Bitkilerde Üreme ve Tohum

1. Tabloda çiçeğin kısımları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan görev hangisidir?

• A) Polen üretmek
• B) Su taşımak
• C) Tomurcuğu korumak
• D) Yumurta hücresini taşımak ve döllenme sonrası tohumu oluşturmak
• E) Fotosentez yapmak

Doğru cevap: D — Dişi organ yumurta hücresini taşır; döllenmeden sonra tohum taslağı tohuma, yumurtalık meyveye dönüşür.

1. Tablo her kısmı işlevine göre eşleştiriyor: çanak yaprak korur, erkek organ (başçık) polen üretir.
2. Dişi organ tepecik, boyun (dişicik borusu) ve yumurtalıktan oluşur. Polen tepeciğe konar, polen tüpü boyun boyunca ilerleyerek yumurtalıktaki tohum taslağına ulaşır.
3. Döllenme tohum taslağındaki yumurta hücresinde olur; döllenen tohum taslağı tohumu, yumurtalık da meyveyi oluşturur.
4. Denetleyelim: polen üreten erkek organsa, polenin ulaşacağı ve yumurtayı barındıran yapı dişi organ olmalıdır ✓.

2. Tabloda tozlaşma türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan sonuç hangisidir?

• A) Çeşitlilik düşük kalır
• B) Farklı bireylerin genleri birleştiği için kalıtsal çeşitlilik artar
• C) Tohum oluşmaz
• D) Döllenme olmaz
• E) Meyve küçülür

Doğru cevap: B — Çapraz tozlaşmada farklı bireylerin genleri birleştiği için kalıtsal çeşitlilik artar.

1. Kendi kendine tozlaşmada polen ve yumurta aynı bireyden gelir; yavru, ana bitkinin genlerini büyük ölçüde tekrarlar.
2. Çapraz tozlaşmada polen başka bir bireyden gelir; iki farklı genotip birleşir ve yeni gen kombinasyonları ortaya çıkar.
3. Çeşitlilik, değişen çevre koşullarında bazı bireylerin hayatta kalma şansını artırır. Birçok bitkide erkek ve dişi organların farklı zamanda olgunlaşması bu yüzden çapraz tozlaşmayı zorlar.
4. Denetleyelim: üst satır "düşük çeşitlilik" diyor; karşıt yöntem olan çapraz tozlaşmada sonuç "artan çeşitlilik" olmalıdır ✓.

3. Böcekle tozlaşan bitkilerin nektar üretmesinin bitki açısından anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Taşıyıcıyı çekmek için yapılan bir yatırım olması; karşılığında polenin uzağa taşınmasının sağlanması
• B) Enerji israfı olması
• C) Böcekleri zehirlemesi
• D) Tohum üretmesi
• E) Su depolaması

Doğru cevap: A — Nektar, tozlaştırıcıyı çekmek için yapılan bir yatırımdır; karşılığında polen isabetli biçimde taşınır.

1. Nektar şekerli bir sıvıdır; bitki onu üretirken fotosentezle kazandığı besinin bir kısmını harcar.
2. Böcek nektarı almak için çiçeğe konar; bu sırada vücuduna polen yapışır ve bir sonraki çiçeğe taşınır.
3. Böcek genellikle aynı türün çiçeklerini art arda dolaştığı için polen, rüzgârla taşımaya göre çok daha az boşa gider.
4. Denetleyelim: harcanan besin karşılığında tozlaşma başarısı artıyor ✓ — bu bir alışveriştir, israf değildir.

4. Rüzgârla tozlaşan bitkilerin çok miktarda ve hafif polen üretmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Polenin ağır olması
• B) Polenin gereksiz olması
• C) Rüzgârın seçici olması
• D) Böceklerin taşıması
• E) Taşımanın yönsüz olması; hedefe ulaşma olasılığının düşüklüğünün bol üretimle dengelenmesi

Doğru cevap: E — Rüzgârla taşıma yönsüz olduğundan hedefe ulaşma olasılığı düşüktür; bitki bunu bol ve hafif polen üreterek dengeler.

