12. Sınıf Matematik 2. Dönem 1. Yazılı
20 soru · cevap anahtarı ve adım adım çözüm sayfanın altında
Kapsanan konular
| Tasarım | Neden-sonuç çıkarımı |
|---|---|
| Gözlemsel | Zayıf |
| Rastgele atamalı deney | ? |
Tabloda tasarımların neden-sonuç gücü karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?
- A Zayıf
- B Güçlü
- C Yok
- D Belirsiz
- E Ölçülemez
İki terimli bir ifadenin belirsiz integrali alınmaktadır. İntegral, terim terim hesaplanabilir. Buna göre sonuç hangisidir?
- A 2x² + x + c
- B x² + c
- C x² + x + c
- D 2x + c
- E x²/2 + x + c
Kosinüs fonksiyonunun belirsiz integrali alınmaktadır. Trigonometrik integral kuralı istenmektedir. Buna göre sonuç hangisidir?
- A −sin x + c
- B cos x + c
- C sin x + c
- D −cos x + c
- E tan x + c
| Grup | Ortalama | Standart sapma |
|---|---|---|
| A | 68 | 3 |
| B | 68 | 14 |
Tabloda iki grubun ölçüleri verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?
- A Ortalamalar aynı olsa da B grubunda değerler daha dağınıktır.
- B B grubunun ortalaması yüksektir.
- C A grubunda dağılım daha geniştir.
- D İki grup birebir aynıdır.
- E Karşılaştırma yapılamaz.
Grafikteki fonksiyon için türevin sıfır olduğu nokta ve bu noktanın türü hangisinde doğru verilmiştir?
- A x ≈ 2 — yerel minimum
- B x ≈ 2 — yerel maksimum
- C x ≈ 0 — yerel minimum
- D x ≈ 5 — yerel maksimum
- E Türev hiçbir yerde sıfır değildir.
Küresel bir balonun yarıçapı saniyede 2 cm artmaktadır. Yarıçap 5 cm iken balonun hacminin artış hızı kaç cm³/s olur?
- A 100π
- B 50π
- C 25π
- D 150π
- E 200π
Yukarıdaki fonksiyonun türevi hangisidir?
- A 3x² + 6x
- B 2x × (x + 3)
- C x² + 2x
- D 3x² + 3
- E 2x + 3
Bir atölyede x adet ürünün toplam maliyeti yukarıdaki bağıntıyla veriliyor. Üretim 30 adetteyken bir adet daha üretmenin yaklaşık maliyeti kaç liradır?
- A 20
- B 30
- C 45
- D 400
- E 50
Bir fonksiyonun kuralı 2 ile çarpılmıştır. Bu çarpımın grafik üzerindeki etkisi sorulmaktadır. Buna göre grafiğe ne olur?
- A Sağa 2 birim kayar
- B Sola 2 birim kayar
- C Yukarı 2 birim kayar
- D Yatayda 2 kat daralır
- E Dikeyde 2 kat gerilir
| Ülke | Üretim |
|---|---|
| A | 2.400 ton |
| B | 2.400 kg |
Tabloda iki ülkenin üretim verileri verilmiştir. Bu verilerin karşılaştırılmasında dikkat edilmesi gereken nokta sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yanıt hangisidir?
- A İki üretim eşittir.
- B Birimler farklı olduğu için sayılar doğrudan karşılaştırılamaz.
- C B ülkesi daha çok üretmiştir.
- D Birim önemsizdir.
- E Veri hatalıdır.
| Yıl | Değer |
|---|---|
| 2019 | 100 |
| 2020 | 92 |
| 2021 | 104 |
| 2022 | 118 |
Tabloda dört yıllık değişim verilmiştir. Genel eğilim sorulmaktadır. Tabloya göre en uygun yargı hangisidir?
- A Bir yıllık düşüşe karşın dönem genelinde artış eğilimi vardır.
- B Değerler sürekli azalmıştır.
- C Değerler değişmemiştir.
- D En yüksek değer 2019'dadır.
- E Eğilim belirlenemez.
Bir üçgenin köşelerinden biri y ekseni üzerindedir ve üçgen orijin etrafında pozitif yönde 90 derece döndürülmektedir. Bu köşenin yeni konumu incelenmektedir. Buna göre B noktasının görüntüsü hangisidir?
