Bitki Biyolojisi

1. Bitkinin toprak altındaki organı kök olarak adlandırılmaktadır. Kökün başlıca görevi sorulmaktadır. Buna göre kök ne yapar?

Kökün görevi

• A) Topraktan su ve mineral emer, bitkiyi tutturur
• B) Fotosentez yapar
• C) Polen üretir
• D) Tohumu korur
• E) Terlemeyi tümüyle engeller

Doğru cevap: A — Kök hem su ve mineral emilimini hem de bitkinin toprağa tutunmasını sağlar.

1. Kökün konumundan başlayalım: toprağın içindedir ve toprakla doğrudan temas hâlindedir.
2. Bu temas iki işi mümkün kılar. Birincisi emilim: emici tüyler toprak suyunu ve içindeki mineralleri alır.
3. İkincisi tutunma: kök toprağa yayılarak bitkiyi sabitler, rüzgâr ve akıntıya karşı ayakta tutar.
4. Denetleyelim: fotosentez klorofil gerektirir ve YAPRAKTA olur ✓ — kök toprak altında olduğu için ışık alamaz.

2. Bitkilerde iki ayrı iletim dokusu bulunmaktadır. Ksilemin taşıdığı madde ve yönü aranmaktadır. Buna göre ksilem ne taşır?

Ksilem (odun boruları)

• A) Besini yukarıdan aşağıya
• B) Su ve mineralleri kökten yapraklara
• C) Oksijeni yapraktan köke
• D) Polenleri çiçeğe
• E) Hormonları yalnız aşağı yönde

Doğru cevap: B — Ksilem su ve mineralleri kökten yaprağa doğru, tek yönde taşır.

1. Taşınan maddenin nerede alınıp nerede kullanıldığına bakalım.
2. Su ve mineraller topraktan, yani KÖKTEN alınır. Kullanıldıkları yer ise yapraklardır: fotosentez ve terleme için gerekirler.
3. Öyleyse taşıma yönü kökten yaprağa doğrudur ve bu yön hiç değişmez.
4. Denetleyelim: kaynak da hedef de sabit ✓ — bu yüzden ksilemde taşıma tek yönlüdür.

3. Bitkinin öbür iletim dokusu floemdir. Floemin taşıdığı madde sorulmaktadır. Buna göre floem ne taşır?

Floem (soymuk boruları)

• A) Yalnız suyu
• B) Yalnız mineralleri
• C) Fotosentezle üretilen organik besini
• D) Yalnız oksijeni
• E) Toprak taneciklerini

Doğru cevap: C — Floem, yapraklarda üretilen organik besini bitkinin öteki bölümlerine taşır.

1. Organik besin fotosentezle üretilir ve fotosentez yapraklarda gerçekleşir.
2. Ama besine ihtiyaç duyan yalnız yaprak değil: kök, gövde, çiçek ve meyve de enerji ister ve hiçbiri fotosentez yapamaz.
3. Bu besinin üretildiği yerden ihtiyaç duyulan yerlere taşınması gerekir. Bu görevi floem üstlenir.
4. Denetleyelim: su ve mineral taşımak ksilemin işi ✓ — iki doku farklı maddeleri taşıyor.

4. Yaprak yüzeyinde açılıp kapanabilen gözenekler bulunmaktadır. Bu yapıların görevi aranmaktadır. Buna göre stomalar ne sağlar?

Stoma

• A) Yalnız su emilimini
• B) Yalnız besin taşınmasını
• C) Yalnız ışığın soğurulmasını
• D) Gaz alışverişini ve terlemeyi
• E) Tozlaşmayı

Doğru cevap: D — Stomalar karbon dioksit alımını, oksijen çıkışını ve su buharı kaybını düzenler.

