Canlılar ve Çevre

1. Bir gölde yaşayan canlılarla suyun, toprağın ve ışığın oluşturduğu bütün incelenmektedir. Bu bütüne verilen ad sorulmaktadır. Buna göre kavram nedir?

Ekosistem

• A) Ekosistem
• B) Popülasyon
• C) Komünite
• D) Tür
• E) Habitat

Doğru cevap: A — Canlı ve cansız ögelerin birlikte oluşturduğu işleyen bütüne ekosistem denir.

1. Sorudaki ögeleri sayalım: gölde yaşayan canlılar ve suyun, toprağın, ışığın oluşturduğu çevre.
2. Yani listede hem CANLI hem CANSIZ ögeler var ve ikisi birlikte ele alınıyor.
3. Kavram merdiveninde cansız çevreyi de içine alan tek basamak ekosistemdir.
4. Denetleyelim: cansız ögeler çıkarılsaydı geriye komünite kalırdı ✓ — ekosistemi ayıran şey tam olarak bu ögelerin dâhil olması.

2. Bir ormandaki bütün karaçam bireyleri birlikte ele alınmaktadır. Bu topluluğun adı aranmaktadır. Buna göre bu topluluk nedir?

Popülasyon

• A) Ekosistem
• B) Popülasyon
• C) Komünite
• D) Biyom
• E) Habitat

Doğru cevap: B — Belirli bir alanda yaşayan aynı türden bireylerin oluşturduğu topluluk popülasyondur.

1. Sorudaki iki ölçütü ayıralım: bireylerin hepsi karaçam, yani AYNI tür; hepsi aynı ormanda, yani belirli bir alanda.
2. Kavram merdiveninde "aynı tür" ölçütünü taşıyan basamak popülasyondur.
3. Öyleyse bir ormandaki bütün karaçam bireyleri bir popülasyon oluşturur.
4. Denetleyelim: ormandaki meşe ve kayınlar da sayılsaydı tür sayısı birden fazla olurdu ✓ — o zaman kavram komüniteye çıkardı.

3. Aynı ormandaki bütün bitki, hayvan ve mantar popülasyonları birlikte düşünülmektedir. Bu birliğin adı sorulmaktadır. Buna göre kavram nedir?

Komünite

• A) Popülasyon
• B) Ekosistem
• C) Komünite
• D) Tür
• E) Birey

Doğru cevap: C — Aynı alanda yaşayan farklı türlere ait popülasyonların tümü komüniteyi oluşturur.

1. Sorudaki kapsamı belirleyelim: aynı ormandaki bütün bitki, hayvan ve mantar popülasyonları.
2. Yani birden çok TÜR bir arada ele alınıyor; kapsam popülasyonun üstüne çıkmış.
3. Ama listede su, toprak, ışık gibi cansız ögeler yok. Canlıların tümünü kapsayıp cansız çevreyi dışarıda bırakan basamak komünitedir.
4. Denetleyelim: cansız çevre de eklenseydi ekosisteme çıkardık ✓ — iki kavramı ayıran tek ölçüt bu.

4. Besin zincirinin ilk halkasını üreticiler oluşturmaktadır. Bu canlıların özelliği aranmaktadır. Buna göre üreticiler nasıl beslenir?

Ekosistemde üreticiler

• A) Hazır besinle
• B) Ölü organik maddeyle
• C) Başka canlıları avlayarak
• D) Kendi besinini üreterek
• E) Konak canlıdan besin alarak

Doğru cevap: D — Üreticiler fotosentez ya da kemosentezle kendi besinini üretir.

1. Besin zincirinin ilk halkası olmanın ne anlama geldiğini düşünelim: bu halkadan önce başka bir canlı yok.
2. Öyleyse üreticiler besinlerini başka bir canlıdan alamaz; alsalardı ilk halka olamazlardı.
3. Geriye tek olasılık kalıyor: besini kendileri üretmek. Bunu fotosentezle (ışık enerjisiyle) ya da kemosentezle (kimyasal enerjiyle) yaparlar.
4. Denetleyelim: enerji ekosisteme bu halkadan giriyor ✓ — üreticiler olmasa zincirin tamamı enerjisiz kalırdı.

