Biyoteknoloji

1. Yukarıda tanımı verilen alanın adı sorulmaktadır. Bu alan hangisidir?

• A) Biyoteknoloji
• B) Ekoloji
• C) Sistematik
• D) Anatomi
• E) Paleontoloji

Doğru cevap: A — Canlıların insan yararına ürün ve hizmet üretmekte kullanılmasına biyoteknoloji denir.

1. Tanımdaki iki öğeyi ayıralım: kullanılan şey CANLILAR ya da onlardan elde edilen ürünler; amaç ise insan yararına ÜRETİM.
2. Seçenekleri bu iki öğeye vuralım: ekoloji canlı ile çevre ilişkisini, sistematik canlıların sınıflandırılmasını, anatomi vücut yapısını, paleontoloji ise fosilleri inceler. Dördü de betimleyici alanlardır, üretim amacı taşımaz.
3. Geriye biyoteknoloji kalıyor; adı da tanımı yineliyor: "biyo" canlıyı, "teknoloji" üretime yönelik uygulamayı anlatır. Yanıt biyoteknolojidir.
4. Denetleyelim: ekmek, yoğurt ve peynir de bu tanıma giriyor ✓ — biyoteknoloji yeni bir alan değil; yeni olan, gen düzeyinde ve amaçlı müdahale olanağı.

2. Tabloda biyoteknoloji türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan yöntem hangisidir?

• A) Yalnız seçme
• B) Yalnız melezleme
• C) Genlerin doğrudan aktarılması ve düzenlenmesi
• D) Yalnız gözlem
• E) Yalnız tartım

Doğru cevap: C — Modern biyoteknolojide genler doğrudan aktarılır ve düzenlenir.

1. Tablonun dolu satırını okuyalım: geleneksel yöntem seçme, melezleme ve mikroorganizma kullanımı; örnekleri yoğurt, peynir, ekmek. Boş hücreye modern yöntemin ADI gelmeli.
2. İki yolun ayrıldığı noktayı bulalım: geleneksel yolda istenen özelliği taşıyan bireyler seçilir ama hangi genin aktarıldığı bilinmez; sonuç kuşaklar boyunca ve dolaylı yoldan alınır.
3. Modern yolun örneği insülin üreten bakteriler; burada belirli bir gen hedeflenerek aktarılmıştır. Öyleyse yöntem, genlerin doğrudan aktarılması ve düzenlenmesidir.
4. Denetleyelim: örnek satırıyla tutarlı ✓ — bakterinin insan insülini üretebilmesi ancak belirli bir genin bilerek aktarılmasıyla açıklanabilir, rastgele bir melezlemeyle değil.

3. İnsan insülin geninin bakteriye aktarılarak insülin üretilmesinin sağladığı yararlar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız maliyeti artırması
• B) Hiçbir yarar sağlamaması
• C) Yalnız üretimi yavaşlatması
• D) Yalnız bakterileri çoğaltması
• E) Bol, sürekli ve insan insülinine birebir uyan üretim sağlaması; hayvan kaynaklı insüline bağımlılığı ortadan kaldırması

Doğru cevap: E — Gen aktarımıyla üretilen insülin bol, sürekli ve insan insülinine birebir uyar.

1. Tablonun iki sütununu ayrı ayrı okuyalım: MİKTAR sütununda hayvan pankreası "sınırlı", bakteri "bol ve sürekli"; UYUM sütununda hayvan kaynaklısı "yapıca farklı", bakteri kaynaklısı "birebir".
2. İki sütunun birlikte söylediğini yazalım: yeni yöntem hem daha çok ürün veriyor hem de üründeki yapı farkını ortadan kaldırıyor. Doğru yanıt iki üstünlüğü birden içermeli.
3. Bir üçüncü sonuç daha var: hayvan pankreasına gerek kalmadığı için hayvan kaynağına bağımlılık ortadan kalkar. Üç sonucu birden veren seçenek doğrudur.
4. Denetleyelim: iki sütunda da bakteri satırı üstün ✓ — tablo tek bir bakımdan değil, iki ölçütte birden yeni yöntemin lehine sonuç veriyor.

