Hücre Bölünmeleri

1. Şemada bir bölünme türü gösterilmiştir. Bu bölünme için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Mitozdur; kromozom sayısı korunur.
• B) Mayozdur; kromozom sayısı yarıya iner.
• C) Mitozdur; kromozom sayısı yarıya iner.
• D) Mayozdur; kromozom sayısı korunur.
• E) Bölünme türü şemadan anlaşılamaz.

Doğru cevap: A — Şemadaki bölünme mitozdur; bir ana hücreden kromozom sayısı aynı iki yavru hücre oluştuğu için sayı korunur.

1. Bölünme türünü iki ölçüyle ayırırız: kaç yavru hücre oluştuğu ve kromozom sayısının ne olduğu.
2. Oluşan hücre sayısı: şemada bir ana hücreden 2 yavru hücre çıkıyor. Mitoz 2, mayoz 4 hücre verir.
3. Kromozom sayısı: ana hücre 2n = 46, yavru hücrelerin ikisi de 2n = 46. Sayı değişmemiş, yani diploit hücreden yine diploit hücreler oluşmuş.
4. Denetleyelim: iki yavru hücre ✓, 46 → 46 kromozom ✓; iki ölçü de mitozu gösteriyor, sayı korunmuş.

2. Şemadaki bölünmede oluşan hücre sayısı ve kromozom durumu göz önüne alındığında bu bölünme hangisidir?

• A) Mitoz
• B) Mayoz
• C) İkiye bölünme
• D) Tomurcuklanma
• E) Rejenerasyon

Doğru cevap: B — Bölünme mayozdur; tek ana hücreden kromozom sayısı yarıya inmiş dört yavru hücre oluşmuştur.

1. Şemadaki iki bilgiyi okuyalım: ana hücre 2n = 46, yavru hücrelerin her biri n = 23 ve toplam 4 yavru hücre var.
2. Kromozom sayısı 46’dan 23’e inmiş: diploit hücreden haploit hücreler oluşmuş. Sayıyı yarıya indiren tek bölünme mayozdur.
3. Hücre sayısı da aynı sonucu veriyor: mayozda art arda iki bölünme (mayoz I ve mayoz II) olduğu için bir ana hücreden dört hücre çıkar.
4. Denetleyelim: 4 hücre ✓, 2n → n ✓; ikisi birlikte yalnız mayozda görülür.

3. Mayoz bölünmenin birinci evresinde homolog kromozomlar yan yana gelip parça değiştirir. Bu olayın canlı açısından sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kromozom sayısı artar.
• B) Hücre bölünmesi durur.
• C) Kalıtsal çeşitlilik artar.
• D) Mutasyon oranı sıfırlanır.
• E) DNA miktarı iki katına çıkar.

Doğru cevap: C — Homolog kromozomlar arasındaki parça değişimi (krossing over) gen birleşimlerini yeniler; sonuç kalıtsal çeşitliliğin artmasıdır.

1. Olayı adlandıralım: mayoz I’in profazında homolog kromozomlar yan yana gelip dörtlü (tetrat) oluşturur ve kardeş olmayan kromatitler parça değiştirir. Buna krossing over denir.
2. Parça değişiminde yeni gen eklenmez, yok da olmaz; anneden ve babadan gelen kromatitlerdeki alel genler yer değiştirir.
3. Böylece kromatitlerde yeni alel birleşimleri oluşur ve her gamet farklı bir gen bileşimi taşır.
4. Denetleyelim: kromozom sayısı ve DNA miktarı değişmedi, yalnız genlerin birleşimi değişti ✓; bu da kalıtsal çeşitliliği artırır.

4. Grafikte bir hücre döngüsü boyunca DNA miktarının değişimi verilmiştir. DNA miktarının iki katına çıktığı bölüm hangi evreye karşılık gelir?

• A) Telofaz
• B) Metafaz
• C) Anafaz
• D) İnterfazdaki S evresi
• E) Sitokinez

Doğru cevap: D — DNA miktarının iki katına çıktığı bölüm interfazın S evresidir; bölünmeden önce DNA kendini eşler.

1. Grafiği okuyalım: DNA önce 2 birimde sabit, zaman ekseninde 1 ile 2 arasında 4 birime çıkıyor, bir süre 4’te kalıyor, 3 ile 4 arasında yeniden 2’ye iniyor.
2. Artış bölümünde DNA miktarı 2’den 4’e çıkıyor: bu, DNA’nın kendini eşlemesidir. Eşlenme bölünme başlamadan, interfazın S (sentez) evresinde olur.
3. Sonraki düşüş (4 → 2) ise DNA’nın iki yavru hücreye paylaştırılmasıdır; bu, bölünmenin sonunda çekirdek ve sitoplazma ayrılınca görülür.
4. Denetleyelim: artış bölünmeden önce, azalış bölünmenin sonunda ✓; iki katına çıkma S evresine karşılık gelir.