5. Ölü canlı kalıntılarını parçalayan canlılar madde döngüsünü tamamlamaktadır. Bu canlılara örnek istenmektedir. Buna göre ayrıştırıcılar hangileridir?

Ayrıştırıcılar

• A) Otlar ve ağaçlar
• B) Otçul memeliler
• C) Yırtıcı kuşlar
• D) Balıklar
• E) Bakteriler ve mantarlar

Doğru cevap: E — Saprofit bakteri ve mantarlar ölü organik maddeyi parçalayarak mineralleri toprağa döndürür.

1. Aranan canlının işini belirleyelim: ölü canlı kalıntılarını parçalamak.
2. Seçenekleri beslenmelerine göre eleyelim. Otlar ve ağaçlar üreticidir; otçul memeliler, yırtıcı kuşlar ve balıklar ise canlı besinle beslenen tüketicilerdir.
3. Ölü organik madde üzerinde çalışan grup bakteriler ve mantarlardır. Parçaladıkları maddenin mineralleri toprağa döner.
4. Denetleyelim: bu mineraller üreticiler tarafından yeniden alınıyor ✓ — ayrıştırıcılar madde döngüsünü kapatan halkadır.

6. Ekosistemde enerjinin izlediği yol incelenmektedir. Enerji akışının yönü sorulmaktadır. Buna göre enerji nasıl akar?

Besin zincirinde enerji

• A) Çift yönlü olarak devreder
• B) Üreticiden tüketiciye doğru tek yönlü akar
• C) Yalnız ayrıştırıcılar arasında dolaşır
• D) Hiç azalmaz, sürekli devreder
• E) Tüketiciden üreticiye akar

Doğru cevap: B — Enerji üreticiden tüketicilere doğru tek yönlü akar ve her basamakta bir bölümü ısı olarak yitirilir.

1. Enerjinin ekosisteme nereden girdiğini belirleyelim: güneşten üreticilere.
2. Üreticilerden birincil, oradan ikincil tüketicilere geçer. Her basamakta canlılar aldıkları enerjinin büyük bölümünü yaşamsal işler için harcar ve bu enerji ISI olarak dışarı verilir.
3. Isıya dönüşen enerji geri toplanamaz. Öyleyse akış tek yönlüdür; enerji devreden bir döngü kurmaz.
4. Denetleyelim: bu yüzden ekosistemin sürekli dış enerjiye, yani güneşe ihtiyacı var ✓ — döngü olsaydı gerekmezdi.

7. Besin zincirindeki basamaklar enerji piramidiyle gösterilmektedir. Yukarı çıkıldıkça enerjinin durumu aranmaktadır. Buna göre enerji nasıl değişir?

Enerji piramidi

• A) Artar
• B) Değişmez
• C) Azalır
• D) Önce artar sonra sabitlenir
• E) Sıfırlanır

Doğru cevap: C — Her basamakta enerjinin büyük bölümü solunum ve ısı olarak yitirildiği için yukarı çıkıldıkça enerji azalır.

1. Piramitte bir basamaktan ötekine geçerken ne olduğunu izleyelim.
2. Her canlı aldığı enerjinin büyük bölümünü solunum, hareket ve ısı için harcar. Yalnız küçük bir bölümü kendi vücudunda depolanır.
3. Bir üst basamağa geçebilen şey bu depolanan bölümdür. Öyleyse yukarı çıkıldıkça enerji azalır; piramidin dar üstü de bunu gösterir.
4. Denetleyelim: bu yüzden besin zincirleri genellikle dört-beş basamakta biter ✓ — üstte kalan enerji yeni bir basamağı besleyemez.

8. Bir basamaktaki enerjinin yaklaşık onda biri bir üst basamağa geçmektedir. Üreticilerdeki enerji 10.000 birimdir. Buna göre ikincil tüketicilere yaklaşık kaç birim enerji ulaşır?

