Ekoloji

1. Yukarıda verilen zincirde otun üstlendiği rol sorulmaktadır. Bu rol hangisidir?

• A) Üretici
• B) Birincil tüketici
• C) Ayrıştırıcı
• D) Etobur
• E) Tepe tüketici

Doğru cevap: A — Besin zincirinin ilk halkası olan ot üreticidir; fotosentezle kendi besinini yapar.

1. Zinciri okuyalım: Ot → Çekirge → Kurbağa → Yılan → Kartal. Oklar enerjinin hangi yönde aktarıldığını gösterir ve ot hiçbir canlıdan enerji almıyor.
2. Rollerin tanımına bakalım: üretici inorganik maddelerden kendi besinini yapar, tüketici hazır besinle beslenir, ayrıştırıcı ölü organik maddeyi parçalar.
3. Ot fotosentez yaparak karbondioksit ve sudan besin üretir; zincire giren bütün enerji buradan girer. Öyleyse otun rolü üreticiliktir.
4. Denetleyelim: otu zincirden çıkarırsak üstündeki bütün halkalar beslenemez ✓ — enerji girişinin tek kapısı olması üretici olduğunu doğruluyor.

2. Ayrıştırıcıların bir ekosistemden çıkarılması durumunda ne olacağı sorulmaktadır. Doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Hiçbir şey olmaz
• B) Üreticiler çoğalır
• C) Ölü organik madde birikir ve mineraller toprağa dönemediği için üreticiler besin öğesi bulamaz; döngüler durur
• D) Tüketiciler artar
• E) Enerji akışı hızlanır

Doğru cevap: C — Ayrıştırıcılar çıkarılırsa ölü organik madde birikir, mineraller toprağa dönemez ve üreticiler besin öğesi bulamaz; döngüler durur.

1. Ayrıştırıcıların işini yazalım: ölü bitki ve hayvan artıklarındaki organik maddeyi parçalayıp azot, fosfor ve karbon bileşiklerini toprağa ve havaya geri verirler.
2. Onlar olmazsa bu maddeler ölü bedenlerde kilitli kalır; orman tabanında yaprak ve gövde birikir, çürüme gerçekleşmez.
3. Bitkiler kökleriyle yalnız mineral hâldeki besin öğelerini alabilir. Toprak yoksullaşınca üretim düşer, üreticiye bağlı bütün tüketiciler etkilenir ve madde döngüsü kapanamaz.
4. Denetleyelim: madde döngüsel, enerji tek yönlüdür ✓ — döngüyü kapatan halka ayrıştırıcılar olduğu için onlarsız dizge yürüyemez.

3. Tabloda bir besin zincirindeki enerji aktarımı verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan değer hangisidir?

• A) 10 000 birim
• B) 5 000 birim
• C) 2 000 birim
• D) 1 000 birim
• E) 100 birim

Doğru cevap: E — Her basamakta enerjinin yaklaşık yüzde onu aktarıldığı için ikincil tüketiciye 100 birim geçer.

1. Tablodaki iki dolu satırdan oranı çıkaralım: üreticide 10 000 birim, birincil tüketicide 1 000 birim var. 1 000 sayısı 10 000 sayısının onda biri, yani yüzde onudur.
2. Aynı oranı bir üst basamağa uygulayalım: 1 000 birimin onda biri 100 birim eder. Tabloda boş bırakılan değer budur.
3. Aktarılamayan 900 birim yok olmaz; canlıların hareket, sindirim ve vücut işlerinde harcanıp solunumla ısı olarak ortama yayılır ve bir daha besin zincirinde kullanılamaz.
4. Denetleyelim: 10 000 → 1 000 → 100 dizisinde her adımda değer ona bölünüyor ✓ — tablonun düzeniyle uyuşuyor.

