastalık nedeniyle yok olduğu varsayılmaktadır. Bu durumda kısa vadede beklenen değişim hangisidir?

• A) Ot miktarı hızla artar, fare sayısı azalır.
• B) Kurbağa ve fare sayısı artar, şahin besin bulmakta zorlanır.
• C) Çekirge sayısı hemen sıfıra iner.
• D) Besin ağındaki hiçbir canlı etkilenmez.

Doğru cevap: B — Yılan hem fare hem kurbağa ile besleniyordu; avcısı ortadan kalkınca bu iki tür artar, yılanla beslenen şahin ise besinsiz kalır.

1. Şemada yılana giden oklar fare ve kurbağadan gelmektedir.
2. Yılan yok olunca bu iki türün avcısı azalır ve sayıları artar.
3. Yılandan şahine giden ok, şahinin yılanla beslendiğini gösterir.
4. Şahin bu besin kaynağını yitirir ve zorlanır.

2. Aynı besin ağında Ot kutusundan Çekirge kutusuna doğru çizilmiş bir ok bulunmaktadır. Besin ağlarında kullanılan bu okun yönü neyi gösterir?

• A) Enerjinin ottan çekirgeye doğru aktarıldığını
• B) Çekirgenin otu ürettiğini
• C) İki canlının aynı besini paylaştığını
• D) Otun çekirgeyi avladığını

Doğru cevap: A — Besin ağlarında oklar yenenden yiyene, yani enerjinin aktarıldığı yöne doğru çizilir.

1. Besin ağındaki her ok bir beslenme ilişkisini gösterir; ama yönü rastgele değildir.
2. Ok, besin olarak TÜKETİLEN canlıdan onu TÜKETENE doğru çizilir. Böylece enerjinin hangi yöne aktığı görülür.
3. Ot bir üreticidir ve çekirge onu yer. Öyleyse ok enerjinin ottan çekirgeye akışını anlatıyor.
4. Denetleyelim: zincir boyunca bütün oklar aynı mantıkla, üreticiden tüketiciye doğru ✓.

3. Enerji piramidinde her basamağa bir üsttekine geçerken enerjinin yaklaşık %10'u aktarılmaktadır. Piramitte soru işaretiyle gösterilen 3. tüketicilere geçen enerji kaç birimdir?

• A) 1000 birim
• B) 100 birim
• C) 10 birim
• D) 1 birim

Doğru cevap: C — 100 birimin %10'u 10 birimdir; her basamakta enerjinin onda biri bir üste aktarılır.

1. Üreticilerde 10000 birim enerji vardır.
2. 1. tüketicilere bunun onda biri, 1000 birim geçer.
3. 2. tüketicilere 100 birim aktarılmıştır.
4. 3. tüketicilere 100'ün onda biri olan 10 birim geçer.

4. Tabloda fotosentez ve solunum olaylarına giren ve bu olaylardan çıkan maddeler karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmadan çıkarılabilecek sonuç hangisidir?

• A) Fotosentez yalnızca geceleri, solunum yalnızca gündüzleri gerçekleşir.
• B) İki olay da yalnızca hayvan hücrelerinde görülür.
• C) Solunumda besin üretilir, fotosentezde besin tüketilir.
• D) İki olay birbirinin tersidir; birinin ürünleri diğerinin girenleridir.

Doğru cevap: D — Fotosentezin ürünleri solunuma girer, solunumun ürünleri de fotosenteze girer; iki olay birbirinin tersidir.

1. Tabloyu iki sütun hâlinde karşılaştıralım.
2. Fotosenteze giren: su + karbon dioksit. Çıkan: besin + oksijen.
3. Solunuma giren: besin + oksijen — yani fotosentezin ÇIKANLARI. Solunumdan çıkan: su + karbon dioksit — yani fotosentezin GİRENLERİ.
4. Denetleyelim: iki olay birbirini tam olarak besliyor ✓ — doğadaki karbon ve oksijen döngüsü bu sayede sürüyor.

5. Su bitkisi bulunan bir kapta ışık şiddeti değiştirilerek çıkan oksijen kabarcıkları sayılmış ve sonuçlar tabloya yazılmıştır. Bu deneyin ölçülen, yani bağımlı değişkeni hangisidir?