4. Bir insan geninin bakteride çalışabilmesinin temelindeki biyolojik gerçek sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Bakterinin insan olması
• B) Genetik şifrenin bütün canlılarda büyük ölçüde ortak olması; aynı üçlünün aynı amino asidi kodlaması
• C) Genin değişmesi
• D) Bakterinin gen üretmesi
• E) Şifrenin türe özgü olması

Doğru cevap: B — Genetik şifre bütün canlılarda büyük ölçüde ortaktır; aynı üçlü aynı amino asidi kodlar.

1. Soruyu geriye doğru kuralım: bakteri insan genini okuyup doğru proteini üretebiliyorsa, bakterinin okuma sözlüğü ile insanınki AYNI olmak zorunda.
2. Okuma sözlüğü kodon karşılıklarıdır, yani hangi üçlünün hangi amino asidi belirlediğidir. Bu karşılıklar türe göre değişseydi bakteri aynı diziyi başka amino asitlerle çevirir ve bambaşka bir protein çıkardı.
3. Öyleyse temeldeki gerçek genetik şifrenin evrenselliğidir: aynı üçlü bütün canlılarda aynı amino asidi kodlar. Gen aktarımını teknik olarak olanaklı kılan da budur.
4. Denetleyelim: bu ortaklık aynı zamanda bir kanıt ✓ — şifrenin canlılar arasında paylaşılması, ortak bir kökenden gelindiğinin güçlü göstergelerinden sayılır.

5. Tabloda biyoteknolojinin uygulama alanları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan örnek hangisidir?

• A) Otomobil üretimi
• B) Maden çıkarma
• C) Bina yapımı
• D) Petrol ve atık kirliliğinin mikroorganizmalarla temizlenmesi
• E) Yol yapımı

Doğru cevap: D — Çevre alanındaki örnek, petrol ve atık kirliliğinin mikroorganizmalarla temizlenmesidir.

1. Tablonun düzenini okuyalım: her satırda bir uygulama ALANI ve o alandaki biyoteknolojik örnek var. Boş hücreye de canlı kullanan bir çevre uygulaması gelmeli.
2. Seçenekleri bu ölçüte vuralım: otomobil üretimi, maden çıkarma, bina yapımı ve yol yapımı canlı kullanmayan mühendislik işleridir. Dördü de tablonun kuralına uymuyor.
3. Geriye mikroorganizmalarla arıtma kalıyor: bazı mikroorganizmalar petrol bileşiklerini ya da ağır metalleri parçalayabilir ve bu yetenek kirliliğin temizlenmesinde kullanılır. Boşluğa bu örnek yazılır.
4. Denetleyelim: biyolojik arıtma daha az ikincil kirlilik üretiyor ✓ — kimyasal yöntemlerden farkı da bu; canlıya dayanması onu tablonun çevre satırına oturtuyor.

6. DNA analizinin adli bilimlerde kullanılabilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) DNA’nın herkeste aynı olması
• B) DNA’nın kolay bozulması
• C) DNA dizisinin bireyler arasında farklılık göstermesi ve bu farkların kimlik belirlemede kullanılabilmesi
• D) DNA’nın görülebilmesi
• E) DNA’nın değişmesi

Doğru cevap: C — DNA dizisi bireyler arasında farklılık gösterdiği için kimlik belirlemede kullanılabilir.

1. Yöntemin ne yaptığını yazalım: iki örnek karşılaştırılıp aynı kişiye ait olup olmadığına bakılıyor. Karşılaştırmanın sonuç verebilmesi için kişiler arasında bir FARK bulunmalı.
2. Birinci seçeneği bu koşulla sınayalım: diziler herkeste tümüyle aynı olsaydı bütün örnekler birbirine uyar ve hiç kimse ayırt edilemezdi. Seçenek, yöntemin kendisini geçersiz kılıyor.
3. Gerçekte genomun büyük bölümü ortaktır ama belirli bölgelerdeki tekrar sayıları kişiden kişiye değişir. Yöntemin dayanağı işte bu farklardır.
4. Denetleyelim: fark yaşam boyu değişmiyor ✓ — bir kişinin bütün hücrelerinde aynı olması, farklı zamanlarda alınan örneklerin karşılaştırılabilmesini sağlıyor.