1. Rüzgâr polenleri belirli bir çiçeğe değil, her yöne savurur.
2. Bu yüzden polenlerin çok büyük bölümü toprağa, suya ya da başka türlerin çiçeklerine düşer ve boşa gider.
3. Bitki isabeti artıramaz ama sayıyı artırabilir: çok sayıda polen üretmek, en azından bir kısmının aynı türün tepeciğine ulaşmasını sağlar. Polenin hafif olması da uzağa taşınmasını kolaylaştırır.
4. Denetleyelim: çam ve buğday gibi rüzgârla tozlaşan bitkilerin bahar aylarında sarı polen bulutları oluşturması bu dengeyi doğrular ✓.

5. Tozlaşma gerçekleştiği hâlde döllenmenin olmayabilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Tozlaşmanın döllenme demek olması
• B) Polenin gereksiz olması
• C) Tozlaşmanın yalnız polenin ulaşması olması; polenin uygun türden olmaması ya da koşulların elverişsiz olması durumunda döllenmenin gerçekleşmemesi
• D) Döllenmenin rastlantısal olması
• E) Yumurtanın bulunmaması

Doğru cevap: C — Tozlaşma yalnız polenin dişi organa ulaşmasıdır; polen uygun türden değilse ya da koşullar elverişsizse döllenme gerçekleşmez.

1. Tablo iki olayı ayırıyor: tozlaşma polenin tepeciğe ulaşması, döllenme ise üreme hücrelerinin birleşmesidir.
2. Polen tepeciğe konduktan sonra polen tüpü oluşmalı, boyun boyunca ilerlemeli ve yumurtaya ulaşmalıdır.
3. Polen başka bir türe aitse ya da bitki kendi polenini tanıyıp reddediyorsa tüp gelişmez; sıcaklık gibi koşullar uygun değilse de süreç yarıda kalır.
4. Denetleyelim: tozlaşma döllenmenin ön koşuludur, garantisi değildir ✓ — iki olay arasında aşılması gereken basamaklar vardır.

6. Tabloda döllenme sonrası oluşan yapılar verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?

• A) Taç yapraktan
• B) Yumurtalıktan
• C) Kökten
• D) Yapraktan
• E) Polenden

Doğru cevap: B — Meyve, döllenmeden sonra gelişen yumurtalıktan oluşur.

1. Tablonun ilk satırı: tohum, döllenmiş tohum taslağından (ovülden) gelişir; içindeki zigot embriyoyu oluşturur.
2. Tohum taslakları yumurtalığın içinde bulunur; döllenmeden sonra yumurtalık duvarı büyüyüp etlenir ya da sertleşir.
3. Bu sırada taç ve çanak yapraklar genellikle dökülür; tohumları saran gelişmiş yumurtalık meyvedir.
4. Denetleyelim: bir fasulye kabuğunu açınca tohumların, gelişmiş yumurtalık duvarı olan kabuğun içinde dizili durduğunu görürüz ✓ — meyve, tohumları saran yapıdır.

7. Tabloda tohum yayılma yolları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan özellik hangisidir?

• A) Etli ve ağır olma
• B) Suda batma
• C) Sert kabuklu olma
• D) Renkli olma
• E) Hafif olma, kanatçık ya da tüy taşıma

Doğru cevap: E — Rüzgârla yayılan tohum ve meyveler hafiftir; kanatçık ya da tüy taşır.

1. Tablo yayılma yolunu tohumun özelliğiyle eşleştiriyor: hayvanla yayılanlar etli ve renkli meyve ya da tutunan çengel taşıyor.
2. Rüzgâr ancak hafif olanı uzağa taşıyabilir; bu yüzden rüzgârla yayılan tohumlar küçük ve hafiftir.
3. Karahindibanın paraşüt benzeri tüyü ve akçaağaç meyvesinin kanadı, havada kalma süresini uzatarak tohumu ana bitkiden uzaklaştırır.
4. Denetleyelim: hafiflik ve tüy/kanat, rüzgârın taşıma gücüyle uyuşur ✓.