4. Besin zincirinde her basamakta enerjinin büyük bölümünün kaybolmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Enerjinin yok olması
• B) Enerjinin canlıların yaşamsal işlerinde kullanılıp solunumla ısı olarak ortama yayılması
• C) Enerjinin toprağa geçmesi
• D) Enerjinin geri dönmesi
• E) Ölçüm hatası

Doğru cevap: B — Enerjinin büyük bölümü canlıların yaşamsal işlerinde kullanılıp solunumla ısı olarak ortama yayıldığı için bir üst basamağa geçemez.

1. Bir otçulun yediği besindeki enerjinin tamamı vücuduna geçmez: bir bölümü sindirilemeyip dışkıyla atılır.
2. Emilen enerjinin de çoğu solunumda harcanır. Hareket, büyüme, sindirim ve vücut sıcaklığının korunması için kullanılan enerji sonunda ısıya dönüşüp ortama yayılır.
3. Bir üst basamağa yalnız otçulun dokularında biriken, yaklaşık yüzde onluk bölüm aktarılabilir. Yani enerji yok olmamış, besin zincirinde kullanılamayan bir biçime, ısıya dönüşmüştür.
4. Denetleyelim: enerjinin korunumu bozulmuyor ✓ — giren enerji dışkı, ısı ve doku enerjisi olarak eksiksiz dağılıyor; yalnız ısı yeniden kullanılamıyor.

5. Ekosistemde enerji akışının tek yönlü, madde akışının ise döngüsel olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Maddenin daha hafif olması
• B) Maddenin yok olması
• C) Enerjinin daha az olması
• D) Enerjinin her basamakta ısıya dönüşüp ortamdan çıkması; maddenin ise ayrıştırıcılarla yeniden kullanıma dönmesi
• E) İkisinin de döngüsel olması

Doğru cevap: D — Enerji her basamakta ısıya dönüşüp ortamdan çıkar, madde ise ayrıştırıcılarla yeniden kullanıma döner; akışların farkı buradan gelir.

1. Enerjinin izini sürelim: Güneş → üretici → tüketici. Her aktarımda büyük bölümü ısıya dönüşür ve ısı ortama yayılır; hiçbir canlı ısıyı yeniden besin enerjisine çeviremez.
2. Bu yüzden ekosistemin sürekli olarak dışarıdan enerji alması gerekir. Güneş kesilseydi dizgedeki enerji birkaç basamakta tükenirdi.
3. Maddede durum başkadır: bir canlının bedenindeki karbon, azot ve fosfor atomları öldüğünde ayrıştırıcılarla toprağa ve havaya döner, üreticiler onları yeniden alır. Atomlar yok olmadığı için döngü kapanır.
4. Denetleyelim: ekosistemler madde bakımından kapalı, enerji bakımından açık dizgelerdir ✓ — iki akışın farkı tam olarak budur.

6. Doğada tek bir besin zinciri yerine besin ağlarının bulunmasının ekosisteme sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Enerji kaybını önlemesi
• B) Tür sayısını azaltması
• C) Bir türün azalması durumunda tüketicilerin başka kaynaklara yönelebilmesi; ekosistemin daha dayanıklı olması
• D) Enerji akışını döngüsel yapması
• E) Ayrıştırıcıları gereksiz kılması

Doğru cevap: C — Besin ağında bir tür azaldığında tüketiciler başka kaynaklara yönelebilir; bu, ekosistemi daha dayanıklı kılar.

1. Tek bir besin zincirinde her tüketicinin tek besin kaynağı vardır. O halka koparsa üstündeki bütün basamaklar doğrudan aç kalır.
2. Doğada ise çoğu tüketici birden çok türle beslenir ve çoğu tür birden çok avcıya yem olur; zincirler birbirine bağlanarak bir ağ oluşturur.
3. Bir tür azaldığında ağdaki alternatif yollar devreye girer, tüketiciler başka kaynaklara yönelir ve dizge çökmeden dengesini yeniden kurar. Tür çeşitliliğinin aynı zamanda bir dayanıklılık ölçütü sayılmasının nedeni budur.
4. Denetleyelim: az türlü tarım alanlarında tek bir zararlının ürünün tamamını yok edebilmesi ✓ — ağ seyreldikçe dayanıklılığın düştüğünü gösteriyor.