7. Genetiği değiştirilmiş bitkilerin tarımda kullanılmasının olası yararı ve tartışma konusu sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Verim ve dayanıklılık artabilir; buna karşın ekolojik etkileri, tohum bağımlılığı ve uzun dönemli sonuçları tartışılmaktadır
• B) Yalnız yararı vardır
• C) Yalnız zararı vardır
• D) Hiçbir etkisi yoktur
• E) Tartışma konusu değildir

Doğru cevap: A — Verim ve dayanıklılık artabilir; buna karşın ekolojik etkiler ve tohum bağımlılığı tartışılmaktadır.

1. Tablonun iki sütununu görelim: solda OLASI YARAR, sağda TARTIŞMA KONUSU. Soru ikisini birden istiyor, öyleyse doğru seçenek de iki sütunu birden kapsamalı.
2. Yarar sütununu okuyalım: verim ve dayanıklılık artışı, girdi kullanımında azalma. Tartışma sütununu okuyalım: ekolojik etkiler ve tohum bağımlılığı.
3. Tek yönlü seçenekleri eleyelim: "yalnız yararı vardır" sağ sütunu, "yalnız zararı vardır" sol sütunu, "hiçbir etkisi yoktur" ise ikisini birden yok sayıyor. Geriye iki sütunu da içeren seçenek kalıyor.
4. Denetleyelim: tablo bilerek iki sütunlu kurulmuş ✓ — toplumsal tartışması olan bir konuda yararların ve risklerin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

8. Klonlama ile elde edilen bireylerin kalıtsal özellikleri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Tümüyle farklıdır
• B) Kromozom sayısı yarıya iner
• C) Yeni bir tür oluşur
• D) Kalıtsal maddesi alınan bireyle neredeyse özdeştir; ama görünüş ve davranış çevreden de etkilenir
• E) Kalıtsal madde taşımaz

Doğru cevap: D — Klon, kalıtsal maddesi alınan bireyle neredeyse özdeştir; görünüş ve davranış ise çevreden de etkilenir.

1. Tablonun iki satırını okuyalım: genotip için "neredeyse özdeştir — evet", fenotip için "birebir aynı değildir; çevre etkilidir". İki satır iki ayrı düzeyi ayırıyor.
2. Genotip düzeyini açıklayalım: kalıtsal madde tek bir bireyden alındığı için klonun genleri o bireyinkiyle neredeyse aynıdır. "Neredeyse" denmesinin nedeni, mitokondrideki kalıtım maddesinin yumurtadan gelmesidir.
3. Fenotip düzeyinde ise gelişim sırasındaki beslenme, sıcaklık ve deneyimler devreye girer; aynı genotip farklı bir görünüş ve davranış verebilir. Doğru açıklama iki düzeyi birden söyleyen seçenektir.
4. Denetleyelim: tek yumurta ikizleri de doğal birer klon ✓ — genotipleri aynı olduğu hâlde parmak izlerinin ve kişiliklerinin farklı olması bu ayrımı doğruluyor.

9. Gen tedavisi araştırmalarının amacı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Belirtileri gizlemek
• B) Kalıtımı durdurmak
• C) Genleri silmek
• D) Hücreleri yok etmek
• E) Hastalığa yol açan genetik bozukluğu doğrudan düzelterek ya da işlevsel bir gen ekleyerek tedavi sağlamak

Doğru cevap: E — Gen tedavisi, hastalığa yol açan genetik bozukluğu düzelterek ya da işlevsel bir gen ekleyerek tedavi eder.

1. Klasik tedaviyle karşılaştırarak başlayalım: ilaçların çoğu belirtiyi denetler, örneğin eksik proteini dışarıdan verir. Hastalığın kaynağındaki gen ise olduğu gibi kalır.
2. Gen tedavisinin nereye dokunduğunu yazalım: hedef doğrudan gendir. Ya bozuk dizi düzeltilir ya da işlevsel bir kopya hücreye eklenir.
3. Böylece hücre eksik proteini kendisi üretmeye başlar; amaç belirtiyi örtmek değil nedene yönelmektir. Doğru açıklama budur.
4. Denetleyelim: uygulama alanı hâlâ sınırlı ✓ — genin doğru hücreye ulaştırılması ve güvenlik sorunları yöntemi her hastalıkta kullanılamaz kılıyor; amaç ile teknik güçlük ayrı şeylerdir.

