Doğal Kaynaklar ve Atık Yönetimi

1. Tabloda atık yönetiminin öncelik sırası verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan uygulama hangisidir?

• A) Yakma
• B) Gömme
• C) Depolama
• D) Denize dökme
• E) Geri dönüşüm

Doğru cevap: E — Öncelik sırasının üçüncü basamağı geri dönüşümdür: atık önce hiç oluşturulmaz, sonra yeniden kullanılır, ancak bundan sonra dönüştürülür.

1. Tablodaki sıralama bir öncelik listesidir; aşağı inildikçe uygulamanın çevresel maliyeti artar. Birinci basamak azaltma, yani atığı hiç oluşturmama.
2. İkinci basamak yeniden kullanma: ürün biçim değiştirmeden yeniden kullanıldığı için yalnız temizlik gibi küçük bir maliyet doğurur.
3. Üçüncüde malzeme artık ürün olarak kullanılamaz; toplanıp işlenerek ham maddeye çevrilir. Bu işlem enerji ve su harcasa da malzemeyi dizgede tuttuğu için depolamadan önce gelir. Adı geri dönüşümdür.
4. Denetleyelim: geri dönüşümü üçüncü sıraya koyduğumuzda liste azaltma → yeniden kullanma → geri dönüşüm → bertaraf biçiminde, maliyeti düzenli artan bir sıra veriyor ✓.

2. Atık yönetiminde geri dönüşümün değil azaltmanın ilk sırada yer almasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Geri dönüşümün de enerji, su ve taşıma gerektirmesi; hiç oluşmayan atığın hiçbir maliyeti olmaması
• B) Geri dönüşümün yasak olması
• C) Azaltmanın kolay olması
• D) Geri dönüşümün pahalı olmaması
• E) Sıralamanın rastgele olması

Doğru cevap: A — Doğru açıklama, geri dönüşümün de enerji, su ve taşıma gerektirmesi; hiç oluşmayan atığın ise hiçbir maliyetinin olmamasıdır.

1. Geri dönüşümün adımlarını sayalım: ayrı toplama, araçla taşıma, ayıklama, yıkama, öğütme ve yeniden eritme. Her adım enerji, su ve işgücü ister.
2. Üstelik kâğıt ve plastik gibi malzemeler her çevrimde nitelik yitirir; sınırsız kez dönüştürülemezler.
3. Hiç üretilmemiş bir ambalajın ise ne ham madde ne enerji ne de taşıma maliyeti vardır. Maliyeti sıfır olan yol, maliyeti düşük ama sıfırdan büyük olan yolun önüne geçer.
4. Denetleyelim: bu karşılaştırma azaltmanın neden listenin başında durduğunu açıklıyor ✓ — geri dönüşüm iyi bir çözümdür ama bedelsiz değildir.

3. Tabloda atıkların ayrıştırılması verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan kutu hangisidir?

• A) Kâğıt
• B) Plastik
• C) Tehlikeli atık toplama noktası
• D) Organik
• E) Cam

Doğru cevap: C — Bitmiş pil tehlikeli atık toplama noktasına bırakılır; içerdiği ağır metaller nedeniyle evsel çöple birlikte atılamaz.

1. Tablodaki eşleştirmenin ölçütü, atığın hangi işlem hattına gireceğidir: cam şişe cam hattına, meyve kabuğu kompost hattına gider.
2. Pil ise ne camla ne organikle işlenebilir; içinde çinko, kurşun, cıva ve kadmiyum gibi ağır metaller bulunur.
3. Çöple birlikte depolandığında kılıfı zamanla aşınır; metaller sızıntı suyuyla toprağa ve yer altı suyuna geçer, oradan da besin zincirine karışır.
4. Denetleyelim: marketlerde ve okullarda ayrı pil kutuları bulunmasının nedeni tam da budur ✓ — pilin yeri tehlikeli atık toplama noktasıdır.