7. Tabloda karbon döngüsündeki süreçler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan etki hangisidir?

• A) Milyonlarca yıldır yer altında kilitli karbonu atmosfere verir
• B) Etkisi yoktur
• C) Atmosferden alır
• D) Karbonu suya taşır
• E) Karbonu yok eder

Doğru cevap: A — Fosil yakıt kullanımı, milyonlarca yıldır yer altında kilitli kalmış karbonu atmosfere verir.

1. Tablonun kurgusu şu: süreç ve karbondioksite etkisi. Fotosentez atmosferden alır, solunum atmosfere verir; fosil yakıt satırı boş.
2. Kömür ve petrol, geçmişte yaşamış canlıların fotosentezle tuttuğu karbonun milyonlarca yılda yer altında sıkışmasıyla oluştu. Bu karbon döngüden çıkmış, depolanmıştı.
3. Yakıldıklarında karbon oksijenle birleşip karbondioksit olarak atmosfere döner. Böylece çok uzun sürede biriktirilmiş karbon, çok kısa sürede havaya salınır.
4. Denetleyelim: salım hızı doğal geri tutma hızını aşıyorsa atmosferdeki derişim yükselmeli ✓ — ölçülen sürekli artış bunu doğruluyor.

8. Atmosferin yaklaşık dörtte üçü azot olmasına karşın bitkilerin azot yetersizliği çekebilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Azotun ağır olması
• B) Azotun suda çözünmemesi
• C) Azotun zehirli olması
• D) Bitkilerin havadaki azot gazını doğrudan kullanamaması; azotun ancak bakteriler aracılığıyla kullanılabilir bileşiklere çevrilmesi
• E) Azotun köklere ulaşmaması

Doğru cevap: D — Bitkiler havadaki azot gazını doğrudan kullanamaz; azot ancak bakteriler aracılığıyla kullanılabilir bileşiklere çevrilir.

1. Havanın yaklaşık yüzde 78 kadarı azot gazıdır, yani bollukta sorun yok. Sorun bu azotun kullanılabilir olup olmadığında.
2. Azot gazındaki iki atom üçlü bağla bağlıdır ve bu bağ çok güçlüdür. Bitkilerde bu bağı kıracak enzim dizgesi yoktur; kökler azotu ancak nitrat ya da amonyum hâlinde alabilir.
3. Azot bağlayıcı bakteriler bu işi yapar: kimisi toprakta serbest yaşar, kimisi baklagil köklerindeki yumrularda ortak yaşar ve azot gazını amonyağa çevirir. Nitrifikasyon bakterileri de bunu nitrata dönüştürür.
4. Denetleyelim: nöbetleşe ekimde araya baklagil sokulması toprağın azotunu artırıyor ✓ — bitkiye azotu ulaştıranın bakteriler olduğunu doğruluyor.

9. Su döngüsünde bitki örtüsünün üstlendiği rol sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Suyu yok etmesi
• B) Suyu tuzlandırması
• C) Yalnız su tüketmesi
• D) Yağışı engellemesi
• E) Yağış suyunun toprağa sızmasını kolaylaştırması ve terlemeyle atmosfere su buharı vermesi

Doğru cevap: E — Bitki örtüsü kaldırılan yamaçlarda yağmur suyu toprağa sızmadan akıp gider; sel ve erozyon artar, yer altı suyu azalır. Ormanlar aynı zamanda terlemeyle bölgesel yağış düzenine katkıda bulunur.

1. Bitki örtüsü akışı yavaşlatır.
2. Su toprağa sızar, yer altı suyunu besler.
3. Terlemeyle atmosfere su buharı verilir.