Basamaklar arası aktarım ≈ %10

• A) 1000
• B) 5000
• C) 10
• D) 100
• E) 500

Doğru cevap: D — Üreticiden birincil tüketiciye 1000, oradan ikincil tüketiciye 100 birim enerji geçer.

1. Basamakları sıraya koyalım: üretici → birincil tüketici → ikincil tüketici. Yani üreticiden ikincil tüketiciye İKİ aktarım var.
2. Birinci aktarım: 10.000 biriminin onda biri geçer. 10.000 ÷ 10 = 1000 birim birincil tüketiciye ulaşır.
3. İkinci aktarım aynı kuralla yapılır: 1000 ÷ 10 = 100 birim. İkincil tüketicilere yaklaşık 100 birim enerji ulaşır.
4. Denetleyelim: iki kez onda bire inildi, yani başlangıcın yüzde biri ✓ — 10.000’in yüzde biri de 100.

9. Ekosistemde enerji tek yönlü akarken maddeler için durum farklıdır. Maddelerin izlediği yol sorulmaktadır. Buna göre maddeler nasıl hareket eder?

Madde döngüleri

• A) Tek yönlü akar ve tükenir
• B) Yalnız topraktan çıkar
• C) Hiç yer değiştirmez
• D) Yalnız havada birikir
• E) Canlı ve cansız çevre arasında döngü hâlinde dolaşır

Doğru cevap: E — Su, karbon ve azot gibi maddeler canlı ile cansız çevre arasında sürekli devreder.

1. Maddenin enerjiden farkını düşünelim: enerji güneşten sürekli beslenir, madde ise dışarıdan gelmez.
2. Dünyadaki karbon, azot ve su miktarı hemen hemen sabittir; yeni baştan üretilemez.
3. Öyleyse maddenin sürekli kullanılabilmesi için geri dönmesi gerekir. Ayrıştırıcılar ölü canlıdaki maddeyi çevreye döndürür, üreticiler yeniden alır. Maddeler döngü hâlinde dolaşır.
4. Denetleyelim: bugün soluduğumuz karbon atomları daha önce başka canlıların bedeninde bulunmuştu ✓ — döngünün somut anlamı bu.

10. Baklagillerin köklerinde küçük yumrular bulunmakta ve bu bitkiler toprağı zenginleştirmektedir. Yumrulardaki canlıların işlevi aranmaktadır. Buna göre bu bakteriler ne yapar?

Baklagil köklerindeki yumrular

• A) Havadaki azotu bitkinin kullanabileceği biçime çevirir
• B) Bitkinin suyunu emer
• C) Bitkiyi hasta eder
• D) Fotosentez yapar
• E) Karbon dioksit üretir

Doğru cevap: A — Azot bağlayıcı bakteriler serbest azotu bitkinin kullanabileceği bileşiklere çevirir.

1. Sorunu belirleyelim: havanın büyük bölümü azot ama bitkiler bu serbest azotu doğrudan kullanamaz.
2. Baklagillerin kök yumrularında yaşayan bakteriler havadaki azotu bitkinin alabileceği azotlu bileşiklere dönüştürür.
3. Bitki bu bileşikleri kullanır, bakteri de bitkiden besin ve barınak alır. İki taraf da yarar gördüğü için ilişki mutualisttir.
4. Denetleyelim: baklagil ekilen toprağın zenginleşmesi bu bağlamanın sonucu ✓ — toprakta kullanılabilir azot artıyor.

11. İki farklı tür bir arada yaşamakta ve ikisi de bu ortaklıktan yarar sağlamaktadır. İlişkinin adı sorulmaktadır. Buna göre bu ilişki nedir?

İki türün de yarar gördüğü ilişki

• A) Parazitlik
• B) Avcılık
• C) Mutualizm
• D) Rekabet
• E) Kommensalizm

Doğru cevap: C — Her iki tarafın da yarar gördüğü ortak yaşama mutualizm denir.