4. Mutfak atıklarının kompost yapılmasının sağladığı iki yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız çöp kokusunu azaltması
• B) Yalnız su tasarrufu sağlaması
• C) Yalnız yer kazandırması
• D) Çöp miktarını azaltması ve organik maddenin toprağa dönerek doğal gübre sağlaması
• E) Hiçbir yararı olmaması

Doğru cevap: D — Kompost hem çöp miktarını azaltır hem de organik maddeyi toprağa döndürerek doğal gübre sağlar.

1. Metne göre mutfaktaki organik atık ayrıştırıcılarla parçalanıyor. Bu, çöp kutusunda biriken kütlenin bir bölümünün depolama alanına hiç gitmemesi demektir; birinci yarar budur.
2. Parçalanma sonunda geriye azot, fosfor ve potasyum bakımından zengin, koyu renkli bir organik madde kalır.
3. Bu madde toprağa karıştırıldığında hem besin elementi sağlar hem toprağın su tutma gücünü artırır; madde döngüsü kapanır. İkinci yarar da budur.
4. Denetleyelim: soru iki yarar istiyordu; çöpün azalması ve toprağa gübre dönmesi iki ayrı kazanç olarak sağlanıyor ✓.

5. Plastik atıkların doğada yüzlerce yıl kalabilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Plastiğin ağır olması
• B) Ayrıştırıcı canlıların plastiği parçalayacak enzimlere sahip olmaması
• C) Plastiğin sert olması
• D) Plastiğin ucuz olması
• E) Plastiğin renkli olması

Doğru cevap: B — Plastik doğada yüzlerce yıl kalır çünkü ayrıştırıcı canlılarda bu sentetik polimerleri parçalayacak enzimler bulunmaz.

1. Tablodaki sıraya bakalım: meyve kabuğu haftalar, kâğıt aylar, plastik şişe yüzlerce yıl. Fark malzemenin ağırlığından değil, kimyasal yapısından geliyor.
2. Meyve kabuğu ve kâğıt, doğada milyonlarca yıldır bulunan selüloz ve şeker türevlerinden oluşur; bakteri ve mantarlar bu bağları kesen enzimleri taşır.
3. Plastik ise yaklaşık yüz yıllık, insan yapımı uzun karbon zincirleridir. Ayrıştırıcılar bu zincire uyan enzimi üretmediği için plastik yalnız güneş ve dalga etkisiyle ufalanır, kimyasal olarak parçalanmaz.
4. Denetleyelim: enzim yoksa parçalanma da yoktur; malzeme küçülür ama yok olmaz ✓ — mikroplastik sorunu tam buradan doğar.

6. Denizlerdeki plastiklerin ufalanarak mikroplastiğe dönüşmesinin canlılar açısından yarattığı tehlike sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Küçük canlılar tarafından besin sanılarak alınması ve besin zinciri boyunca ilerleyerek üst basamaklarda birikmesi
• B) Suyu bulandırması
• C) Suyu ısıtması
• D) Suyu tuzlandırması
• E) Hiçbir tehlike yaratmaması

Doğru cevap: A — Mikroplastiklerin tehlikesi, küçük canlılarca besin sanılarak alınıp besin zinciri boyunca ilerleyerek üst basamaklarda birikmesidir.

1. Ufalanan plastik plankton boyutuna indiğinde süzerek beslenen canlılar onu besinden ayırt edemez ve sindirim kanalına alır.
2. Plastik sindirilemediği için doku ve organlarda kalır. Üstelik yüzeyine suda çözünmüş kirleticiler de tutunarak taşınır.
3. Bu canlıyı yiyen balık, onu yiyen daha büyük balık aynı yükü devralır; her basamakta derişim artar. Zincirin tepesindeki tüketiciler en yüksek yükü taşır.
4. Denetleyelim: tehlike suyun görüntüsünde değil, canlıların içinde biriken derişimde ✓ — mikroplastik gözden kaybolduğu hâlde ortadan kalkmış sayılmaz.