8. Tohumların ana bitkiden uzağa yayılmasının sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Tohumların ağırlaşması
• B) Çimlenmenin engellenmesi
• C) Ana bitkiyle ışık, su ve besin için rekabetin azalması ve türün yeni alanlara ulaşması
• D) Tohumların bozulması
• E) Meyvenin büyümesi

Doğru cevap: C — Tohumun uzağa yayılması ana bitkiyle ışık, su ve besin rekabetini azaltır ve türü yeni alanlara ulaştırır.

1. Ana bitkinin hemen dibine düşen tohum, onun gölgesinde kalır ve aynı su ile mineraller için onunla yarışır.
2. Bir de aynı yere düşen kardeş tohumlar birbiriyle yarışır; çoğu güçsüz kalır.
3. Uzağa yayılan tohum bu rekabetten kurtulur; ayrıca tür, ana bitkinin hiç ulaşamayacağı yeni ortamlara yerleşir.
4. Denetleyelim: yayılmanın iki kazancı var — rekabetin azalması ve yayılış alanının genişlemesi ✓.

9. Dormansi (tohum uykusu) ile çimlenme arasındaki ilişki sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Dormansi çimlenmeyi uygun koşullar oluşana dek erteleyen bir denetim düzeneğidir; koşullar sağlandığında sona erer
• B) Dormansi çimlenmeyi engelleyen bir kusurdur
• C) İkisi aynı şeydir
• D) Dormansi tohumu öldürür
• E) Dormansi yalnız yapay olarak oluşur

Doğru cevap: A — Dormansi, çimlenmeyi uygun koşullar oluşana dek erteleyen bir denetim düzeneğidir; koşullar sağlanınca sona erer.

1. Tohum çoğu zaman sonbaharda olgunlaşır; hemen çimlenseydi fide kışın donla ölebilirdi.
2. Dormansi tohumu uykuda tutar: su ve sıcaklık kısa süre uygun olsa bile çimlenme başlamaz.
3. Uzun soğuk dönem, kabuğun aşınması ya da gün uzunluğu gibi işaretler geldiğinde dormansi kalkar ve çimlenme başlar.
4. Denetleyelim: dormansi çimlenmeyi iptal etmiyor, zamanlıyor ✓ — ikisi aynı sürecin ardışık aşamalarıdır.

10. Dormansinin sona ermesinde iki hormonun karşıt etkisi bulunmaktadır. Bu hormonlar ve etkileri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Oksin ve etilen; ikisi de çimlenmeyi başlatır
• B) Sitokinin ve etilen; ikisi de engeller
• C) İkisi de uykuyu sürdürür
• D) Absisik asit uykuyu sürdürür, giberellin çimlenmeyi başlatır
• E) Hormonların etkisi yoktur

Doğru cevap: D — Absisik asit tohum uykusunu sürdürür, giberellin ise çimlenmeyi başlatır; ikisinin dengesi dormansiyi belirler.

1. Absisik asit (ABA) büyümeyi baskılayan bir hormondur; tohumda derişimi yüksek kaldıkça tohum uykuda kalır.
2. Giberellin büyümeyi uyarır; tohumda depo besinleri parçalayan enzimlerin (ör. amilaz) üretimini başlatır.
3. Koşullar uygunlaştığında ABA azalır, giberellin artar; denge büyümeden yana dönünce çimlenme başlar.
4. Denetleyelim: seçenek iki karşıt etkiyi doğru hormonlarla eşleştiriyor ✓ — biri durduruyor, öteki başlatıyor.

11. Tabloda çimlenme koşulları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan rol hangisidir?

• A) Solunumla enerji üretilmesini sağlamak
• B) Tohumu ıslatmak
• C) Işık üretmek
• D) Kabuğu sertleştirmek
• E) Tohumu renklendirmek

Doğru cevap: A — Oksijen çimlenmede solunumla enerji üretilmesini sağlar.