• A) Kaba konulan suyun miktarı
• B) Bir dakikada sayılan kabarcık sayısı
• C) Uygulanan ışık şiddeti
• D) Bitkinin türü

Doğru cevap: B — Işık şiddeti bilerek değiştirilen bağımsız değişken, kabarcık sayısı ise ölçülen bağımlı değişkendir.

1. Bir deneyde üç tür değişken vardır: bilerek değiştirilen (bağımsız), ölçülen (bağımlı) ve sabit tutulanlar.
2. Bu deneyde su miktarı ve bitki türü sabit tutulmuş; araştırmacı yalnız ışık şiddetini değiştirmiş. Öyleyse ışık şiddeti bağımsız değişken.
3. Değişikliğin sonucu neyle ölçülüyor? Bir dakikadaki kabarcık sayısıyla. Öyleyse bağımlı değişken kabarcık sayısıdır.
4. Denetleyelim: kabarcık sayısı ışığa BAĞLI olarak 6’dan 25’e çıkmış ✓ — adı da buradan geliyor.

6. Şemada doğadaki su döngüsünün basamakları sırayla gösterilmiştir. Bu döngüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Sudaki toplam miktar korunur, su sürekli biçim ve yer değiştirir.
• B) Döngü sırasında suyun bir bölümü yok olur.
• C) Döngü yalnızca okyanuslarda gerçekleşir.
• D) Yağış olmadan da yoğuşma gerçekleşemez.

Doğru cevap: A — Su döngüsünde su yok olmaz; buharlaşır, yoğuşur, yağar ve yeniden dolaşıma girer — toplam miktar korunur.

1. Şemadaki basamakları izleyelim: buharlaşma → yoğuşma → yağış → yer altı suyu.
2. Her basamakta su yalnız HÂL ve YER değiştiriyor: sıvıdan gaza, gazdan sıvıya; denizden atmosfere, atmosferden toprağa.
3. Hiçbir basamakta su yok olmuyor ya da yeniden yaratılmıyor. Bu yüzden döngü boyunca toplam su miktarı korunur.
4. Denetleyelim: yer altına inen su yeniden denize ulaşıp buharlaşıyor ✓ — döngü kapalı bir çevrim.

7. Şemada fosil yakıt kullanımının atmosfer üzerindeki etkisi basamaklar hâlinde verilmiştir. Bu zincirin sonunda ortaya çıkan küresel sonuç hangisidir?

• A) Atmosferdeki oksijen oranı hızla yükselir.
• B) Dünya'nın yörüngesi Güneş'e yaklaşır.
• C) Ortalama sıcaklıklar yükselir, buzullar erir ve iklim değişir.
• D) Yeryüzünde gece-gündüz süreleri eşitlenir.

Doğru cevap: C — Artan sera gazları yeryüzünden yayılan ısıyı daha çok tutar; ortalama sıcaklıklar yükselir, buzullar erir ve iklim değişir.

1. Şemadaki zinciri izleyelim: fosil yakıt yanar → atmosferde CO₂ artar → ısı daha çok tutulur.
2. Karbon dioksit bir sera gazıdır; yeryüzünden uzaya yayılan ısıyı tutup geri gönderir.
3. Bu ısı birikimi ortalama sıcaklıkları yükseltir. Sonucu buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi ve iklim düzeninin bozulmasıdır.
4. Denetleyelim: zincirin son halkası "ısı daha çok tutulur" ✓ — küresel sonuç doğrudan bunun devamı olmalı.

8. Grafikte atmosferdeki karbon dioksit oranının 1960'tan 2020'ye değişimi verilmiştir. Bu grafiğe bakarak yapılabilecek en doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Karbon dioksit oranı yıllar içinde azalmaktadır.
• B) Oran sabit kalmış, hiç değişmemiştir.
• C) Oran önce artmış, 2000'den sonra düşüşe geçmiştir.
• D) Oran sürekli artmıştır; bu artış sanayi ve ulaşım kaynaklı salımlarla açıklanır.