1. Yaprağın ihtiyacından başlayalım: fotosentez için karbon dioksit gerekir ve bu gaz havadan alınmalıdır.
2. Yaprak yüzeyi su kaybını önlemek için mumsu bir tabakayla kaplıdır; gaz ancak açılıp kapanabilen gözeneklerden girip çıkabilir.
3. Stomalar bu gözeneklerdir. Karbon dioksit girer, oksijen çıkar; aynı açıklıktan su buharı da kaçar, yani terleme gerçekleşir.
4. Denetleyelim: bitki susuz kalınca stomayı kapatır ✓ — bu, gaz alışverişini de durdurur; iki işlev aynı yapıya bağlı.

5. Suyun uzun ağaçlarda tepeye kadar çıkması açıklanmaktadır. Bu yükselmeyi sağlayan başlıca güç sorulmaktadır. Buna göre ana etken hangisidir?

Terleme-kohezyon kuramı

• A) Kök basıncı tek başına
• B) Yerçekimi
• C) Rüzgâr basıncı
• D) Toprak sıcaklığı
• E) Yapraklardan terleme ile oluşan çekim kuvveti

Doğru cevap: E — Yapraklardan su buharlaştıkça oluşan emme kuvveti su sütununu yukarı çeker.

1. Sorunu netleştirelim: onlarca metre boyundaki bir ağaçta su tepeye kadar nasıl çıkıyor?
2. Yapraklardan su buharlaşınca (terleme) orada bir emme etkisi doğar; su molekülleri birbirine tutunduğu (kohezyon) için sütun kopmadan yukarı çekilir.
3. Yani suyu yukarı iten bir pompa yok; onu YUKARIDAN ÇEKEN bir kuvvet var. Ana etken yapraklardan terleme ile oluşan çekim kuvvetidir.
4. Denetleyelim: kök basıncı yalnız kısa mesafelerde etkili ✓ — tek başına uzun ağaçların tepesini açıklayamıyor.

6. Nemli sabahlarda bazı bitkilerin yaprak uçlarında su damlaları görülmektedir. Bu olayı açıklayan etken aranmaktadır. Buna göre damlaları oluşturan nedir?

Sabaha karşı yaprak uçlarında su damlaları

• A) Terleme
• B) Kök basıncı
• C) Rüzgâr
• D) Fotosentez
• E) Yerçekimi

Doğru cevap: B — Terlemenin durduğu nemli koşullarda kök basıncı suyu yukarı iter ve yaprak uçlarında damlalar oluşur.

1. Olayın koşuluna dikkat edelim: sabaha karşı ve NEMLİ hava.
2. Hava neme doyduğunda yapraktan su buharlaşamaz; terleme neredeyse durur. Öyleyse terleme çekimi bu olayın açıklaması olamaz.
3. Ama kök su emmeyi sürdürür ve suyu yukarı iter. Terlemeyle atılamayan bu fazla su yaprak uçlarındaki açıklıklardan damla hâlinde dışarı verilir.
4. Denetleyelim: olay kuru ve rüzgârlı havada görülmez ✓ — o koşulda terleme çalışır ve fazla su birikmez.

7. Ksilem ve floem gövdede bir arada bulunmaktadır. Bu yapıya verilen ad sorulmaktadır. Buna göre yapının adı nedir?

İletim demeti

• A) Meristem
• B) Epidermis
• C) İletim demeti
• D) Kambiyum halkası
• E) Kütikula

Doğru cevap: C — Ksilem ve floemin bir arada bulunduğu yapıya iletim demeti denir.

1. İki iletim dokusu bitki boyunca uzanır: ksilem su, floem besin taşır.
2. Bu dokular gövdede ayrı ayrı dağınık durmaz; yan yana gelerek demetler oluşturur.
3. Ksilem ve floemin birlikte bulunduğu bu yapıya iletim demeti denir.
4. Denetleyelim: meristem bölünen doku, epidermis örtü dokusu ✓ — ikisi de iletimle ilgili değil.