1. Tablonun ilk iki satırı: su tohumu şişirip enzimleri etkinleştirir, uygun sıcaklık enzimlerin çalışmasını sağlar.
2. Çimlenme hızlı bölünme ve büyüme demektir; bu, çok ATP ister.
3. Tohum depo besinini oksijenli solunumla yıkarak ATP üretir; oksijen bu yolun son elektron alıcısıdır.
4. Denetleyelim: suya tamamen batırılan tohumun oksijensiz kalıp çimlenememesi, oksijenin rolünü doğrular ✓.

12. Bir öğrenci çimlenmeyi gözlemleyecek bir deney tasarlamak istemektedir. En uygun düzenek hangisidir?

• A) Tek kapta tek tohum kullanmak
• B) Farklı türlerden tohum kullanmak
• C) Aynı türden eşit sayıda tohumu farklı koşullarda (kuru, nemli, suya batmış, farklı sıcaklıklarda) tutup çimlenme oranlarını karşılaştırmak
• D) Her kaba farklı su vermek
• E) Sonucu tahmin etmek

Doğru cevap: C — Aynı türden eşit sayıda tohum farklı koşullarda tutulup çimlenme oranları karşılaştırılmalıdır.

1. Amaç, çimlenmenin hangi koşula bağlı olduğunu görmek; bunun için karşılaştırma yapmak gerekir.
2. Tohum türü ve sayısı eşitlenir; böylece sonuçtaki fark tohumdan değil koşuldan gelir.
3. Kaplar kuru, nemli, suya batmış ve farklı sıcaklıklarda hazırlanır; belirli sürenin sonunda her kapta çimlenen tohum oranı sayılır.
4. Denetleyelim: nemli kapta çimlenme olup kuru ve suya batmış kapta olmaması su ve oksijen gereksinimini ayrı ayrı gösterir ✓.

13. Grafikte uygun koşullarda bekletilen tohumların günlere göre çimlenme sayısı verilmiştir. Grafiğin ilk günlerde yatay olmasının nedeni nedir?

• A) Tohumların ölmesi
• B) Işığın yokluğu
• C) Suyun bitmesi
• D) Su alımı, enzimlerin etkinleşmesi ve ilk bölünmeler için belirli bir sürenin gerekmesi
• E) Ölçüm hatası

Doğru cevap: D — Grafik ilk günlerde yataydır; çünkü su alımı, enzimlerin etkinleşmesi ve ilk bölünmeler için belirli bir süre gerekir.

1. Grafikte ilk günler boyunca çimlenen tohum sayısı artmıyor; koşullar uygun olduğu hâlde bir bekleme dönemi var.
2. Bu dönemde tohum su çeker (şişer), enzimler etkinleşir ve depo besin çözülmeye başlar; bunlar dışarıdan görünmez.
3. Embriyo ancak bu hazırlıktan sonra büyümeye başlar ve kökçük kabuğu yarıp görünür; sayım da o anda artar.
4. Denetleyelim: yatay bölüm "hiçbir şey olmuyor" değil, "görünmeyen hazırlık sürüyor" demektir ✓.

14. Bazı ağaç tohumlarının ekilmeden önce bir süre soğukta bekletilmesinin gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Tohumu dondurmak
• B) Doğadaki kış koşullarının taklit edilerek dormansinin sona erdirilmesi
• C) Tohumu öldürmek
• D) Kabuğu sertleştirmek
• E) Suyu azaltmak

Doğru cevap: B — Soğukta bekletme, doğadaki kış koşullarını taklit ederek tohum dormansisini sona erdirir.