10. Biyoteknolojik tedavilerin pahalı olmasının etik açıdan tartışma konusu olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Tedavilerin etkisiz olması
• B) Yaşam kurtarıcı bir olanağa yalnız belirli kesimlerin erişebilmesinin sağlıkta eşitsizliği derinleştirmesi
• C) Tedavilerin gereksiz olması
• D) Maliyetin önemsiz olması
• E) Erişimin kolay olması

Doğru cevap: B — Yaşam kurtarıcı bir olanağa yalnız belirli kesimlerin erişebilmesi sağlıkta eşitsizliği derinleştirir.

1. Tartışmanın hangi düzlemde olduğunu saptayalım: soru tedavinin işe yarayıp yaramadığını değil, PAHALI olmasının etik sonucunu istiyor.
2. Maliyetin ne yaptığını yazalım: yüksek fiyat, tedaviyi ödeyebilenlerle ödeyemeyenler arasında bir çizgi çeker. Teknolojinin var olması, ona erişilebildiği anlamına gelmez.
3. Söz konusu olan yaşam kurtarıcı bir olanak olduğunda bu çizgi doğrudan yaşama yansır ve var olan sağlık eşitsizliği derinleşir. Etik tartışmanın nedeni budur.
4. Denetleyelim: sorun teknik değil dağıtımsal ✓ — tedavinin etkili olması eşitsizliği ortadan kaldırmıyor, tersine erişememenin bedelini büyütüyor.

11. İnsan üreme hücrelerinde yapılacak kalıtsal değişikliklerin özellikle tartışmalı sayılmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Teknik olarak olanaksız olması
• B) Yalnız o bireyi etkilemesi
• C) Değişikliğin geçici olması
• D) Hiçbir etkisinin olmaması
• E) Değişikliğin sonraki kuşaklara da aktarılması; onam veremeyecek bireyleri de etkilemesi

Doğru cevap: E — Üreme hücrelerindeki değişiklik sonraki kuşaklara aktarılır ve onam veremeyecek bireyleri de etkiler.

1. Metnin çizdiği sınırı alalım: vücut hücresindeki değişiklik yalnız o kişiyi ilgilendirir, üreme hücresindeki değişiklik sonraki kuşaklara aktarılır. Ayrım KALITILABİLİRLİKTİR.
2. İki durumu onam bakımından karşılaştıralım: vücut hücresine yapılacak bir müdahaleye kişinin kendisi karar verebilir ve sonucunu da yalnız kendisi taşır.
3. Üreme hücresine yapılan değişiklik ise henüz var olmayan bireylere geçer; onlar ne karara katılabilir ne de sonucu geri alabilir. Tartışmanın burada yoğunlaşmasının nedeni budur.
4. Denetleyelim: değişiklik kalıcı ✓ — bir kez kuşak zincirine girdikten sonra geri alınması çok güç olduğu için karar tek bir kişiyi değil bir soy hattını bağlıyor.

12. Tarımda az sayıda geliştirilmiş çeşidin yaygınlaşmasının biyoçeşitlilik açısından taşıdığı risk sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Verimin düşmesi
• B) Suyun artması
• C) Toprağın zenginleşmesi
• D) Yerel çeşitlerin terk edilmesiyle genetik çeşitliliğin azalması ve popülasyonların yeni tehditlere karşı savunmasız kalması
• E) Hiçbir risk taşımaması

Doğru cevap: D — Yerel çeşitlerin terk edilmesi genetik çeşitliliği azaltır ve popülasyonları yeni tehditlere karşı savunmasız bırakır.