- A (4, 0)
- B (0, −4)
- C (−4, 0)
- D (0, 4)
- E (−4, 4)
Bir aracın hızı yukarıdaki bağıntıyla veriliyor. Aracın 3. saniyedeki ivmesi kaç m/s² olur?
- A 9
- B 15
- C 24
- D 21
- E 27
| Ölçü | Değer |
|---|---|
| Taban kenarları | 3 br ve 4 br |
| Yükseklik | 10 br |
Tabloda dikdörtgenler prizmasının ölçüleri verilmiştir. Bu prizmanın hacmi sorulmaktadır. Tabloya göre hacim kaç br³'tür?
- A 17
- B 120
- C 70
- D 40
- E 240
| Cisim | Tabana paralel kesit |
|---|---|
| Silindir | Daire |
| Kare prizma | ? |
Tabloda cisimler ve tabana paralel kesitleri eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?
- A Kare
- B Daire
- C Üçgen
- D Nokta
- E Elips
Yukarıda bir küpün ayrıt uzunluğu verilmiştir. Bu küpün hacmi sorulmaktadır. Buna göre hacim kaç br³'tür?
- A 16
- B 64
- C 48
- D 96
- E 12
Yukarıdaki noktanın orijine göre simetriği alınacaktır. Orijin simetrisinde iki koordinat da işaret değiştirir. Buna göre elde edilen nokta hangisidir?
- A (2, −3)
- B (−2, 3)
- C (−2, −3)
- D (3, 2)
- E (−3, −2)
Şekilde y = x² eğrisi ve A noktasındaki teğeti çizilmiştir. A noktasında hesaplanan türev bu şekilde neye karşılık gelir?
- A Eğrinin altında kalan alana
- B A noktasının apsisine
- C Eğrinin y eksenini kestiği noktaya
- D Teğet doğrusunun eğimine
- E Teğetin y eksenini kestiği noktaya
Bir nokta orijin etrafında 180 derece döndürülmektedir. Bu dönme, orijine göre simetri ile aynı sonucu verir. Buna göre A noktasının görüntüsü hangisidir?
- A (5, 2)
- B (−5, 2)
- C (−2, −5)
- D (5, −2)
- E (2, −5)
Yukarıda bir dik dairesel silindirin ölçüleri verilmiştir. Yanal yüzey alanı π cinsinden sorulmaktadır. Buna göre alan hangisidir?
- A 20π br²
- B 10π br²
- C 28π br²
- D 4π br²
- E 40π br²
🔑 Cevap anahtarı ve çözümler — önce kendin çöz
1. sorunun çözümü
Rastgele atama karıştırıcı etkenleri gruplara dengeli dağıttığı için nedensellik çıkarımını güçlendirir.
- Tablonun kurgusu şu: solda tasarım, sağda neden-sonuç çıkarımının gücü.
- Dolu satır: gözlemsel → zayıf. Nedeni şu: gruplar kendiliğinden oluşur, aralarında baştan başka farklar bulunabilir ve sonucu hangisinin doğurduğu ayrılamaz.
- Rastgele atamada kişiler gruplara şansa göre dağıtılır; bilinen bilinmeyen bütün karıştırıcı etkenler iki grupta da benzer biçimde bulunur. Geriye tek fark uygulanan etken kalır, çıkarım güçlenir.
- Denetleyelim: güçlü demek kesin demek değil ✓ — örneklem küçükse dengeleme yine de eksik kalabilir.
Sık yapılan hata: Zayıf demek. Bu, ÜST SATIRDA gözlemsel tasarım için zaten yazılmış; rastgele atama tam da bu zayıflığı gidermek için yapılır.
2. sorunun çözümü
İntegral toplama üzerine dağıldığı için terimler ayrı ayrı alınır: x² + x + c.
- İntegralin toplama özelliğini kullanalım: bir toplamın integrali, integrallerin toplamıdır. Öyleyse iki terimi ayrı ayrı ele alabiliriz.
- Birinci terim: 2x. Üs bir artar (x²), yeni üs olan 2’ye bölünür ve baştaki 2 ile sadeleşir; sonuç x².
- İkinci terim: 1. Sabitin integrali x’tir. Toplayalım: x² + x + c.