10. Bir otlak ekosisteminde otçullara bir yılda aktarılan toplam enerji, etçillere aktarılandan her zaman çok daha fazladır. Bunun nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Etçillerin daha hızlı ölmesi
• B) Her basamakta enerjinin büyük bölümünün solunumla ısı olarak kaybolması; üst basamağa ancak küçük bir kısmının aktarılması
• C) Otçulların daha hızlı üremesi
• D) Etçillerin az yemesi
• E) Otların çok olması

Doğru cevap: B — Her basamakta enerjinin büyük bölümü solunumla ısı olarak kaybolduğu için üst basamağa ancak küçük bir kısmı geçer; etçillere ulaşan toplam enerji bu yüzden otçullarınkinden her zaman azdır.

1. Enerji akışını hatırlayalım: bir basamaktan üstüne yaklaşık yüzde on enerji aktarılır, gerisi yaşamsal işlerde harcanıp ısı olarak yitirilir.
2. Otçullar üreticilerin hemen üstündedir ve bitkilerde biriken enerjinin onda birini alır. Etçiller bir basamak daha yukarıdadır; onlara ulaşan enerji üreticideki enerjinin ancak yüzde biri kadardır.
3. Isı olarak yitirilen enerji geri kazanılamaz; bu yüzden hiçbir basamak altındakinden fazla enerji taşıyamaz ve enerji piramidi hiçbir zaman ters dönmez.
4. Denetleyelim: bu kural BİREY SAYISI için geçerli değildir ✓ — tek bir ağaçta binlerce böcek yaşayabilir, sayı piramidi ters dönebilir. Kesin olan enerji piramididir; soru da toplam enerjiyi soruyor.

11. Tabloda bir kirleticinin besin zinciri boyunca derişimi verilmiştir. Bu artışın nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kirleticinin çoğalması
• B) Kuşların kirletici üretmesi
• C) Suyun kirlenmesi
• D) Ölçüm hatası
• E) Parçalanmayan kirleticinin her basamakta dokuda birikmesi ve üst basamaklarda derişiminin katlanarak artması

Doğru cevap: E — Vücutta parçalanmayan ve atılamayan maddeler yağ dokusunda birikir. Üst basamaktaki canlı çok sayıda alt basamak canlısı yediği için birikim katlanır; bu yüzden en büyük zararı tepe tüketiciler görür.

1. Kirletici vücutta parçalanmıyor.
2. Her canlı çok sayıda alt basamak bireyi yiyor.
3. Derişim basamak yükseldikçe artıyor.

12. Grafikte besin zincirinin basamaklarına göre aktarılan enerji verilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?

• A) Enerji döngüseldir
• B) Enerji artmaktadır
• C) Enerji sabittir
• D) Basamak yükseldikçe aktarılan enerji azalmaktadır
• E) Grafik yatay bir doğrudur

Doğru cevap: D — Grafiğe göre basamak yükseldikçe aktarılan enerji azalmaktadır.

1. Eksenleri okuyalım: yatay eksende besin zincirinin basamakları, dikey eksende o basamağa aktarılan enerji miktarı var.
2. Eğri soldan sağa doğru sürekli iniyor; ilk basamaktaki değer en büyük, sonraki her basamakta belirgin biçimde daha küçük.
3. Nedeni, enerjinin her aktarımda büyük bölümünün solunumla ısıya dönüşüp ortamdan çıkmasıdır. Bu yüzden azalma rastlantısal değil, her basamakta düzenli olarak yaşanır.
4. Denetleyelim: azalma bu hızda sürerse dört-beş basamak sonra aktarılacak enerji kalmaz ✓ — besin zincirlerinin neden kısa olduğunu da aynı grafik açıklıyor.

13. Bir bölgede yırtıcı hayvanların ortadan kaldırılmasının ardından otçul sayısı hızla artmış, sonra bitki örtüsü tükendiği için otçullar da kitlesel olarak azalmıştır. Bu olay dizisinin gösterdiği nedir?