8. Bitkilerde bölünme yeteneğini koruyan bir doku bulunmaktadır. Bu dokunun özelliği aranmaktadır. Buna göre meristem doku nasıldır?

Meristem doku

• A) Bölünme yeteneğini yitirmiştir
• B) Yalnız su taşır
• C) Yalnız besin depolar
• D) Sürekli bölünerek bitkinin büyümesini sağlar
• E) Yalnız yaprakta bulunur

Doğru cevap: D — Meristem hücreleri bölünme yeteneğini koruyarak bitkinin boyca ve enine büyümesini sağlar.

1. Bitki ömrü boyunca büyümeyi sürdürür; bu büyüme için sürekli yeni hücre gerekir.
2. Ama olgunlaşmış hücrelerin çoğu bölünme yeteneğini yitirmiştir.
3. Meristem doku bu yeteneği koruyan dokudur. Kök ve gövde uçlarında boyca, kambiyumda enine büyümeyi sağlar.
4. Denetleyelim: ağaç gövdesindeki yıllık halkalar kambiyumun ürünü ✓ — enine büyümenin somut kanıtı.

9. Kapalı tohumlu bitkilerde eşeyli üremeyi sağlayan yapı bulunmaktadır. Bu yapının adı sorulmaktadır. Buna göre üreme organı hangisidir?

Bitkide üreme organı

• A) Kök
• B) Gövde
• C) Yaprak
• D) Kütikula
• E) Çiçek

Doğru cevap: E — Çiçek, erkek ve dişi organları taşıyan eşeyli üreme yapısıdır.

1. Bitkinin organlarını görevlerine göre ayıralım.
2. Kök, gövde ve yaprak vejetatif organlardır: beslenme, taşıma ve destek işlerini görürler.
3. Eşeyli üreme için üreme hücrelerinin üretileceği ve döllenmenin gerçekleşeceği ayrı bir yapı gerekir. Kapalı tohumlularda bu yapı çiçektir.
4. Denetleyelim: çiçek hem erkek hem dişi organı taşıyabiliyor ✓ — üremenin bütün aşamaları orada tamamlanıyor.

10. Şekilde çiçeğin bir organının bölümleri verilmiştir. Bu bölümlerin ait olduğu organ aranmaktadır. Buna göre bu organ hangisidir?

• A) Erkek organ
• B) Dişi organ
• C) Taç yaprak
• D) Çanak yaprak
• E) Çiçek sapı

Doğru cevap: A — Başçık ve sapçıktan oluşan yapı erkek organdır; polen başçıkta üretilir.

1. Şekildeki iki bölümü okuyalım: başçık ve sapçık.
2. Başçık polenin üretildiği bölümdür; polen erkek üreme hücresini taşır.
3. Sapçık ise başçığı taşıyan ince yapıdır ve onu tozlaşmaya elverişli bir konuma yükseltir. İkisi birlikte erkek organı oluşturur.
4. Denetleyelim: dişi organın bölümleri tepecik, boyuncuk ve yumurtalık ✓ — şekildeki adlar bunlarla karışmıyor.

11. Şekilde çiçeğin öbür organının bölümleri sıralanmıştır. Bu organın adı sorulmaktadır. Buna göre organ hangisidir?

• A) Erkek organ
• B) Taç yaprak
• C) Dişi organ
• D) Çanak yaprak
• E) Bal özü bezi

Doğru cevap: C — Tepecik, boyuncuk ve yumurtalıktan oluşan yapı dişi organdır.

1. Şekildeki üç bölümü işlevleriyle okuyalım.
2. Tepecik polenin konduğu yüzeydir; yapışkan yapısı poleni tutar. Boyuncuk polen tüpünün aşağı inerken izlediği yoldur.
3. Yumurtalık ise en altta bulunur ve döllenme orada gerçekleşir. Üçü birlikte dişi organı oluşturur.
4. Denetleyelim: yol yukarıdan aşağı ✓ — polen tepeciğe konuyor, tüp boyuncuktan iniyor, döllenme yumurtalıkta oluyor.