- Denetleyelim: (x² + x) ifadesinin türevi 2x + 1 ✓ — başlangıçtaki ifadeye eşit.
Sık yapılan hata: 2x² + x + c demek. Bu ifadenin türevi 4x + 1 verir; 2x teriminin integralinde katsayı, bölen olan 2 ile sadeleşmelidir.
3. sorunun çözümü
Sinüsün türevi kosinüs olduğu için kosinüsün integrali sin x + c’dir.
- Türev tablosunu ters yönde okuyalım: hangi fonksiyonun türevi cos x?
- Sinüsün türevi kosinüstür. Öyleyse integrali alınan cos x ifadesinin ilkeli sin x’tir.
- Belirsiz integral olduğu için sabit ekleriz: sin x + c.
- Denetleyelim: sin x türevi cos x ✓ — işaret düzeltmesi gerekmiyor.
Sık yapılan hata: −sin x + c demek. Bu ifadenin türevi −cos x verir; kosinüsün integralinde eksi işaretine gerek yoktur.
4. sorunun çözümü
Ortalamalar aynı olsa da standart sapması büyük olan grupta değerler daha dağınıktır.
- Tablodaki iki satırı karşılaştıralım: iki grubun da ortalaması 68, ama standart sapmaları 3 ve 14.
- Ortalamalar eşit olduğuna göre iki grup arasında merkez bakımından fark yok. Fark ikinci sütunda.
- Standart sapma değerlerin merkezden ortalama uzaklığını ölçer. 14, 3’ten çok büyük olduğuna göre B grubunda değerler daha dağınıktır.
- Denetleyelim: aynı ortalama çok farklı dağılımlardan çıkabiliyor ✓ — bu yüzden iki ölçü birlikte okunuyor.
Sık yapılan hata: "A grubunda dağılım daha geniştir." demek. Dağılımın genişliğini standart sapma gösterir ve A’nınki 3, B’ninki 14; geniş olan A değil B’dir.
5. sorunun çözümü
Grafik x = 2 civarında alçalmayı bırakıp yükselmeye başladığı için orada türev sıfırdır ve nokta yerel minimumdur.
- Türevin sıfır olduğu yer, teğetin yatay olduğu yerdir; grafikte eğrinin yön değiştirdiği noktayı arıyoruz.
- Eğri soldan gelirken alçalıyor: $x = 0$ dolayında yaklaşık 4,6 olan değer $x = 2$ dolayında yaklaşık 1,2’ye iniyor. Bu bölgede türev negatiftir.
- $x = 2$’den sonra eğri yükselmeye başlıyor, yani türev pozitife dönüyor. Eksiden artıya geçilen durağan nokta yerel minimumdur.
- Denetleyelim: $x = 2$ grafiğin en düşük değerini aldığı yer ✓ — komşuluğundaki bütün noktalar ondan yukarıda kalıyor.
Sık yapılan hata: “$x \approx 2$ — yerel maksimum” demek. Nokta doğru bulunmuş ama türü ters söylenmiş; maksimumda eğri önce yükselip sonra alçalır, burada ise önce alçalıp sonra yükseliyor.
6. sorunun çözümü
Zincir kuralıyla $\frac{dV}{dt} = 4\pi r^2 \cdot \frac{dr}{dt}$ olur; r = 5 ve dr/dt = 2 için sonuç $200\pi$ cm³/s’dir.
- Kürenin hacim bağıntısı $V = \frac{4}{3}\pi r^3$’tür. Hem hacim hem yarıçap zamana bağlı olduğu için iki tarafın $t$’ye göre türevini alacağız.
- Zincir kuralını uygulayalım: $\frac{dV}{dt} = \frac{4}{3}\pi \cdot 3r^2 \cdot \frac{dr}{dt} = 4\pi r^2 \frac{dr}{dt}$.
- Verilenleri yerine koyalım: $r = 5$ ve $\frac{dr}{dt} = 2$. Buradan $\frac{dV}{dt} = 4\pi \cdot 25 \cdot 2 = 200\pi$ cm³/s.
- Denetleyelim: $4\pi r^2$ ifadesi kürenin yüzey alanıdır ✓ — hacim, yüzeyin üzerine binen ince kabuk kadar artar, bu yüzden yüzey alanı ile yarıçapın artış hızının çarpımı doğru sonucu veriyor.