7. Tabloda alüminyum üretiminin enerji tüketimi karşılaştırılmıştır. Bu veriden çıkarılacak doğru sonuç hangisidir?

• A) Geri dönüşümün enerji gerektirmediği
• B) İkisinin de eşit olduğu
• C) Cevherden üretimin daha temiz olduğu
• D) Geri dönüşümün cevherden üretime göre çok daha az enerji harcadığı; bu nedenle salımların da düşük olduğu
• E) Alüminyumun geri dönüştürülemediği

Doğru cevap: D — Tablodan çıkarılacak sonuç, geri dönüştürülmüş alüminyumun cevherden üretime göre çok daha az enerji harcadığı ve buna bağlı olarak salımların da düşük olduğudur.

1. Sayıları karşılaştıralım: cevherden 100 birim, geri dönüşümde 5 birim. Geri dönüşüm, cevherden üretimin yirmide biri kadar enerji kullanıyor; yani yaklaşık yüzde 95 tasarruf var.
2. Farkın nedeni kimyasaldır: boksitteki alüminyum oksijene sıkıca bağlıdır ve ancak yüksek sıcaklıkta elektrolizle ayrılır. Hurda alüminyumda bu bağ zaten kırılmıştır; yapılacak iş yalnız eritmektir.
3. Enerjinin büyük bölümü fosil yakıttan üretildiği için enerji tüketimindeki düşüş sera gazı salımına da doğrudan yansır.
4. Denetleyelim: 5 birim 100 birimden küçük olduğuna göre hem enerji hem salım azalıyor ✓ — alüminyumun geri dönüşümün en kârlı malzemelerinden sayılmasının nedeni budur.

8. Sıfır atık yaklaşımının amacı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Hiç ürün tüketmemek
• B) Atığı kaynağında azaltmak, ayrıştırmak ve mümkün olan her maddeyi yeniden dizgeye kazandırarak depolamaya giden miktarı en aza indirmek
• C) Bütün atıkları yakmak
• D) Atıkları gömmek
• E) Üretimi durdurmak

Doğru cevap: B — Sıfır atık; atığı kaynağında azaltmayı, ayrıştırmayı ve malzemeyi yeniden dizgeye kazandırarak depolamaya giden miktarı en aza indirmeyi amaçlar.

1. Adı yanıltıcı olabilir: amaç hiç atık üretmemek değildir, bu olanaksızdır. Amaç, malzemenin dizge dışına çıkmasını en aza indirmektir.
2. Yaklaşım üç adımla işler: önce gereksiz ambalaj ve tek kullanımlık ürünler azaltılır, sonra kalan atık kaynağında türlerine ayrılır, en sonunda ayrılan malzeme geri dönüşüm ya da kompostla üretime döner.
3. Başarı ölçütü de bu tanımdan çıkar: depolama alanına gönderilen atığın kütlece azalması.
4. Denetleyelim: bu tanım hem üretimin sürmesine izin veriyor hem atığı ölçülebilir biçimde azaltıyor ✓ — uygulanabilir bir yönetim hedefi ancak böyle kurulur.

9. Atık yağların lavaboya dökülmemesi gerektiği belirtilmektedir. Bu uyarının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Boruların tıkanması yalnızca
• B) Yağın pahalı olması
• C) Yağın su yüzeyinde film oluşturarak oksijen geçişini engellemesi ve az miktarının çok büyük hacimde suyu kullanılamaz kılması
• D) Yağın kokması
• E) Yağın donması

Doğru cevap: C — Atık yağ lavaboya dökülmez çünkü su yüzeyinde film oluşturarak oksijen geçişini engeller ve çok az miktarı çok büyük hacimde suyu kullanılamaz kılar.