1. Çeşitliliğin ne işe yaradığını yazalım: bir popülasyonda farklı gen bileşimlerinin bulunması, yeni bir hastalık ya da iklim değişikliği geldiğinde bazı bireylerin dayanabilmesini sağlar.
2. Az sayıda çeşidin yaygınlaşmasının sonucunu çıkaralım: tarlalardaki bitkiler birbirine çok benzer duruma gelir. Bir etkene dayanamayan bir çeşit ekilmişse, o etken karşısında bütün ekim aynı anda etkilenir.
3. Buna bir de yerel çeşitlerin ekilmez olması eklenir; ekilmeyen çeşit zamanla kaybolur. Risk, genetik çeşitliliğin azalması ve popülasyonların yeni tehditlere karşı savunmasız kalmasıdır.
4. Denetleyelim: risk verimde değil dayanıklılıkta ✓ — yaygınlaşan çeşitler genellikle daha verimlidir; tehlike verimin düşmesi değil, seçeneksiz kalınmasıdır.

13. Grafikte biyoteknolojik yöntemle üretilen bir ilacın yıllara göre üretim miktarı verilmiştir. Bu artışın olası nedeni nedir?

• A) Hastalığın artması
• B) Yöntemin geliştirilmesiyle üretimin ölçeklenebilir hâle gelmesi; mikroorganizmaların hızla çoğaltılabilmesi
• C) İlacın bozulması
• D) Ölçüm hatası
• E) Üretimin durması

Doğru cevap: B — Yöntem geliştikçe üretim ölçeklenebilir olur; mikroorganizmalar hızla çoğaltıldığı için miktar artar.

1. Grafiğin ne gösterdiğini yazalım: yıllar geçtikçe üretilen ilaç miktarı düzenli biçimde artıyor. Soru bu ARTIŞIN nedenini istiyor.
2. Üretimin nasıl yapıldığını anımsayalım: ilaç, geni aktarılmış mikroorganizmalara ürettiriliyor. Öyleyse üretim miktarı çalıştırılabilen hücre sayısına bağlı.
3. Mikroorganizmalar uygun koşullarda kısa sürede katlanarak çoğalır; kaplar büyütüldükçe ve koşullar iyileştirildikçe üretim de aynı yönde büyür. Artışın nedeni yöntemin ölçeklenebilir olmasıdır.
4. Denetleyelim: artış düzenli ve sürekli ✓ — ölçüm hatası ya da ürünün bozulması söz konusu olsaydı eğri düzensiz çıkar, yıllar boyunca aynı yönde ilerlemezdi.

14. Biyoteknolojik ürünlerin piyasaya sunulmadan önce denetimden geçirilmesinin gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Ürünlerin insan sağlığı ve çevre üzerindeki olası etkilerinin önceden değerlendirilmesi gerekmesi
• B) Denetimin gereksiz olması
• C) Üretimi yavaşlatmak
• D) Maliyeti artırmak
• E) Ürünleri yasaklamak

Doğru cevap: A — Ürünlerin sağlık ve çevre üzerindeki olası etkileri piyasaya çıkmadan önce değerlendirilmelidir.

1. Denetimin ZAMANINA dikkat edelim: ürün piyasaya sunulmadan ÖNCE inceleniyor. Öyleyse gerekçe, sonradan yapılamayacak bir şeyle ilgili olmalı.
2. Sonradan yapılamayacak şeyi adlandıralım: yayılmış bir ürünün etkisi geri alınamaz. Gıda tüketilmiş, tohum tarlaya ekilmiş olur; ortaya çıkabilecek sağlık ya da çevre etkisi artık toplanamaz.
3. Bu yüzden değerlendirme önden yapılır: ürünün insan sağlığı ve çevre üzerindeki olası etkileri baştan incelenir. Denetimin gerekçesi budur.
4. Denetleyelim: denetim yasaklama değil ✓ — amaç ürünü engellemek değil, etkileri bilinerek karar verilmesini sağlamak.

15. Biyoteknolojik yöntemle üretilmiş gıdaların etiketlenmesinin savunulmasının gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Ürünleri kötülemek
• B) Satışı engellemek
• C) Tüketicinin bilgilendirilmiş seçim yapma hakkının korunması
• D) Fiyatı artırmak
• E) Etiketin gereksiz olması

Doğru cevap: C — Etiketleme, tüketicinin bilgilendirilmiş seçim yapma hakkını korur.