1. Metin, ılıman kuşak tohumlarında dormansinin ancak belirli süre soğuk gördükten sonra kalktığını söylüyor.
2. Doğada bu koşulu kış sağlar: tohum sonbaharda düşer, kışı toprakta geçirir, ilkbaharda çimlenir.
3. Fidanlıkta kış beklenmek istenmediğinde tohum nemli ortamda bir süre soğukta tutulur; bu uygulamaya katlama (stratifikasyon) denir.
4. Denetleyelim: soğuk "sayaç" dolunca dormansi kalkar ✓ — çimlenme ilkbahara, fidenin yaşayabileceği mevsime denk gelir.

15. Çekirdeksiz meyve üretiminde bitkinin döllenme olmadan meyve oluşturmasının nasıl sağlandığı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Tohumların çıkarılması
• B) Polenin çoğaltılması
• C) Meyvenin boyanması
• D) Çiçeğin kesilmesi
• E) Uygun hormon uygulamasıyla yumurtalığın döllenme olmadan gelişmeye yönlendirilmesi

Doğru cevap: E — Uygun hormon uygulamasıyla yumurtalık döllenme olmadan gelişmeye yönlendirilir ve çekirdeksiz meyve oluşur.

1. Normalde meyve gelişimini başlatan sinyal döllenmedir: gelişen tohumlar hormon üretir ve yumurtalık büyür.
2. Bu hormonlar (oksin ve giberellin) dışarıdan çiçeğe verilirse yumurtalık döllenme olmadan da büyümeye başlar.
3. Döllenme olmadığı için tohum oluşmaz; sonuç çekirdeksiz meyvedir. Bu olaya partenokarpi denir.
4. Denetleyelim: meyve var, tohum yok ✓ — meyveyi hormon, tohumu döllenme oluşturur; ikisi burada birbirinden ayrılmıştır.

16. Tohumun kabuk, embriyo ve besi doku bölümlerinden oluşmasının anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Bölümlerin gereksiz olması
• B) Üç bölümün de aynı görevi yapması
• C) Kabuğun koruma, embriyonun yeni bitkiyi oluşturma, besi dokunun ise ilk günlerin besinini sağlama görevini üstlenmesi
• D) Embriyonun besin üretmesi
• E) Kabuğun fotosentez yapması

Doğru cevap: C — Kabuk tohumu korur, embriyo yeni bitkiyi oluşturur, besi doku ise ilk günlerin besinini sağlar.

1. Tohumun üç bölümü var ve her biri farklı bir ihtiyacı karşılar.
2. Kabuk dış etkenlere (kuruma, darbe, mikroorganizma) karşı korur. Embriyo, kökçük ve sürgüncüğüyle geleceğin bitkisidir.
3. Besi doku (ya da bazı tohumlarda çenekler) nişasta, yağ ve protein depolar; fide yaprak açıp fotosentez yapana dek bu besinle beslenir.
4. Denetleyelim: koruma + yeni birey + yakıt ✓ — üç görev üç bölüme dağılmış; tohum bu yüzden uzun süre bekleyip uygun anda gelişebilir.

17. Meyve bahçelerine arı kovanı yerleştirilmesinin gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Bal üretmek yalnızca
• B) Toprağı zenginleştirmek
• C) Zararlıları öldürmek
• D) Tozlaşma oranını artırarak döllenmeyi ve dolayısıyla meyve tutumunu yükseltmek
• E) Ağaçları budamak

Doğru cevap: D — Arı kovanı tozlaşma oranını artırarak döllenmeyi ve dolayısıyla meyve tutumunu yükseltir.

1. Meyve oluşması için döllenme, döllenme için de tozlaşma gerekir.
2. Meyve ağaçlarının çoğu böcekle tozlaşır; bahçede yeterli tozlaştırıcı yoksa çiçeklerin önemli bir kısmı tozlaşmadan kalır.
3. Kovanlar bahçedeki arı sayısını artırır; arılar çiçekten çiçeğe polen taşıyarak tozlaşan çiçek oranını yükseltir.
4. Denetleyelim: daha çok tozlaşma → daha çok döllenme → daha çok meyve ✓.