• A) Yırtıcıların zararlı olduğu
• B) Türler arası ilişkilerin popülasyonları dengede tuttuğu; bir halkanın kaldırılmasının bütün dizgeyi sarstığı
• C) Otçulların gereksiz olduğu
• D) Bitkilerin dayanıksız olduğu
• E) Olayların rastlantısal olduğu

Doğru cevap: B — Olay dizisi, türler arası ilişkilerin popülasyonları dengede tuttuğunu ve bir halkanın kaldırılmasının bütün dizgeyi sarstığını gösterir.

1. Olayları sırayla dizelim: yırtıcılar kaldırıldı → otçul sayısı hızla arttı → bitki örtüsü tükendi → otçullar kitlesel olarak azaldı.
2. İlk halka şunu açıklıyor: yırtıcılar otçul sayısını sınırlıyordu. Bu sınır kalkınca popülasyon frensiz büyüdü.
3. Büyüyen popülasyon bölgenin taşıma kapasitesini aştı; bitki örtüsü yenilenme hızından hızlı tüketildi. Besin bitince otçullar da çöktü. Yani yırtıcılar dolaylı olarak hem bitki örtüsünü hem otçulların kendisini koruyordu.
4. Denetleyelim: otçullar sonunda yine azaldı ✓ — yırtıcıların kaldırılması otçullara kalıcı bir yarar sağlamadı, bu da ilişkilerin dengeleyici olduğunu gösteriyor.

14. Bir ortamın belirli bir türden sürekli olarak besleyebileceği en çok birey sayısına ne ad verildiği sorulmaktadır. Doğru yanıt hangisidir?

• A) Taşıma kapasitesi
• B) Popülasyon yoğunluğu
• C) Biyoçeşitlilik
• D) Ekolojik ayak izi
• E) Besin ağı

Doğru cevap: A — Bir ortamın belirli bir türden sürekli olarak besleyebileceği en çok birey sayısına taşıma kapasitesi denir.

1. Tanımın iki anahtar sözcüğüne bakalım: "en çok birey sayısı" ve "sürekli olarak". Yani geçici bir tepe değil, kalıcı olarak sürdürülebilen bir sınır isteniyor.
2. Bu sınırı besin, su, yaşam alanı ve barınak gibi kaynaklar belirler. Kaynaklar sınırlı olduğu için bir popülasyon sonsuza kadar büyüyemez.
3. Öbür kavramlar başka şeyleri ölçer: popülasyon yoğunluğu birim alandaki birey sayısıdır, biyoçeşitlilik tür zenginliğini, ekolojik ayak izi tüketimin gerektirdiği alanı anlatır. Tanıma uyan kavram taşıma kapasitesidir.
4. Denetleyelim: popülasyon bu sınırı aştığında kaynaklar tükenir ve sayı hızla düşer ✓ — "sürekli" sözcüğünün neden tanımda yer aldığını bu davranış açıklıyor.

15. Tabloda türler arası etkileşimler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan açıklama hangisidir?

• A) İki taraf da yarar görür
• B) Hiçbir taraf etkilenmez
• C) Aynı sınırlı kaynağı kullanan tarafların ikisi de olumsuz etkilenir
• D) Biri yarar görür, öteki etkilenmez
• E) İki taraf da yok olur

Doğru cevap: C — Rekabette aynı sınırlı kaynağı kullanan tarafların ikisi de olumsuz etkilenir.

1. Tablonun kurgusu şu: etkileşim türü ve taraflara etkisi. Karşılıklı yararlanmada iki taraf da kazanıyor, parazitlikte biri kazanıp öteki kaybediyor; rekabet satırı boş.
2. Rekabet tanımı gereği aynı sınırlı kaynağın paylaşılmasıdır: besin, su, ışık ya da yuva alanı.
3. Kaynak sınırlı olduğu için bir tarafın aldığı pay ötekinden eksilir; ikisinin de eline geçen miktar, rakip olmasaydı alacağından azdır. Yani etki her iki taraf için de olumsuzdur.
4. Denetleyelim: rekabet aynı türün bireyleri arasında da görülür ✓ — sıkışık ekilen bitkilerin hepsinin cılız kalması bunun günlük örneğidir.