1. Yağ apolar bir maddedir; polar olan suda çözünmez ve yoğunluğu daha düşük olduğu için yüzeyde yayılarak ince bir tabaka oluşturur.
2. Bu tabaka su ile hava arasındaki sınırı kapatır. Oksijenin suya geçişi kesilince çözünmüş oksijen azalır ve su canlıları solunum yapamaz.
3. Metinde verilen ölçüye göre bir litre yağ milyonlarca litre suyu kullanılamaz duruma getirebiliyor; kirletici gücü kütlesiyle değil yayıldığı yüzey alanıyla ölçülüyor.
4. Denetleyelim: yağ ayrı biriktirilip toplama noktasına verildiğinde hem bu kirlilik önleniyor hem biyodizel ham maddesi kazanılıyor ✓.

10. Grafikte bir okulda sıfır atık uygulaması sonrası depolamaya gönderilen atık miktarı verilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?

• A) Grafik yatay bir doğrudur
• B) Atık artmıştır
• C) Değişiklik yoktur
• D) Atık önce azalıp sonra artmıştır
• E) Uygulama işe yaramış; depolanan atık düzenli olarak azalmıştır

Doğru cevap: E — Grafiğe göre uygulama işe yaramıştır: depolanan atık üç yıl boyunca düzenli olarak azalmıştır.

1. Eğriyi yıl yıl okuyalım: başlangıçta 30 ton, birinci yılın sonunda yaklaşık 22 ton.
2. İkinci yılda yaklaşık 15 tona, üçüncü yılda yaklaşık 9 tona iniyor. Her ölçüm bir öncekinden düşük; eğrinin hiçbir yerinde yükseliş yok.
3. Üç yılda 30 tondan 9 tona inen bir eğri, başlangıç değerinin yaklaşık üçte birine düşmüş demektir. Bu, tek seferlik bir dalgalanma değil süregiden bir eğilimdir.
4. Denetleyelim: azalma düzenli ve sürekli olduğuna göre uygulamanın etkisi izlenime değil ölçüme dayandırılmış oluyor ✓.

11. Biyoçeşitliliğin korunması için kurulan gen ve tohum bankalarının işlevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Tohum satmak
• B) Yerel çeşitlerin kalıtsal bilgisini saklayarak gelecekte hastalığa ve iklim değişikliğine dayanıklı çeşitler geliştirilmesine olanak vermek
• C) Tarlaları büyütmek
• D) Üretimi azaltmak
• E) Tohumları yok etmek

Doğru cevap: B — Gen ve tohum bankaları, yerel çeşitlerin kalıtsal bilgisini saklayarak ileride hastalığa ve iklim değişikliğine dayanıklı çeşitler geliştirilmesine olanak verir.

1. Modern tarım verimi yüksek birkaç çeşide dayanır; bu çeşitler kalıtsal olarak birbirine çok benzer.
2. Yeni bir hastalık ya da uzun bir kuraklık çıktığında, benzer bireylerden oluşan böyle bir ekilişte direnç gösterecek birey bulunmayabilir.
3. Direnç genleri çoğu kez artık ekilmeyen yerel çeşitlerde saklıdır. Bankalar bu tohumları ve gen örneklerini uygun koşullarda saklayarak ıslah çalışmalarına kaynak sağlar.
4. Denetleyelim: banka bugün ekilmeyen bir çeşidi bile koruyor; demek ki işlevi üretim değil, kalıtsal çeşitliliği geleceğe taşımak ✓.

12. Tabloda doğal kaynakların korunması için alınan önlemler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan amaç hangisidir?

• A) Yalnız görüntüyü güzelleştirmek
• B) Yalnız yağışı artırmak
• C) Yalnız gölge sağlamak
• D) Yalnız odun üretmek
• E) Erozyonu önlemek, karbon tutmak ve yok olan yaşam ortamlarını yeniden kurmak

Doğru cevap: E — Ağaçlandırmanın amacı erozyonu önlemek, karbon tutmak ve yok olan yaşam ortamlarını yeniden kurmaktır.