1. Sorudaki ölçütü okuyalım: iki farklı tür bir arada yaşıyor ve İKİSİ DE yarar sağlıyor.
2. İlişkileri kim yarar görüyor, kim zarar görüyor sorusuna göre ayıralım. Parazitlik ve avcılıkta bir taraf zarar görür; rekabette iki taraf da olumsuz etkilenir.
3. Kommensalizmde ise bir taraf yarar görür, öteki etkilenmez. İki tarafın da yarar gördüğü ilişki mutualizmdir.
4. Denetleyelim: baklagil–azot bakterisi ilişkisi de mutualist ✓ — bitki azot, bakteri besin kazanıyor.

12. Bir canlı başka bir canlının üzerinde ya da içinde yaşayarak ondan besin almakta, konak ise zarar görmektedir. İlişkinin adı aranmaktadır. Buna göre bu ilişki nedir?

Bir tür yarar görür, öbürü zarar

• A) Mutualizm
• B) Kommensalizm
• C) Rekabet
• D) Parazitlik
• E) Süksesyon

Doğru cevap: D — Bir tarafın yarar, öbürünün zarar gördüğü ilişkiye parazitlik denir.

1. Sorudaki iki tarafı ayıralım. Bir canlı ötekinin üzerinde ya da içinde yaşayıp ondan besin alıyor: YARAR görüyor.
2. Konak ise bu durumdan zarar görüyor; besini ve gücü alınıyor.
3. Bir tarafın yarar, ötekinin zarar gördüğü ilişki parazitliktir.
4. Denetleyelim: parazit konağını genellikle öldürmez ✓ — öldürseydi kendi barınağını da yitirirdi; avcılıktan ayrılan yanı da budur.

13. Aynı alanda yaşayan iki tür aynı besin ve barınma kaynağını kullanmaktadır. Aralarındaki ilişki sorulmaktadır. Buna göre ilişki hangisidir?

Aynı kaynağı kullanan türler

• A) Mutualizm
• B) Parazitlik
• C) Kommensalizm
• D) Avcılık
• E) Rekabet

Doğru cevap: E — Sınırlı kaynak için yarışan türler arasındaki ilişkiye rekabet denir.

1. Sorudaki durumu okuyalım: iki tür aynı alanda yaşıyor ve AYNI besin ile barınma kaynağını kullanıyor.
2. Kaynak sınırlı olduğu için birinin kullandığı pay ötekine kalmaz. Yani iki tür de bu birliktelikten olumsuz etkilenir.
3. İki tarafın da olumsuz etkilendiği bu ilişki rekabettir.
4. Denetleyelim: türlerden biri ötekini yemiyor ✓ — bu yüzden ilişki avcılık değil, kaynak yarışı.

14. Yangın geçiren bir alanda önce otsu bitkiler, sonra çalılar, en sonunda ağaçlar yerleşmektedir. Bu sürecin adı aranmaktadır. Buna göre süreç nedir?

Yanan ormanın yeniden canlanması

• A) Süksesyon
• B) Mutasyon
• C) Adaptasyon
• D) Migrasyon
• E) Fermantasyon

Doğru cevap: A — Bir alandaki tür bileşiminin zaman içinde düzenli biçimde değişmesine süksesyon denir.

1. Sorudaki sırayı okuyalım: önce otsu bitkiler, sonra çalılar, en sonunda ağaçlar yerleşiyor.
2. Sıra rastgele değil. Otsu bitkiler toprağı tutup organik madde bırakıyor; oluşan zemin çalıların, çalıların yarattığı gölge ve nem de ağaçların yerleşmesini mümkün kılıyor.
3. Her aşamanın bir sonrakine ortam hazırladığı bu düzenli değişime süksesyon denir.
4. Denetleyelim: değişen şey tek bir canlı değil, alandaki TÜR BİLEŞİMİ ✓ — süksesyonu bireysel değişimlerden ayıran ölçüt bu.