Sık yapılan hata: “$100\pi$” demek. $100\pi$, $4\pi \cdot 25$ yüzey alanı değeriyle yetinip yarıçapın artış hızıyla çarpmayı unutmaktan çıkar; $\frac{dr}{dt} = 2$ çarpanı eklendiğinde sonuç $200\pi$ olur.
7. sorunun çözümü
Çarpımın türevi: birincinin türevi × ikinci + birinci × ikincinin türevi.
- u = x² → u' = 2x ; v = x + 3 → v' = 1
- f' = u'v + uv' = 2x(x + 3) + x² × 1
- = 2x² + 6x + x²
- = 3x² + 6x
8. sorunun çözümü
Marjinal maliyet türevle bulunur: $C'(x) = x + 20$ ve $C'(30) = 50$ TL.
- Bir adet daha üretmenin yaklaşık maliyeti, maliyet fonksiyonunun o üretim düzeyindeki türevidir; buna marjinal maliyet denir.
- Türevi alalım: $(0{,}5x^2)' = x$, $(20x)' = 20$, sabit olan 400’ün türevi 0’dır. Öyleyse $C'(x) = x + 20$.
- $x = 30$ yazalım: $C'(30) = 30 + 20 = 50$ TL.
- Denetleyelim: gerçek farkı hesaplayalım — $C(30) = 450 + 600 + 400 = 1450$ ve $C(31) = 480{,}5 + 620 + 400 = 1500{,}5$; aradaki fark 50,5 TL ✓, türevin verdiği 50 TL bunu çok iyi yaklaşıklıyor.
Sık yapılan hata: “400” demek. 400, üretim miktarından bağımsız SABİT giderdir; bir adet daha üretmenin maliyetiyle ilgisi yoktur ve türev alınırken zaten sıfırlanır.
9. sorunun çözümü
Fonksiyon değerleri iki katına çıkar; grafik dikey yönde 2 kat gerilir.
- Değişiklik fonksiyonun dışında: her f(x) değeri 2 ile çarpılıyor. Öyleyse etki dikey yönde olacak.
- Her noktanın ordinatı iki katına çıkar, apsisi ise değişmez; yatay ölçek korunur.
- Ordinatlar kendi büyüklükleriyle orantılı olarak arttığı için grafik dikeyde 2 kat gerilir.
- Denetleyelim: x ekseni üzerindeki noktalar yerinde kalıyor ✓ — sıfırın iki katı yine sıfır, germe bu eksenden yapılıyor.
Sık yapılan hata: "Yukarı 2 birim kayar" demek. Öteleme için sabitin EKLENMESİ gerekirdi; burada çarpma var ve çarpma her ordinatı kendi büyüklüğüyle orantılı biçimde değiştirir.
10. sorunun çözümü
Birimler farklı olduğu için sayılar doğrudan karşılaştırılamaz; önce eşitlenmelidir.
- Tablodaki iki değere bakalım: 2.400 ton ve 2.400 kg. Sayılar aynı görünüyor.
- Ama birimler farklı. 1 ton 1.000 kg olduğuna göre A ülkesinin üretimi B’nin tam bin katıdır.
- Öyleyse sayılar yan yana konarak karşılaştırılamaz; önce ortak bir birime çevrilmeleri gerekir.
- Denetleyelim: çevirelim ✓ — A 2.400.000 kg, B 2.400 kg; aradaki fark açıkça görünüyor.
Sık yapılan hata: "İki üretim eşittir" demek. Sayılar eşit ama BİRİMLER farklı; 2.400 ton, 2.400 kg’ın bin katıdır.
11. sorunun çözümü
Bir yıllık düşüşe karşın dönem sonundaki değer başlangıcın üstündedir; eğilim artıştır.
- Dört değeri sırayla okuyalım: 100, 92, 104, 118.
- İkinci yılda bir düşüş var (100 → 92). Ama eğilim tek bir yıla değil, bütün döneme bakılarak belirlenir.
- Sonraki iki yıl yükselmiş ve son değer 118, başlangıçtaki 100’ün üstünde. Öyleyse dönem genelinde artış eğilimi vardır.