16. Madde döngülerinin şema hâlinde modellenmesinin sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Şemanın gerçeğin kopyası olması
• B) Maddenin canlı ve cansız bileşenler arasında izlediği yolun ve döngünün kapalılığının görünür kılınması
• C) Şemanın daha doğru olması
• D) Şemanın ölçüm sağlaması
• E) Şemanın zorunlu olması

Doğru cevap: B — Şema, maddenin canlı ve cansız bileşenler arasında izlediği yolu ve döngünün kapalılığını görünür kılar.

1. Karbon ya da azot döngüsü çok sayıda geçiş içerir: atmosfer, toprak, su, üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar arasında sürekli aktarım vardır.
2. Bu geçişleri sözle sıralamak ilişkileri gözden kaçırır. Şemada ise her havuz bir kutu, her geçiş bir ok olur; hangi maddenin nereden nereye gittiği tek bakışta okunur.
3. Okların birbirine bağlanıp başlangıç noktasına dönmesi döngünün kapalı olduğunu doğrudan gösterir. Ayrıca insanın hangi noktadan müdahale ettiği, örneğin fosil yakıt salımının döngüye nereden eklendiği ancak böyle görünür hâle gelir.
4. Denetleyelim: şemadaki bir oku silip izleyelim; dizgenin nerede tıkanacağı hemen görülür ✓ — modelin işi tam olarak bu ilişkileri sınanabilir kılmaktır.

17. Farklı ekosistemlerde yapılan ölçümlerin hepsinde basamaklar arası enerji aktarımının yaklaşık yüzde on olduğu bulunmuştur. Bu tekil gözlemlerden genel bir kural çıkarmaya ne ad verilir?

• A) Tümdengelim
• B) Sınıflandırma
• C) Varsayım
• D) Yanlışlama
• E) Tümevarım; tekil gözlemlerden genel bir sonuca ulaşma

Doğru cevap: E — Tekil gözlemlerden genel bir kurala ulaşmaya tümevarım denir.

1. Yapılan işi ayıralım: farklı ekosistemlerde ayrı ayrı ölçümler yapılmış ve her birinde aktarım oranı yaklaşık yüzde on bulunmuş.
2. Bu tekil bulgulardan "basamaklar arası aktarım yaklaşık yüzde ondur" biçiminde genel bir yargıya geçiliyor. Özelden genele giden bu akıl yürütme tümevarımdır.
3. Tümdengelim bunun tersidir: genel bir kuraldan tekil sonuç çıkarılır. Varsayım sınanmamış bir kabul, yanlışlama ise bir savı çürütmeye yönelik sınamadır; hiçbiri buradaki işi anlatmaz.
4. Denetleyelim: tümevarımla ulaşılan genelleme kesin değil olasıdır ✓ — aykırı bir ölçüm bulunursa kural sınırlanır; bilimdeki genellemelerin açık uçlu olmasının nedeni budur.

18. Aynı büyüklükteki bir tarlanın bitkisel ürün olarak çok daha fazla insanı besleyebildiği, hayvan yemi olarak kullanıldığında ise daha az insanı beslediği bilinmektedir. Bu farkın nedeni nedir?

• A) Bitkilerin daha besleyici olması
• B) Hayvanların hızlı büyümesi
• C) Hayvan basamağı eklendiğinde enerjinin büyük bölümünün o basamakta yitirilmesi
• D) Tarlanın küçülmesi
• E) Etin daha ucuz olması

Doğru cevap: C — Hayvan basamağı eklendiğinde enerjinin büyük bölümü o basamakta yitirildiği için aynı tarla daha az insanı besler.