1. Tablodaki eşleştirmenin ölçütü, önlemin hangi ekolojik soruna karşılık geldiğidir: av yasağı popülasyonu, koruma alanları yaşam ortamının bütününü hedefliyor.
2. Ağaç kökleri toprağı bağlar ve yağmurun taşıyıcı gücünü kırar; böylece verimli üst toprağın taşınması, yani erozyon azalır.
3. Ağaçlar fotosentezle karbondioksit tüketip karbonu gövde ve köklerinde biriktirir. Ayrıca kurulan orman çok sayıda tür için yeniden yaşam ortamı olur; yerel türlerle yapılması bu yüzden önemlidir.
4. Denetleyelim: üç kazanç da tek bir önlemden çıkıyor ✓ — ağaçlandırmanın çok yönlü bir önlem sayılmasının nedeni budur.

13. Denetimsiz çöp döküm alanlarının yer altı sularını kirletmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yağmur suyunun çöp yığınından geçerken çözdüğü kirleticileri toprağa taşıması; yalıtım olmadığında bu sızıntının yer altı suyuna ulaşması
• B) Çöplerin ağır olması
• C) Çöplerin kokması
• D) Çöplerin ısınması
• E) Çöplerin renk değiştirmesi

Doğru cevap: A — Denetimsiz çöp alanları yer altı suyunu kirletir çünkü yağmur suyu yığından geçerken çözdüğü kirleticileri toprağa taşır ve yalıtım olmadığında bu sızıntı yer altı suyuna ulaşır.

1. Yağmur suyu çöp yığınının içinden süzülürken çözücü görevi görür; organik parçalanma ürünlerini, tuzları ve ağır metalleri alır. Bu sıvıya sızıntı suyu denir.
2. Sızıntı suyu tabanda birikir. Düzenli depolama alanlarında taban geçirimsiz kil ve yapay örtüyle kaplanır, biriken sıvı borularla toplanıp arıtılır.
3. Denetimsiz alanda bu örtü ve toplama dizgesi yoktur; sıvı doğrudan toprağa süzülür ve yer altı su tablasına karışır. Oradan kuyulara ve sulama suyuna geçebilir.
4. Denetleyelim: kirliliği aşağı taşıyan şey çöpün kendisi değil, içinden geçen su ✓ — bu yüzden çözüm tabanın yalıtılmasıdır.

14. Elektronik atıkların ayrı toplanmasının iki gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız yer kaplamaları
• B) Yalnız pahalı olmaları
• C) Yalnız ağır olmaları
• D) İçerdikleri ağır metallerin çevreye sızmasını önlemek ve geri kazanılabilir değerli metalleri yeniden kullanıma sokmak
• E) Yalnız eski olmaları

Doğru cevap: D — Elektronik atıklar hem içerdikleri ağır metallerin çevreye sızmasını önlemek hem de geri kazanılabilir değerli metalleri yeniden kullanıma sokmak için ayrı toplanır.

1. Bir elektronik kartın içeriğini ikiye ayıralım. Bir yanda kurşun, cıva, kadmiyum ve brom bileşikleri gibi zehirli maddeler var; bunlar çöple depolanırsa sızıntı suyuyla toprağa geçer.
2. Öte yanda altın, gümüş, bakır ve nadir toprak elementleri var. Bir ton elektronik karttan elde edilen altın, aynı kütledeki cevherden elde edilenden kat kat fazladır.
3. Ayrı toplama iki sonucu birden verir: zehirli bölüm denetimli biçimde işlenir, değerli bölüm geri kazanılarak yeni madencilik gereksinimi azalır.
4. Denetleyelim: gerekçelerden biri tehlikeyi önlemek, öteki kaynağı kazanmak ✓ — soru iki gerekçe istiyordu, ikisi de karşılanıyor.