- Denetleyelim: en yüksek değer son yılda ✓ — 2019 en yüksek değil, en düşük yıllardan biri.
Sık yapılan hata: "Değerler sürekli azalmıştır." demek. Yalnız 2020’de düşüş var; sonraki iki yıl yükselmiş ve son değer başlangıcın ÜSTÜNDE.
12. sorunun çözümü
90° pozitif dönmede B(0, 4) noktasının görüntüsü (−4, 0) olur.
- Kuralı uygulayalım: yeni apsis eski ordinatın ters işaretlisi, yeni ordinat ise eski apsistir.
- B(0, 4) için: yeni apsis −4, yeni ordinat 0. Görüntü (−4, 0).
- Sonucu geometrik olarak da görebiliriz: nokta y ekseni üzerinde, orijinden 4 birim yukarıdadır. Saat yönünün tersine çeyrek tur dönünce negatif x ekseni üzerine, orijinden 4 birim sola gelir.
- Denetleyelim: orijine uzaklık iki durumda da 4 ✓ — dönme uzunlukları korur.
Sık yapılan hata: (4, 0) demek. Bu nokta POZİTİF x ekseni üzerindedir ve saat yönünde 90° dönmenin sonucudur; pozitif yönde dönen nokta negatif x ekseni üzerine gelir.
13. sorunun çözümü
İvme hızın türevidir: $a(t) = 8t - 3$ ve $a(3) = 21$ m/s².
- İvme, hızın zamana göre değişim hızıdır; yani hız fonksiyonunun türevidir.
- Türevi alalım: $(4t^2)' = 8t$ ve $(-3t)' = -3$. Öyleyse $a(t) = 8t - 3$.
- $t = 3$ yazalım: $a(3) = 8 \cdot 3 - 3 = 24 - 3 = 21$ m/s².
- Denetleyelim: $v(3) = 36 - 9 = 27$ ve $v(3{,}1) = 38{,}44 - 9{,}3 = 29{,}14$; hızdaki 2,14’lük artışı 0,1 saniyeye bölünce 21,4 çıkıyor ✓ — türevle bulunan 21 değerine çok yakın.
Sık yapılan hata: “27” demek. 27, 3. saniyedeki HIZIN değeridir ($v(3) = 36 - 9$); ivme hızın kendisi değil, hızın türevidir.
14. sorunun çözümü
Önce taban alanı bulunur, sonra yükseklikle çarpılır: (3 × 4) × 10 = 120 br³.
- Bu soruda taban alanı hazır verilmemiş; tablodan taban kenarları veriliyor. Öyleyse iki adım gerekiyor.
- Birinci adım: taban dikdörtgen olduğuna göre alanı 3 × 4 = 12 br².
- İkinci adım: prizma hacmi taban alanı × yükseklik olduğuna göre 12 × 10 = 120 br³.
- Denetleyelim: üç uzunluğun çarpımı da aynı ✓ — 3 × 4 × 10 = 120.
Sık yapılan hata: 70 demek. 70, üç ölçünün çarpılacakken TOPLANMASINA yakın bir yoldan çıkar; hacim üç uzunluğun çarpımıdır.
15. sorunun çözümü
Prizmada tabana paralel kesitler tabanla eş şekildedir; kare prizmada kesit karedir.
- Tablonun kurgusu şu: solda cisim, sağda tabana paralel kesitin şekli.
- Dolu satır: silindirin kesiti daire. Silindirin tabanı da daire olduğuna göre kesit tabanın aynısı çıkmış.
- Prizmalarda da durum aynıdır: cisim boyunca kesit değişmez, tabanla eş kalır. Kare prizmada tabana paralel kesit karedir.
- Denetleyelim: koni ya da piramitte durum farklı olurdu ✓ — orada kesit yukarı çıktıkça küçülür.
Sık yapılan hata: Daire demek. Daire, ÜST SATIRDA silindirin kesiti olarak zaten yazılmış; kare prizmanın tabanı kare olduğu için kesiti de karedir.
16. sorunun çözümü
Küpün üç ayrıtı da eşit olduğu için hacim ayrıtın küpüdür: 4³ = 64 br³.
- Küpün özel yanını görelim: en, boy ve yükseklik birbirine eşittir.