1. İki yolu karşılaştıralım. Birinci yol: tarla → insan. Bitkide biriken enerji doğrudan insana geçer, arada basamak yoktur.
2. İkinci yol: tarla → hayvan → insan. Hayvan yediği enerjinin çoğunu solunum, hareket ve vücut sıcaklığı için harcar; insana ancak yaklaşık onda biri ulaşır.
3. Yani araya bir basamak koymak, aynı topraktan elde edilen enerjinin yaklaşık yüzde doksanını yitirmek demektir. Bu yüzden aynı alan, bitkisel ürün olarak değerlendirildiğinde çok daha fazla insanı besleyebilir.
4. Denetleyelim: hesap enerji piramidinin yüzde on kuralıyla birebir uyuşuyor ✓ — arazi ve su kullanımı tartışmalarının dayandığı hesap budur.

19. Bir öğrenci okul bahçesindeki bir ekosistemin besin ilişkilerini incelemek istemektedir. İzlemesi gereken en uygun yol hangisidir?

• A) Yalnız en büyük canlıyı gözlemek
• B) Canlıları toplayıp saymak
• C) Yalnız kuşları saymak
• D) Alandaki üretici, tüketici ve ayrıştırıcıları belirleyip hangi canlının neyle beslendiğini kaydederek besin ağını çıkarmak
• E) Sonucu tahmin etmek

Doğru cevap: D — En uygun yol, alandaki üretici, tüketici ve ayrıştırıcıları belirleyip hangi canlının neyle beslendiğini kaydederek besin ağını çıkarmaktır.

1. Amaç besin ilişkilerini incelemek. Öyleyse toplanacak veri "kim kimi yiyor" sorusunun yanıtı olmalı; tek başına sayım ya da büyüklük bu bilgiyi vermez.
2. Önce alandaki canlılar rollerine göre ayrılır: bitkiler üretici, böcek ve kuşlar tüketici, toprak altındaki mantar ve bakteriler ayrıştırıcıdır.
3. Sonra gözlemle beslenme ilişkileri kaydedilir ve oklarla birleştirilir; ortaya tek bir zincir değil, birden çok yolun kesiştiği besin ağı çıkar.
4. Denetleyelim: çıkarılan ağda her canlının en az bir bağlantısı olmalı ve oklar üreticiden başlamalı ✓ — kopuk kalan bir canlı varsa gözlem eksiktir.

20. Ekosistemde enerji tek yönlü akar ve her basamakta azalır; madde ise ayrıştırıcılar sayesinde döngüye girer. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Enerji de madde gibi ekosistemde sürekli geri dönüşür.
• B) Fosil yakıtlar karbon döngüsüne müdahale eder.
• C) Bitkiler havadaki azot gazını doğrudan kullanamaz.
• D) Kirleticiler üst basamaklarda birikebilir.
• E) Besin ağları ekosistemi daha dayanıklı kılar.

Doğru cevap: A — Söylenemeyen yargı, enerjinin madde gibi sürekli geri dönüştüğüdür; enerji tek yönlü akar ve ısı olarak dizgeden çıkar.

1. Öncül iki şey söylüyor: enerji tek yönlü akar ve her basamakta azalır; madde ise ayrıştırıcılar sayesinde döngüye girer.
2. Öbür yargılar bu bilgilerle uyuşuyor ya da konunun yerleşik bilgisidir: fosil yakıtların karbon döngüsüne müdahale etmesi, bitkilerin azot gazını doğrudan kullanamaması, kirleticilerin üst basamaklarda birikmesi ve besin ağlarının ekosistemi dayanıklı kılması.
3. Geriye kalan yargı öncülle doğrudan çelişir: "tek yönlü akar ve azalır" ile "sürekli geri dönüşür" bir arada duramaz. Isıya dönüşen enerji yeniden besin enerjisine çevrilemez.
4. Denetleyelim: Güneş kesilseydi ekosistemdeki enerji birkaç basamakta tükenirdi ✓ — dışarıdan sürekli giriş gerekmesi, enerjinin döngüsel olmadığını gösteriyor.