15. Tarımda damla sulama yönteminin yaygınlaştırılmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Daha ucuz kurulması
• B) Daha çok su kullanması
• C) Suyun doğrudan kök bölgesine verilmesiyle buharlaşma ve sızma kaybının azalması; aynı ürün için daha az su harcanması
• D) Toprağı tuzlandırması
• E) Ürünü küçültmesi

Doğru cevap: C — Salma sulamada suyun büyük bölümü buharlaşır ya da kök bölgesinin altına sızar. Damla sulama, aynı verim için harcanan su miktarını belirgin biçimde düşürür ve tuzlanma riskini azaltır.

1. Su doğrudan kök bölgesine verilir.
2. Buharlaşma ve sızma kaybı azalır.
3. Aynı ürün için daha az su harcanır.

16. Doğal kaynakların korunmasında yalnız bireysel duyarlılığın yeterli olmadığı, yasal düzenlemelerin de gerektiği belirtilmektedir. Bu görüşün gerekçesi nedir?

• A) Bireylerin duyarsız olması
• B) Bireysel önlemin zararlı olması
• C) Yasaların daha ucuz olması
• D) Ortak kaynakların herkese açık olması; denetim ve yaptırım olmadığında aşırı kullanımın bireysel çıkarla sürebilmesi
• E) Duyarlılığın gereksiz olması

Doğru cevap: D — Ortak bir mera ya da balık stoğunda her kullanıcı için kısa vadede daha çok kullanmak kârlıdır; ama toplamda kaynak çöker. Ortak kural ve denetim, bu tuzağı kıran araçtır.

1. Ortak kaynak herkese açıktır.
2. Bireysel çıkar aşırı kullanımı özendirir.
3. Kural ve denetim bu eğilimi sınırlar.

17. Bir mahallede geri dönüşüm kutuları konulmuş ancak ayrı toplanan atığın çoğunun karışık olduğu görülmüştür. Bu sorunun çözümü için en uygun yaklaşım nedir?

• A) Kutuları kaldırmak
• B) Yalnız ceza kesmek
• C) Doğru ayrıştırmayı anlatan bilgilendirme yapmak ve kutuları anlaşılır biçimde etiketlemek; uygulamayı izleyerek sonucu ölçmek
• D) Kutu sayısını azaltmak
• E) Hiçbir şey yapmamak

Doğru cevap: C — En uygun yaklaşım, doğru ayrıştırmayı anlatan bilgilendirme yapmak, kutuları anlaşılır biçimde etiketlemek ve uygulamayı izleyerek sonucu ölçmektir.

1. Önce sorunun yerini bulalım: kutular var ama içerik karışık. Demek ki eksik olan donanım değil, kutuyu doğru kullanma bilgisi.
2. Karışık toplanan atık tesiste ayrıştırılamaz; gıda artığı bulaşmış kâğıt ve plastik çoğu kez tümüyle depolamaya gider. Sorun çözülmezse kutular hiçbir işe yaramaz.
3. Bilgi eksikliğinin karşılığı bilgilendirmedir: hangi atığın hangi kutuya gireceğini gösteren açık etiketler ve duyurular. Ardından toplanan atığın karışıklık oranı ölçülerek uygulamanın işe yarayıp yaramadığı denetlenir.
4. Denetleyelim: bu yol hem sorunun kaynağına dokunuyor hem sonucu ölçülebilir kılıyor ✓.

18. Bir öğrenci okulundaki atık türlerinin oranını belirlemek istemektedir. İzlemesi gereken en uygun yol hangisidir?

• A) Yalnız bir çöp kovasına bakmak
• B) Belirli bir süre boyunca toplanan atıkları türlerine ayırıp tartmak ve oranları hesaplamak
• C) Öğrencilere sormak
• D) Tahmin etmek
• E) Yalnız kâğıtları saymak

Doğru cevap: B — En uygun yol, belirli bir süre boyunca toplanan atıkları türlerine ayırıp tartmak ve oranları hesaplamaktır.