12. Çiçekli bitkilerde üremenin ilk adımı tozlaşmadır. Bu olayın tanımı aranmaktadır. Buna göre tozlaşma nedir?

Tozlaşma

• A) Yumurtanın döllenmesi
• B) Tohumun çimlenmesi
• C) Meyvenin olgunlaşması
• D) Polenin dişi organın tepeciğine taşınması
• E) Yaprağın dökülmesi

Doğru cevap: D — Tozlaşma, polenin başçıktan dişi organın tepeciğine taşınmasıdır; döllenmeden önce gerçekleşir.

1. Üreme zincirini sıraya koyalım. Polen erkek organın başçığında üretilir.
2. Döllenmenin gerçekleşmesi için bu polenin dişi organa ulaşması gerekir; rüzgâr, böcek ya da su bu taşımayı yapar.
3. Polenin tepeciğe taşınması işlemine tozlaşma denir. Yani tozlaşma bir TAŞIMA olayıdır, birleşme değil.
4. Denetleyelim: tozlaşmadan sonra polen tüpü uzar ve döllenme yumurtalıkta gerçekleşir ✓ — ikisi ayrı aşamalar.

13. Döllenmenin ardından yumurtalığın içindeki ovül (yumurta hücresini taşıyan yapı) gelişmektedir. Ovülün dönüştüğü yapı sorulmaktadır. Buna göre ne oluşur?

Döllenmeden sonra

• A) Polen
• B) Yaprak
• C) Kök
• D) Taç yaprak
• E) Tohum

Doğru cevap: E — Döllenmiş ovül (tohum taslağı) gelişerek tohumu oluşturur; zigot da embriyoya dönüşür.

1. Döllenmenin nerede gerçekleştiğini hatırlayalım: yumurtalığın içindeki ovülde (tohum taslağında).
2. Sperm ile ovüldeki yumurta hücresi birleşince zigot oluşur; zigot bölünerek embriyoya dönüşür.
3. Ovül bu sırada gelişir: içinde embriyo ve besi dokusu, dışında ovül örtülerinden oluşan tohum kabuğu bulunur. Bu yapı tohumdur. Yani tohum ovülden, embriyo zigottan gelişir.
4. Denetleyelim: tohum yeni bitkinin başlangıcı ✓ — çimlendiğinde embriyo gelişip bitkiye dönüşüyor.

14. Kapalı tohumlu bitkilerde iki ayrı döllenme gerçekleşmektedir. Bu olayın adı ve sonucu aranmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?

Çift döllenme

• A) Çift döllenmedir; biri zigotu, öbürü besi dokuyu oluşturur
• B) Çift döllenmedir; ikisi de zigot oluşturur
• C) Tek döllenmedir; yalnız zigot oluşur
• D) Döllenme olmaz, tohum kendiliğinden oluşur
• E) Çift döllenmedir; ikisi de polen üretir

Doğru cevap: A — Bir sperm yumurtayı dölleyip zigotu, öteki merkez hücreyi dölleyip besi dokuyu oluşturur.

1. Polen tüpü yumurtalığa ulaşırken İKİ sperm çekirdeği taşır. Bu, kapalı tohumlulara özgü bir durumdur.
2. Birinci sperm yumurta hücresiyle birleşir ve zigotu oluşturur; zigot ileride embriyo olacaktır.
3. İkinci sperm merkez hücreyle birleşir ve besi dokuyu (endosperm) oluşturur. Besi doku, çimlenirken embriyonun besin kaynağıdır.
4. Denetleyelim: iki döllenme farklı sonuç veriyor ✓ — biri yeni bitkiyi, öteki onun ilk besinini hazırlıyor.

15. Döllenmeden sonra çiçeğin bir bölümü gelişerek meyveye dönüşmektedir. Bu bölüm sorulmaktadır. Buna göre meyve neyden oluşur?