1. Etiketin ne yaptığını yazalım: ürünün nasıl üretildiğini bildirir. Bir yargı bildirmez; ne zararlı der ne yararlı.
2. Seçimin koşulunu düşünelim: bir kişinin seçim yapabilmesi için seçenekler arasındaki farkı bilmesi gerekir. Bilgi olmadan yapılan tercih seçim değil rastlantıdır.
3. Öyleyse etiketlemenin gerekçesi tüketicinin bilgilendirilmiş seçim hakkının korunmasıdır. Tartışmanın odağı ürünün güvenliği değil, bu hakkın nasıl korunacağıdır.
4. Denetleyelim: etiket bilgiyi artırıyor, seçeneği azaltmıyor ✓ — ürün raftan kaldırılmıyor, yalnız hakkındaki bilgi alıcıya veriliyor.

16. "Biyoteknoloji her sorunu çözer" görüşü eleştirel olarak değerlendirilmektedir. Doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Görüş doğrudur
• B) Görüş eksiktir; biyoteknoloji güçlü bir araçtır ama açlık ve eşitsizlik gibi sorunların ekonomik ve toplumsal boyutları da vardır
• C) Biyoteknoloji hiçbir işe yaramaz
• D) Sorunlar çözülemez
• E) Teknoloji tek başına yeterlidir

Doğru cevap: B — Görüş eksiktir; biyoteknoloji güçlü bir araçtır ama açlık ve eşitsizliğin toplumsal boyutları da vardır.

1. İddiayı sınamak için bir örnek seçelim: açlık. Biyoteknoloji verimi artırabildiğine göre sav en güçlü olduğu yerde sınanmış olur.
2. Sayıya bakalım: dünyada üretilen gıda miktarı nüfusa yetmektedir. Açlık öncelikle üretim yetersizliğinden değil, dağıtım ve erişim sorunlarından kaynaklanıyor.
3. Öyleyse üretimi artıran bir teknik, dağıtım ve gelir sorunlarına dokunmadıkça açlığı kendiliğinden çözmez. Doğru değerlendirme, biyoteknolojinin güçlü ama tek başına yeterli olmayan bir araç olduğudur.
4. Denetleyelim: eleştiri teknolojiyi yadsımıyor ✓ — "hiçbir işe yaramaz" demek de aynı ölçüde tek yönlü olurdu; eleştirinin hedefi savdaki "her" sözcüğüdür.

17. Biyoteknolojide bakteri ve mayaların sıkça kullanılmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Büyük olmaları
• B) Gen taşımamaları
• C) Yavaş üremeleri
• D) Pahalı olmaları
• E) Hızlı çoğalmaları, basit ortamlarda yetiştirilebilmeleri ve genetik yapılarına müdahalenin görece kolay olması

Doğru cevap: E — Bakteri ve mayalar hızlı çoğalır, basit ortamlarda yetişir ve genetik yapılarına müdahale görece kolaydır.

1. Üretimde aranan özellikleri sıralayalım: kısa sürede çok ürün, ucuz besiyeri ve gen aktarımının uygulanabilir olması.
2. Bakteri ile mayaları bu ölçütlere vuralım: üreme süreleri çok kısadır, yani hücre sayısı hızla katlanır. Besin gereksinimleri basittir, büyük kaplarda ucuza yetiştirilebilirler.
3. Üçüncü ölçütte de üstünler: tek hücreli ve görece basit yapılı oldukları için gen aktarımı ve sonucun izlenmesi kolaydır. Yaygın kullanılmalarının nedeni bu üç özelliktir.
4. Denetleyelim: üç özellik de üretimi ucuzlatıyor ✓ — hızlı çoğalma süreyi, basit ortam maliyeti, kolay müdahale ise geliştirme süresini kısaltıyor.

18. Biyoteknoloji hakkında bilgi toplarken izlenmesi gereken yol sorulmaktadır. En uygun yaklaşım hangisidir?

• A) Tek bir görüşü aktarmak
• B) Yalnız olumsuz haberleri kullanmak
• C) Bilimsel kaynaklardan yararlanmak, farklı görüşleri ve tartışma noktalarını birlikte sunmak
• D) Yalnız firma tanıtımlarını kullanmak
• E) Tahmin etmek

Doğru cevap: C — Bilimsel kaynaklardan yararlanmak ve farklı görüşleri tartışma noktalarıyla birlikte sunmak gerekir.