15. Dünya genelinde tür sayısı hızla azalmaktadır. Bu azalmanın başlıca nedeni sorulmaktadır. Buna göre en önemli neden hangisidir?

Biyoçeşitlilik kaybı

• A) Güneş ışınlarının azalması
• B) Yaşam alanlarının yok edilmesi
• C) Yer çekiminin değişmesi
• D) Gece uzunluğunun artması
• E) Denizlerin tuzsuzlaşması

Doğru cevap: B — Habitat kaybı, biyoçeşitlilik azalmasının başlıca nedenidir.

1. Bir türün varlığını neyin sürdürdüğünü düşünelim: beslendiği, barındığı ve ürediği yaşam alanı.
2. Bu alan tarım, yerleşim, maden ya da yol için ortadan kaldırıldığında tür barınacak yer bulamaz; sayısı düşer ve yerel olarak yok olur.
3. Dünya genelindeki tür kaybının en büyük nedeni bu yaşam alanı yıkımıdır.
4. Denetleyelim: öteki seçeneklerde sayılan olaylar (yer çekiminin değişmesi, denizlerin tuzsuzlaşması) gerçekleşmiyor ✓ — habitat kaybı ise her gün sürüyor.

16. Ortalama sıcaklıkların yükselmesi ekosistemleri etkilemektedir. Beklenen sonuçlardan biri aranmaktadır. Buna göre hangisi beklenir?

Küresel ısınmanın ekosistemlere etkisi

• A) Buzulların büyümesi
• B) Deniz düzeyinin düşmesi
• C) Tür dağılışlarının kutuplara ve yükseklere kayması
• D) Kuraklığın tümüyle bitmesi
• E) Okyanus asitliğinin azalması

Doğru cevap: C — Sıcaklık arttıkça türler serin kalan bölgelere, yani kutuplara ve yüksek kesimlere doğru kayar.

1. Her türün yaşayabildiği bir sıcaklık aralığı vardır; bu aralığın dışında üreyemez ya da hayatta kalamaz.
2. Ortalama sıcaklıklar yükselince bir türün bugünkü yaşam alanı bu aralığın dışına çıkar.
3. Uygun sıcaklığın sürdüğü yerler ise daha kuzey/güney enlemler ve daha yüksek kesimlerdir. Türlerin dağılışı bu yönlere kayar.
4. Denetleyelim: dağ zirvesindeki türlerin gidecek yeri kalmıyor ✓ — bu yüzden ilk kaybedilen türler arasında sayılıyorlar.

17. Tabloda bir besin zincirindeki enerji değerleri verilmiştir. Soru işaretiyle gösterilen değer aranmaktadır. Buna göre bu değer kaçtır?

• A) 20
• B) 2000
• C) 1000
• D) 200
• E) 400

Doğru cevap: D — Aktarım oranı tabloda verilen iki değerden okunur ve aynı oran bir sonraki basamağa uygulanır.

1. Tablodaki dolu iki değerle başlayalım: üretici 20.000, birincil tüketici 2000 birim.
2. Aktarım oranını buradan okuyabiliriz: 2000 ÷ 20.000 = 0,1. Yani bir basamaktan ötekine enerjinin onda biri geçiyor.
3. Oran her basamakta aynı olduğuna göre ikincil tüketiciye 2000 ÷ 10 = 200 birim ulaşır.
4. Denetleyelim: 200 birim, başlangıçtaki 20.000’in yüzde biri ✓ — iki aktarım sonunda beklenen değer bu.

18. Bir göle o bölgede doğal olarak bulunmayan bir balık türü bırakılmıştır. Ekosistemde beklenen sonuç sorulmaktadır. Buna göre en olası sonuç nedir?

Bir göle yabancı balık türü bırakılıyor

• A) Yerli türlerle rekabet ederek bazı popülasyonları azaltması
• B) Göldeki bütün türlerin çoğalması
• C) Suyun tuzlanması
• D) Göl sıcaklığının düşmesi
• E) Ayrıştırıcıların yok olması

Doğru cevap: A — İstilacı türler yerli türlerle kaynak için yarışır ve doğal dengeyi bozar.