Meyvenin kaynağı

• A) Tepecikten
• B) Yumurtalıktan
• C) Taç yapraktan
• D) Sapçıktan
• E) Kökten

Doğru cevap: B — Döllenmeden sonra yumurtalık gelişerek meyveyi oluşturur.

1. Döllenme yumurtalık içinde gerçekleşiyor ve tohum orada gelişiyor.
2. Bu sırada yumurtalığın duvarı da büyür, kalınlaşır ve çoğu bitkide etlenir.
3. Gelişen bu yapı meyvedir. Yani meyve, tohumu saran ve koruyan yumurtalıktan oluşur.
4. Denetleyelim: meyvenin içinde tohum bulunur ✓ — bu, ikisinin aynı yapıdan geliştiğini gösteriyor.

16. Saklanan bir tohum uygun koşullarda çimlenmektedir. Çimlenme için gereken koşullar aranmaktadır. Buna göre hangileri gereklidir?

Tohumun çimlenme koşulları

• A) Yalnız ışık
• B) Yalnız karanlık
• C) Yalnız gübre
• D) Su, uygun sıcaklık ve oksijen
• E) Yalnız yüksek basınç

Doğru cevap: D — Çimlenme için su, uygun sıcaklık ve oksijen gerekir; çoğu tohumda ışık zorunlu değildir.

1. Tohumun çimlenmek için neye ihtiyaç duyduğunu tek tek düşünelim.
2. Su: tohumu şişirir ve enzimleri etkinleştirir. Sıcaklık: enzimlerin çalışabilmesi için uygun aralıkta olmalı.
3. Oksijen: embriyo depo besini kullanabilmek için solunum yapar, bu da oksijen ister. Üçü birlikte gerekli.
4. Denetleyelim: çoğu tohum toprağın altında, yani KARANLIKTA çimlenir ✓ — ışık zorunlu bir koşul değil.

17. Tabloda iki iletim dokusu karşılaştırılmıştır. Soru işaretiyle gösterilen taşıma yönü aranmaktadır. Buna göre floemde taşıma yönü nasıldır?

• A) Yalnız kökten yaprağa
• B) Yalnız yapraktan köke
• C) Taşıma olmaz
• D) Yalnız yatay
• E) Üretim yerinden kullanım ve depo bölgelerine, iki yönlü

Doğru cevap: E — Floem besini üretim yerinden kullanım ve depo bölgelerine taşır; bu yön yukarı ya da aşağı olabilir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda doku, ortada taşınan madde, sağda yönü.
2. Dolu satır: ksilem → su ve mineral, kökten yaprağa. Yön sabit, çünkü kaynak da hedef de sabit.
3. Floemde durum farklı. Besin yaprakta üretilir ama kök, meyve, tomurcuk — hepsi ona ihtiyaç duyar. Kimin ihtiyaç duyduğu mevsime ve organa göre değişir.
4. Denetleyelim: ilkbaharda kökteki depo besin YUKARI, yazın yapraktaki besin AŞAĞI taşınır ✓ — bu yüzden floemde taşıma iki yönlü olabilir.

18. Kesilen bir ağacın gövdesinde iç içe halkalar görülmektedir. Bu halkaların anlamı sorulmaktadır. Buna göre halkalar neyi gösterir?

Kesilen ağaç gövdesindeki halkalar

• A) Ağacın yaşını ve yıllara göre büyüme hızını
• B) Ağacın boyunu
• C) Yaprak sayısını
• D) Meyve verimini
• E) Kök derinliğini

Doğru cevap: A — Her yıl oluşan ilkbahar-sonbahar odunu bir halka verir; halka sayısı yaşı, genişliği o yılın koşullarını gösterir.