1. Soru "oran" istiyor; oran hesabı için her türün kütlesi ve toplam kütle gerekir. Öyleyse ölçülebilir bir veri toplanmalıdır.
2. Atıklar türlerine ayrılıp tartılır: kâğıt, plastik, cam, metal, organik. Her türün kütlesi toplam kütleye bölünerek o türün oranı bulunur.
3. Ölçüm tek güne değil belirli bir süreye yayılır; çünkü kermes ya da sınav haftası gibi tek günlük dalgalanmalar okulun genel durumunu yansıtmaz.
4. Denetleyelim: elde edilen oranlar sayısal, yinelenebilir ve başka okullarla karşılaştırılabilir ✓ — istenen tam olarak budur.

19. Bir öğrenci çevresindeki atık yönetimi çalışmaları hakkında bilgi toplamak istemektedir. En güvenilir kaynak hangisidir?

• A) Sosyal medyadaki paylaşımlar
• B) Rastgele internet siteleri
• C) Arkadaş sohbetleri
• D) Reklam broşürleri
• E) Belediyenin resmî verileri, çevre kuruluşlarının raporları ve yerinde yapılan gözlemler

Doğru cevap: E — En güvenilir kaynak belediyenin resmî verileri, çevre kuruluşlarının raporları ve yerinde yapılan gözlemlerdir.

1. Bir kaynağın güvenilirliği, verisinin nereden ve nasıl elde edildiğinin izlenebilmesiyle ölçülür. Resmî veriler kayıt altındadır ve yöntemi bildirilir.
2. Çevre kuruluşlarının raporları da kaynağını ve ölçüm yöntemini belirtir; gerektiğinde başka verilerle karşılaştırılabilir.
3. Yerinde gözlem ise bu belgelerin uygulamadaki karşılığını gösterir: kutular gerçekten var mı, toplama düzenli yapılıyor mu. Belge ile gözlemin birbirini doğrulaması güveni artırır.
4. Denetleyelim: üç kaynak da denetlenebilir ve karşılaştırılabilir ✓ — bilgi toplamanın ölçütü budur.

20. Atık yönetiminde öncelik azaltma, sonra yeniden kullanım ve geri dönüşümdür; doğal kaynakların korunması yasal düzenleme ve bireysel davranışın birlikte değişmesini gerektirir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Geri dönüşüm yapıldığı sürece atık miktarının azaltılmasına gerek yoktur.
• B) Kompost çöp miktarını azaltır.
• C) Mikroplastik besin zincirine karışabilir.
• D) Geri dönüştürülmüş alüminyum daha az enerji gerektirir.
• E) Piller tehlikeli atık olarak toplanmalıdır.

Doğru cevap: A — Söylenemeyecek yargı, geri dönüşüm yapıldığı sürece atık miktarının azaltılmasına gerek olmadığıdır; metin önceliğin azaltmada olduğunu söylüyor.

1. Metnin ilk cümlesi bir sıra veriyor: önce azaltma, sonra yeniden kullanım, sonra geri dönüşüm. Sıra, azaltmanın vazgeçilebilir olmadığını gösterir.
2. Geri dönüşüm de toplama, taşıma ve işleme aşamalarında enerji ve su harcar; ayrıca kâğıt gibi malzemeler her çevrimde lif kaybettiği için sınırsız kez dönüştürülemez.
3. Öyleyse "geri dönüşüm varsa azaltmaya gerek yok" yargısı metnin kurduğu öncelik sırasını tersine çevirir; metinden çıkarılamaz.
4. Denetleyelim: öteki seçenekler — kompost, mikroplastik, alüminyum ve pil — metindeki bilgilerle doğrudan uyuşuyor ✓, aykırı olan yalnız bu yargı.