1. Konunun niteliğini saptayalım: biyoteknolojinin hem teknik hem toplumsal ve etik yönleri var, yani üzerinde süren bir tartışma bulunuyor.
2. Tek yönlü seçenekleri sınayalım: yalnız olumsuz haberleri kullanmak da yalnız firma tanıtımlarını kullanmak da aynı hatayı yapar; ikisi de tartışmanın bir yanını gizler.
3. Öyleyse en uygun yol, kanıtı bilimsel kaynaklardan almak ve farklı görüşleri tartışma noktalarıyla birlikte sunmaktır. Böylece okuyan kendi değerlendirmesini yapabilir.
4. Denetleyelim: yöntem konunun kendisinden çıkıyor ✓ — tartışmalı bir konuda tek sesli sunum, hangi yönde olursa olsun eksik kalır.

19. Bir bölgede biyoteknolojik yöntemle geliştirilmiş bir çeşidin ekilmesinin ardından yerel çeşitlerin ekiminin hızla azaldığı gözlenmiştir. Bu gözlemin gösterdiği risk nedir?

• A) Verimin düşmesi
• B) Suyun artması
• C) Toprağın zenginleşmesi
• D) Genetik çeşitliliğin azalması; gelecekte gerekebilecek direnç genlerinin yitirilmesi
• E) Hiçbir risk bulunmaması

Doğru cevap: D — Yerel çeşitlerin ekimi bırakılınca genetik çeşitlilik ve gelecekte gerekebilecek direnç genleri yitirilir.

1. Gözlemi tam olarak yazalım: yeni çeşit ekilmeye başlanmış ve yerel çeşitlerin ekimi HIZLA AZALMIŞ. Soru bu azalmanın gösterdiği riski istiyor.
2. Yerel çeşitlerin nasıl korunduğunu düşünelim: bir çeşit yalnız ekildiği sürece var olur. Ekim bırakıldığında tohumlar çoğaltılmaz ve o çeşit birkaç kuşak içinde kaybolur.
3. Kaybolan yalnız bir bitki değil, taşıdığı genlerdir. Bunların arasında gelecekte bir hastalığa ya da kuraklığa karşı gerekebilecek direnç genleri bulunur. Risk, çeşitliliğin ve bu genlerin yitirilmesidir.
4. Denetleyelim: gen bankalarının varlık nedeni bu ✓ — tohumların saklanması, ekimden düşen çeşitlerin genlerini korumaya yönelik bir önlem.

20. Biyoteknoloji canlıları insan yararına ürün üretmek için kullanır; genetik şifrenin evrenselliği gen aktarımını olanaklı kılar ve uygulamaların etik boyutu tartışılır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Biyoteknolojik uygulamaların hiçbir etik boyutu yoktur.
• B) Bakteriler insan insülini üretebilir.
• C) Klon, kalıtsal maddesi alınan bireyle özdeş genotip taşır.
• D) Üreme hücrelerindeki değişiklikler kalıtılır.
• E) Yoğurt üretimi de bir biyoteknoloji uygulamasıdır.

Doğru cevap: A — Etik boyutun bulunmadığı yargısı, metnin verdiği etik tartışma bilgisiyle doğrudan çelişir.

1. Soru "söylenemez" diyor; öyleyse seçenekleri metne vurup metinle ÇELİŞENİ arayacağız.
2. Metnin üç yargısını ayıralım: biyoteknoloji canlıları insan yararına kullanır, genetik şifrenin evrenselliği gen aktarımını olanaklı kılar, uygulamaların etik boyutu tartışılır. Bakterinin insan insülini üretmesi ikinci yargıdan, yoğurt üretiminin biyoteknoloji sayılması birincisinden çıkıyor.
3. Etik boyutun hiç bulunmadığını söyleyen seçeneğe bakalım: bu, metnin üçüncü yargısının doğrudan tersidir. Söylenemeyecek yargı budur.
4. Denetleyelim: alanın etik başlıkları sayılabiliyor ✓ — erişim eşitsizliği, üreme hücrelerine müdahale ve ekolojik etkiler; teknik olanağın bulunması sorgulamayı gereksiz kılmıyor.