1. Gövdedeki halkaların nasıl oluştuğuna bakalım. Kambiyum her yıl yeni odun dokusu üretir.
2. İlkbaharda su bol olduğu için geniş ve açık renkli, sonbaharda dar ve koyu renkli hücreler oluşur. Bu renk farkı bir halka sınırı yaratır.
3. Her halka bir yıla karşılık geldiğine göre halka sayısı ağacın yaşını verir. Halkanın genişliği ise o yılın yağış ve büyüme koşullarını gösterir.
4. Denetleyelim: dar halka kurak bir yılı, geniş halka bereketli bir yılı işaret ediyor ✓ — halkalar aynı zamanda bir iklim kaydı.

19. Bitkilerde büyümeyi düzenleyen hormonlardan biri oksindir. Oksinin gövdedeki etkisi aranmaktadır. Buna göre oksin ne yapar?

Oksin hormonu

• A) Hücre bölünmesini tümüyle durdurur
• B) Gövde hücrelerinin uzamasını sağlar
• C) Yaprakları yeşillendirir
• D) Kökü kısaltır
• E) Tohumu çürütür

Doğru cevap: B — Oksin gövdede hücre uzamasını hızlandırır; ışığın az geldiği yüzde birikerek bitkinin ışığa yönelmesini sağlar.

1. Oksinin gövdedeki temel etkisi hücrelerin boyca uzamasını artırmaktır.
2. Işık bu hormonun dağılımını değiştirir: oksin ışık alan taraftan gölge tarafa kayar ve orada birikir.
3. Oksin daha çok olan gölge taraf daha fazla uzar. İki yan farklı hızda uzayınca gövde ışığa doğru eğilir.
4. Denetleyelim: bu, saksı bitkisinin pencereye yönelmesinin açıklaması ✓ — bitki ışığa "gitmiyor", bir yanı daha çok uzuyor.

20. Pencere önünde duran bir saksı bitkisi zamanla cama doğru eğilmektedir. Bu davranışın adı sorulmaktadır. Buna göre olay nedir?

Pencere önündeki saksı bitkisi

• A) Jeotropizma
• B) Hidrotropizma
• C) Fototropizma
• D) Tigmotropizma
• E) Kemotropizma

Doğru cevap: C — Bitkinin ışık kaynağına yönelmesine fototropizma denir.

1. Tropizma, bitkinin bir uyarana doğru ya da ondan uzağa yönelmesidir. Adlandırma UYARANA göre yapılır.
2. Burada uyaran ışıktır: pencereden gelen ışık. Bitki de bu ışığa doğru eğiliyor.
3. Işığa yönelme fototropizma olarak adlandırılır ("foto" ışık demektir).
4. Denetleyelim: jeotropizma yerçekimine, hidrotropizma suya, kemotropizma kimyasala yönelmedir ✓ — her adın kökü uyaranı söylüyor.

21. Kök yüzeyinde çok sayıda ince uzantı bulunmaktadır. Bu uzantıların sağladığı yarar aranmaktadır. Buna göre emici tüyler ne sağlar?

Emici tüyler

• A) Bitkinin daha çok ışık almasını
• B) Gövdenin sertleşmesini
• C) Emilim yüzeyinin büyümesini
• D) Meyvenin tatlanmasını
• E) Polen üretimini

Doğru cevap: C — Emici tüyler kökün toprakla temas ettiği yüzeyi büyütür; su ve mineral alımı artar.

1. Emilimin neye bağlı olduğunu düşünelim: su ve mineral, kökün toprakla temas ettiği YÜZEYDEN alınır.
2. Öyleyse temas yüzeyi ne kadar genişse emilim de o kadar çok olur.
3. Emici tüyler kökün yüzeyinden çıkan çok sayıda ince uzantıdır. Aynı kök hacminde yüzey alanını kat kat büyütürler.
4. Denetleyelim: aynı ilke katalizde ve akciğerlerde de geçerli ✓ — yüzeyde gerçekleşen her işlem yüzey alanı büyüdükçe artar.