18. Bitkilerin hem tohumla hem vejetatif olarak çoğalabilmesinin sağladığı üstünlük sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Hiçbir üstünlük sağlamaması
• B) Enerji tasarrufu sağlaması
• C) Yalnız hız kazandırması
• D) Yalnız çeşitlilik sağlaması
• E) Kararlı koşullarda hızlı ve güvenli çoğalma, değişen koşullarda ise çeşitlilik üretme olanağı vermesi

Doğru cevap: E — İki üreme yolu bitkiye kararlı koşullarda hızlı çoğalma, değişen koşullarda ise çeşitlilik üretme olanağı verir.

1. Vejetatif üremede (çelik, yumru, stolon) yavru ana bitkinin genetik kopyasıdır; üreme hızlıdır ve başarılı gen birleşimi korunur.
2. Tohumla (eşeyli) üremede iki bireyin genleri birleşir; yeni kombinasyonlar ve tohumla uzağa yayılma olanağı doğar.
3. Koşullar değişmezse kopya üretmek güvenli ve ekonomiktir; koşullar değişirse çeşitli yavrulardan bazılarının uyum sağlama şansı olur.
4. Denetleyelim: seçenek iki yolun ayrı ayrı kazancını birlikte veriyor ✓ — üstünlük esneklikten gelir.

19. Bir bahçede çiçeklenme bol olmasına karşın meyve tutumunun çok az olduğu gözlenmiştir. Bu durumun olası nedeni nedir?

• A) Tozlaşmanın yetersiz kalması; tozlaştırıcı böcek azlığı ya da uygun çeşit polenin bulunmaması
• B) Çiçeklerin fazla olması
• C) Toprağın zengin olması
• D) Suyun bol olması
• E) Işığın fazla olması

Doğru cevap: A — Çiçek bol, meyve azsa olası neden tozlaşmanın yetersiz kalmasıdır: tozlaştırıcı böcek azlığı ya da uygun çeşit polenin bulunmaması.

1. Çiçek sayısı ancak olası meyve sayısının üst sınırını belirler.
2. Bir çiçeğin meyveye dönüşmesi için önce tozlaşması, sonra döllenmesi gerekir.
3. Bahçede tozlaştırıcı böcek azsa ya da ağaç kendi polenini reddeden bir çeşitse ve yakında uygun çeşit yoksa çiçeklerin çoğu döllenmeden dökülür.
4. Denetleyelim: çok çiçek + az meyve, "çiçekle meyve arasındaki basamak aksıyor" demektir ✓ — o basamak tozlaşmadır.

20. Çiçeğin kısımları üreme işlevi çevresinde düzenlenmiştir; tozlaşma polenin ulaşması, döllenme ise hücrelerin birleşmesidir ve dormansi çimlenmeyi uygun zamana erteler. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Meyve yumurtalıktan gelişir.
• B) Tozlaşma gerçekleşen her çiçekte mutlaka meyve oluşur.
• C) Tohum yayılımı rekabeti azaltır.
• D) Çimlenme oksijen gerektirir.
• E) Rüzgârla tozlaşan bitkiler bol polen üretir.

Doğru cevap: B — "Tozlaşma gerçekleşen her çiçekte mutlaka meyve oluşur." söylenemez; tozlaşma döllenmeyi garanti etmez.

1. Soru "söylenemez" diyor; seçenekleri öncüldeki bilgilerle sınayalım.
2. Meyvenin yumurtalıktan gelişmesi, tohum yayılımının rekabeti azaltması, çimlenmenin oksijen gerektirmesi ve rüzgârla tozlaşanların bol polen üretmesi doğru bilgilerdir.
3. Kalan ifade tozlaşmayı meyveye doğrudan bağlıyor. Oysa öncül tozlaşmayı yalnız polenin ulaşması olarak tanımlıyor; polen uygun değilse ya da koşullar elverişsizse döllenme, dolayısıyla meyve oluşmaz.
4. Denetleyelim: dört ifade doğrulandı, "mutlaka" sözcüğünü taşıyan ifade yanlış kaldı ✓.