5. Bir dokuda hücrelerin bölünmesini durduran kontrol noktaları çalışmadığında hücreler denetimsiz biçimde çoğalmaya başlar. Bu durumun sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Hücreler mayoza girer.
• B) Doku onarımı hızlanır ve sağlıklı kalır.
• C) Kromozom sayısı yarıya iner.
• D) Hücreler tamamen ölür.
• E) Kontrolsüz çoğalma tümör oluşumuna yol açabilir.

Doğru cevap: E — Kontrol noktaları çalışmazsa hücreler durmadan bölünür ve bu kontrolsüz çoğalma tümör oluşumuna yol açabilir.

1. Kontrol noktalarının görevini hatırlayalım: hücre döngüsünün belirli aşamalarında DNA’nın hasarsız olup olmadığını ve bölünme koşullarının uygun olup olmadığını denetler, gerekirse döngüyü durdururlar.
2. Bu denetim bozulursa hücre “dur” sinyalini alamaz; hasarlı DNA taşıyan hücreler bile bölünmeye devam eder.
3. Durmadan bölünen hücreler üst üste birikir, dokunun düzeni bozulur. Bu anormal hücre kütlesine tümör denir.
4. Denetleyelim: denetim yok → sınırsız bölünme → hücre birikimi → tümör ✓; zincirin her halkası sorudaki durumdan çıkıyor.

6. Çok hücreli canlılarda yaraların iyileşmesi, büyüme ve yıpranan dokuların yenilenmesi hangi bölünmeyle sağlanır?

• A) Mitoz
• B) Mayoz
• C) Döllenme
• D) Krossing over
• E) Mutasyon

Doğru cevap: A — Büyüme, yara iyileşmesi ve doku yenilenmesi mitozla sağlanır; çünkü yeni vücut hücreleri ana hücreyle aynı kromozom sayısını taşımalıdır.

1. Üç olayın ortak gereksinimi: vücuda yeni vücut (somatik) hücresi eklemek.
2. Yeni vücut hücresi, yerini aldığı hücreyle aynı kalıtsal bilgiyi ve aynı kromozom sayısını (2n) taşımalıdır; yoksa doku işlevini yapamaz.
3. Kromozom sayısını koruyarak özdeş iki hücre oluşturan bölünme mitozdur.
4. Denetleyelim: deride bir yara kapanırken çevredeki hücreler bölünür ve yeni hücreler de 2n’dir ✓; bu mitozun tanımıyla örtüşür.

7. Mitoz bölünmede kromozomların hücrenin ortasında tek sıra hâlinde dizildiği evre hangisidir?

• A) Profaz
• B) Metafaz
• C) Anafaz
• D) Telofaz
• E) İnterfaz

Doğru cevap: B — Kromozomların hücrenin ortasında (ekvator düzleminde) tek sıra hâlinde dizildiği evre metafazdır.

1. Mitoz evrelerini sırasıyla ve ayırt edici olaylarıyla dizelim: profaz → metafaz → anafaz → telofaz.
2. Profazda kromozomlar belirginleşir, çekirdek zarı erir, iğ iplikleri oluşmaya başlar.
3. Metafazda iğ ipliklerine sentromerlerinden tutunan kromozomlar hücrenin ortasında tek sıra hâlinde dizilir. Kromozomlar en belirgin hâlini bu evrede alır; bu yüzden sayılmaları için en uygun evredir.
4. Denetleyelim: ortada tek sıra dizilme ne profazda (henüz dağınık) ne anafazda (kutuplara gidiyor) görülür ✓; cevap metafaz.

8. Tabloda bir bitkinin üreme ana hücresinden oluşan hücreler verilmiştir. X ve Y hücrelerinin kromozom sayısı aynı olduğu hâlde aralarındaki fark nedir?

• A) X hücresinde kromozom yoktur.
• B) Y hücresi diploittir.
• C) X hücresindeki kromozomlar iki kromatitli, Y’dekiler tek kromatitlidir.
• D) İkisi arasında hiçbir fark yoktur.
• E) X hücresi mitozla oluşmuştur.

Doğru cevap: C — X ve Y’nin ikisi de n = 12 kromozomludur; fark, X’teki kromozomların iki kromatitli, Y’dekilerin tek kromatitli olmasıdır.