- Dikdörtgenler prizmasında hacim en × boy × yükseklik olduğuna göre küpte bu çarpım a × a × a, yani a³ olur.
- Yerine koyalım: 4 × 4 = 16 ve 16 × 4 = 64 br³.
- Denetleyelim: 4³ üç çarpan demek ✓ — hacim üç boyutlu olduğu için üç uzunluk çarpılıyor.
Sık yapılan hata: 16 demek. 16 = 4² ve bu bir YÜZÜN alanıdır; hacim için üçüncü boyutla bir kez daha çarpmak gerekir.
17. sorunun çözümü
Orijin simetrisinde her iki koordinatın işareti değişir: (−2, −3).
- Kuralı yazalım: (x, y) → (−x, −y). Orijin bir ayna değil bir merkezdir; nokta merkezin tam karşı tarafına geçer.
- Değerleri yerleştirelim: x = 2 → −2 ve y = 3 → −3.
- Görüntü (−2, −3) olur.
- Denetleyelim: orijin, iki noktanın tam ortasında ✓ — koordinatların ortalaması (0, 0).
Sık yapılan hata: (2, −3) demek. Bu yalnız ORDİNATIN işaretini değiştirir ve x ekseni simetrisidir; orijin simetrisinde iki koordinat da işaret değiştirir.
18. sorunun çözümü
Bir noktadaki türev, grafikte o noktaya çizilen teğet doğrusunun eğimidir.
- Türevin tanımı bir noktadaki anlık değişim hızıdır: $f'(a) = \lim_{h \to 0} \frac{f(a+h) - f(a)}{h}$.
- Limit alınmadan önceki oran, A ile ona komşu bir noktayı birleştiren kesen doğrunun eğimidir. $h$ sıfıra giderken bu kesen dönerek teğete yaklaşır.
- Öyleyse limitin değeri, kesenin vardığı son konum olan teğet doğrusunun eğimidir. Şekilde A noktasında hesaplanan türev, oraya çizilmiş teğetin eğimine karşılık gelir.
- Denetleyelim: $y = x^2$ için $f'(x) = 2x$; A noktası $x = 1$’de olsaydı eğim 2 çıkardı ve teğetin dikliği bunu doğrulardı ✓.
Sık yapılan hata: “Eğrinin altında kalan alana” demek. Alan, türevin değil İNTEGRALİN karşılığıdır; türev bir birikimi değil, tek bir noktadaki dikliği ölçer.
19. sorunun çözümü
180° dönme orijine göre simetriyle aynı sonucu verir: (−2, −5).
- 180° dönmeyi geometrik olarak düşünelim: nokta orijin etrafında yarım tur atar ve orijinin tam karşı tarafına geçer.
- Bu, orijine göre simetrinin tanımının kendisidir; nokta, orijin ve görüntü aynı doğru üzerindedir ve orijine uzaklıkları eşittir.
- Öyleyse kural (x, y) → (−x, −y) olur. A(2, 5) için görüntü (−2, −5)’tir.
- Denetleyelim: 90°’lik iki dönme üst üste de aynı sonucu veriyor ✓ — (2, 5) → (−5, 2) → (−2, −5).
Sık yapılan hata: (−5, 2) demek. Bu yalnız 90° dönmenin sonucudur; 180° için dönmenin bir kez daha uygulanması, yani iki koordinatın da işaret değiştirmesi gerekir.
20. sorunun çözümü
Yanal yüzey açılınca dikdörtgen olur; bir kenarı taban çevresi, öteki yüksekliktir: 2πrh = 20π br².
- Yanal yüzeyi kâğıt gibi açtığımızı düşünelim: silindirin etrafını saran yüzey düzleştiğinde bir dikdörtgen olur.
- Bu dikdörtgenin bir kenarı tabanın çevresidir: 2πr = 2π × 2 = 4π. Öteki kenarı ise silindirin yüksekliği, yani 5 br.
- Alanı çarparak bulalım: 4π × 5 = 20π br².
- Denetleyelim: yanal alan tabanları içermiyor ✓ — sorulan yalnız yan yüzey.
Sık yapılan hata: 4π demek. 4π taban ÇEVRESİDİR (2πr) ve bir uzunluktur; yanal alan için bu çevrenin yükseklikle çarpılması gerekir.