Doğru cevap: D — Değerler 315 ppm'den 414 ppm'e sürekli yükselmiştir; artışın kaynağı fosil yakıt kullanımıdır.

1. Grafikte 1960 yılında değer 315 ppm okunur.
2. 2020 yılında bu değer 414 ppm'e çıkmıştır.
3. Ara noktalarda da düşüş görülmez, çizgi sürekli yükselir.
4. Artışın başlıca kaynağı sanayi ve ulaşımdaki fosil yakıt kullanımıdır.

9. Şemada bir hidroelektrik santralinde gerçekleşen enerji dönüşümü basamaklar hâlinde verilmiştir. Bu dönüşüm zinciri hangi seçenekte doğru adlandırılmıştır?

• A) Isı enerjisi – ışık enerjisi – kimyasal enerji
• B) Potansiyel enerji – hareket enerjisi – elektrik enerjisi
• C) Elektrik enerjisi – hareket enerjisi – potansiyel enerji
• D) Kimyasal enerji – ses enerjisi – ısı enerjisi

Doğru cevap: B — Yüksekteki suyun potansiyel enerjisi düşerken hareket enerjisine, jeneratörde ise elektrik enerjisine dönüşür.

1. Şemadaki üç basamağı enerji türleriyle adlandıralım.
2. Barajda yüksekte tutulan su, konumu nedeniyle POTANSİYEL enerjiye sahiptir.
3. Su borulardan aşağı düşerken hızlanır; potansiyel enerji HAREKET enerjisine dönüşür ve türbini döndürür.
4. Denetleyelim: türbine bağlı jeneratör bu hareketi ELEKTRİK enerjisine çevirir ✓ — zincir potansiyel → hareket → elektrik.

10. Tabloda dört enerji kaynağının yenilenebilir olup olmadığı belirtilmiştir. Tablodaki ayrımın dayandığı ölçüt hangisidir?

• A) Kaynağın kendini kısa sürede yenileyip yenileyemediği
• B) Kaynağın ülkemizde bulunup bulunmadığı
• C) Kaynağın maliyetinin ucuz olup olmadığı
• D) Kaynağın katı ya da gaz hâlde bulunması

Doğru cevap: A — Rüzgâr ve güneş sürekli var olur ve tükenmezken kömür ile doğal gaz milyonlarca yılda oluşur ve kullanıldıkça azalır.

1. Tabloda rüzgâr ve güneş "Evet" olarak işaretlenmiştir.
2. Bu kaynaklar doğada sürekli yenilenir ve tükenmez.
3. Kömür ve doğal gaz milyonlarca yılda oluşan fosil yakıtlardır.
4. Ayrımın ölçütü kaynağın kendini yenileyebilme süresidir.

11. Grafikte bir ilçede dört atık türü için ölçülen geri kazanım oranları verilmiştir. Belediyenin geri dönüşüm çalışmalarında öncelik vermesi gereken atık türü hangisidir?

• A) Kâğıt
• B) Cam
• C) Plastik
• D) Metal

Doğru cevap: C — En düşük geri kazanım oranı %34 ile plastiğe ait; öncelik en çok bu alanda gerekiyor.

1. Grafikteki dört değeri okuyalım: kâğıt %68, cam %52, plastik %34, metal %76.
2. Dikkat: soru en yüksek oranı değil, ÖNCELİK verilmesi gerekeni istiyor.
3. Öncelik, iyileştirmeye en çok ihtiyaç duyulan alandır; bu da geri kazanımın en DÜŞÜK olduğu alandır. En küçük değer %34 ile plastik.
4. Denetleyelim: sıralayalım — 34 < 52 < 68 < 76 ✓, en küçük sütun plastiğe ait.

12. Şemada bir ekosistemde ayrıştırıcıların üstlendiği görev basamaklar hâlinde gösterilmiştir. Ayrıştırıcılar bir ekosistemden tamamen çıkarılırsa ne olur?

• A) Üreticiler daha hızlı çoğalır.
• B) Ölü kalıntılar birikir, madde döngüsü aksar ve toprak minerallerce fakirleşir.
• C) Tüketicilerin besin ihtiyacı ortadan kalkar.
• D) Ekosistemde hiçbir değişiklik gözlenmez.