1. Yeni gelen türün gölde neyle karşılaştığını düşünelim: aynı besinleri kullanan yerli türler ve onları sınırlayan doğal düşmanlar.
2. Yeni tür aynı besin ve barınma kaynaklarını kullanır; yerli türlerle rekabete girer.
3. Ayrıca bu gölde onu sınırlayacak doğal düşmanı bulunmadığı için hızla çoğalabilir. Sonuç, bazı yerli popülasyonların baskı altına girip azalmasıdır.
4. Denetleyelim: kaynak sınırlı ✓ — bir türün payı artıyorsa bir başkasınınki azalıyor demektir.

19. Yalnız belirli bir bölgede doğal olarak yetişen türler bulunmaktadır. Bu türlere verilen ad aranmaktadır. Buna göre kavram nedir?

Endemik tür

• A) İstilacı tür
• B) Endemik tür
• C) Göçmen tür
• D) Evcil tür
• E) Kozmopolit tür

Doğru cevap: B — Yalnız belirli bir coğrafyada doğal yayılış gösteren türlere endemik denir.

1. Sorudaki ölçütü okuyalım: tür YALNIZCA belirli bir bölgede ve DOĞAL olarak yetişiyor.
2. İki sözcük de önemli. "Yalnızca" dar bir yayılışı, "doğal olarak" ise insan eliyle taşınmadığını gösteriyor.
3. Bu iki koşulu birlikte taşıyan türlere endemik tür denir.
4. Denetleyelim: endemik türler dar alana bağlı oldukları için habitat kaybına en açık gruptur ✓ — koruma çalışmalarında öncelikli olmalarının nedeni bu.

20. Tarım alanı kazanmak için bir sulak alan kurutulmaktadır. Bu uygulamanın ekolojik sonucu sorulmaktadır. Buna göre beklenen sonuç nedir?

Sulak alanın kurutulması

• A) Bölgenin nem dengesi bozulur ve pek çok tür yaşam alanını yitirir
• B) Tür sayısı artar
• C) Yer altı suyu yükselir
• D) Bölge iklimi soğur
• E) Toprak verimi kalıcı olarak artar

Doğru cevap: A — Sulak alanlar tür bakımından zengin ve nem dengesini düzenleyen ekosistemlerdir; kurutulmaları geri dönüşü zor kayıplar doğurur.

1. Sulak alanın ekosistemdeki iki işlevini ayıralım.
2. Birincisi barınma: kuşlar, balıklar, kurbağalar ve çok sayıda bitki bu alana bağlıdır. Alan kuruyunca bu türler yaşam alanını yitirir.
3. İkincisi iklim düzenleme: yüzeyden buharlaşan su bölgenin nemini besler. Su çekilince nem dengesi de bozulur.
4. Denetleyelim: kurutulan sulak alanların toprağı çoğu kez tuzlanıp verimini yitiriyor ✓ — kazanılan tarım alanı da kalıcı olmuyor.

21. Karbon atmosfer ile canlılar arasında sürekli yer değiştirmektedir. Karbonu atmosferden alan süreç aranmaktadır. Buna göre bu süreç hangisidir?

Karbon döngüsü

• A) Solunum
• B) Yanma
• C) Fotosentez
• D) Ayrışma
• E) Buharlaşma

Doğru cevap: C — Fotosentez karbon dioksiti atmosferden alarak organik bileşiklere bağlar.

1. Seçenekleri karbonun hangi yöne gittiğine göre ayıralım.
2. Solunum, yanma ve ayrışma organik maddedeki karbonu karbon dioksit olarak HAVAYA verir. Üçü de aynı yönde çalışıyor.
3. Havadan karbon ALAN tek süreç fotosentezdir: karbon dioksit alınır ve organik bileşiklere bağlanır.
4. Denetleyelim: iki yön birbirini dengeliyor ✓ — karbon döngüsünün sürmesi bu dengeye bağlı.