Doğru cevap: B — Ayrıştırıcılar ölü kalıntıları toprağa mineral olarak geri kazandırır; olmazlarsa kalıntılar birikir ve toprak fakirleşir.

1. Şemadaki zinciri izleyelim: ölü canlı kalıntıları → ayrıştırıcılar → toprağa dönen mineraller.
2. Ayrıştırıcılar bu zincirin ORTA halkasıdır; kalıntıyla toprak arasındaki köprüdür.
3. Bu halka çıkarılırsa kalıntılar parçalanamaz ve birikir. Mineraller toprağa dönemez, madde döngüsü kırılır.
4. Denetleyelim: üreticiler topraktaki minerallere bağımlı ✓ — toprak fakirleşince onlar da etkilenir, sonuç bütün ekosisteme yayılır.

13. Grafikte bir bölgede yaşayan bir kuş türünün yıllara göre birey sayısı verilmiştir. Bu tablonun sürmesi durumunda tür için hangi tehlike söz konusudur?

• A) Türün birey sayısı kendiliğinden dengelenecektir.
• B) Tür yeni bir tür hâline gelecektir.
• C) Türün başka bölgelere göç etmesi zorunlu olacaktır.
• D) Tür nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalacaktır.

Doğru cevap: D — Birey sayısı 120 binden 18 bine düşmüştür; bu hızda süren azalma nesli tükenme tehlikesi anlamına gelir.

1. Grafikte 1980'de 120 bin birey sayılmıştır.
2. 2020'de bu sayı 18 bine inmiştir.
3. Her ölçümde azalma sürmüş, hiç artış görülmemiştir.
4. Bu eğilim devam ederse tür nesli tükenme tehlikesine girer.

14. Duyuruda belediyenin alacağı önlemler açıklanmaktadır. Bu önlemler hangi kavramla en iyi biçimde adlandırılır?

• A) Kaynakların sürdürülebilir kullanımı
• B) Biyolojik çeşitliliğin azalması
• C) Küresel ısınmanın hızlanması
• D) Fosil yakıt tüketiminin artırılması

Doğru cevap: A — Yağmur suyunu toplamak ve geri kazanılmış suyu kullanmak, kaynağı tüketmeden ihtiyacı karşılamaktır: sürdürülebilir kullanım.

1. Duyuruda bir sorun ve iki önlem var. Sorun: su tüketimi beş yılda %40 artmış.
2. Önlemler: yağmur suyu toplama havuzları kurmak ve park sulamalarında geri kazanılmış su kullanmak.
3. İki önlem de yeni kaynak tüketmeden ihtiyacı karşılıyor; var olan suyu yeniden dolaşıma sokuyor. Bu, kaynakların sürdürülebilir kullanımıdır.
4. Denetleyelim: sürdürülebilirliğin tanımı "bugünü geleceği tehlikeye atmadan karşılamak" ✓ — önlemler tam bunu yapıyor.

15. Karttaki yorum enerji piramidiyle ilgili iki yanlış içermektedir. Bu yanlışları düzelten seçenek hangisidir?

• A) Yorum doğrudur, piramidin tepesinde enerji en yüksektir.
• B) Enerji yukarı çıkıldıkça artar ama birey sayısı azalır.
• C) Yukarı çıkıldıkça aktarılan enerji azalır; bu yüzden üst basamaklarda birey sayısı da azdır.
• D) Enerji her basamakta tamamen korunur, birey sayısı ise sabittir.

Doğru cevap: C — Her basamağa enerjinin yalnızca yaklaşık %10'u aktarılır; enerji azaldığı için üst basamaklarda beslenebilecek birey sayısı da azdır.

1. Piramitte üreticilerde en çok enerji bulunur.
2. Her üst basamağa enerjinin yaklaşık onda biri geçer.
3. Öyleyse yukarı çıkıldıkça enerji artmaz, azalır.
4. Az enerji az sayıda bireyi besleyebildiği için tepede birey sayısı en düşüktür.