1. Tabloyu okuyalım: ana hücre 2n = 24, mayoz I sonunda X hücresi n = 12, mayoz II sonunda Y hücresi n = 12.
2. Mayoz I’de homolog kromozomlar ayrılır: kromozom sayısı 24’ten 12’ye iner, ama her kromozom hâlâ iki kardeş kromatitten oluşur. X budur.
3. Mayoz II’de kardeş kromatitler birbirinden ayrılır: sayı 12 kalır, ama her kromozom artık tek kromatitlidir. Y budur.
4. Denetleyelim: X’te 12 × 2 = 24 kromatit, Y’de 12 × 1 = 12 kromatit ✓; kromozom sayısı aynı, kromatit sayısı ve DNA miktarı farklı.

9. Bitki hücrelerinde sitokinez orta lamel oluşumuyla, hayvan hücrelerinde ise boğumlanmayla gerçekleşir. Bu farkın nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Bitki hücrelerinde kromozom yoktur.
• B) Hayvan hücrelerinde DNA bulunmaz.
• C) Bitki hücrelerinde çekirdek yoktur.
• D) Bitki hücrelerinde çeper bulunması boğumlanmayı engeller.
• E) Hayvan hücreleri mayozla bölünür.

Doğru cevap: D — Bitki hücrelerinde sert hücre çeperi zarın içe doğru boğumlanmasına izin vermez; bu yüzden sitokinez ortada orta lamel kurularak yapılır.

1. Boğumlanma nasıl olur: hayvan hücresinde hücre zarı ortadan içeri doğru çöker ve hücre ikiye ayrılır. Bunun için hücrenin dış yüzeyinin esnek olması gerekir.
2. Bitki hücresinde zarın dışında selülozdan yapılmış sert bir çeper vardır; çeper içe doğru bükülemediği için boğumlanma olamaz.
3. Bu yüzden bitki hücresi ortadan dışa doğru yeni bir duvar kurar: önce orta lamel oluşur, sonra iki yanına yeni çeper maddesi eklenir.
4. Denetleyelim: iki hücre türü arasındaki fark çeperin varlığı ✓; çeper yoksa boğumlanma, çeper varsa orta lamel.

10. Aynı anne babadan doğan kardeşlerin (tek yumurta ikizleri dışında) birbirinden farklı olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Mitozda kromozomların rastgele ayrılması
• B) Vücut hücrelerinin sürekli yenilenmesi
• C) Beslenme farklılıkları
• D) Hücre çeperinin yapısı
• E) Mayozda krossing over ve homologların rastgele dağılması

Doğru cevap: E — Kardeşlerin farklı olmasının temel nedeni mayozdaki krossing over ve homolog kromozomların kutuplara rastgele dağılmasıdır.

1. Her kardeş, anneden gelen bir yumurta ile babadan gelen bir spermin birleşmesiyle oluşur; farklılığın kaynağı gametlerdedir.
2. Mayoz I’de krossing over olur: homolog kromatitler parça değiştirir ve yeni alel birleşimleri oluşur.
3. Metafaz I’de homolog çiftler ekvatora rastgele yönde dizilir; anneden ve babadan gelen kromozomlar gametlere her seferinde farklı karışımla dağılır. Döllenmede hangi gametlerin birleşeceği de rastlantıya bağlıdır.
4. Denetleyelim: tek yumurta ikizleri tek zigottan çıktığı için aynıdır ✓; farklılık, farklı gametlerden oluşan kardeşlerde görülür.

11. Tabloda iki bölünme türü karşılaştırılmıştır. I. ve II. bölünmeler sırasıyla hangileridir?

• A) Mitoz – mayoz
• B) Mayoz – mitoz
• C) Mitoz – mitoz
• D) Mayoz – mayoz
• E) İkisi de sitokinez

Doğru cevap: A — İki hücre + sayı korunması mitozu, dört hücre + yarılanma mayozu tanımlar.

1. I. bölünmede iki hücre oluşuyor ve kromozom sayısı değişmiyor → mitoz
2. I. bölünme vücut hücrelerinde görülüyor → mitoz
3. II. bölünmede dört hücre oluşuyor ve sayı yarıya iniyor → mayoz
4. II. bölünme üreme ana hücrelerinde görülüyor → mayoz

12. Mitozun anafaz evresinde kardeş kromatitlerin ayrılamaması durumunda oluşacak yavru hücreler için ne söylenebilir?

• A) İkisi de normal kromozom sayısına sahip olur.
• B) Kromozom sayıları normalden farklı olur.
• C) Hücreler mayoza geçer.
• D) Bölünme hiç başlamaz.
• E) DNA miktarı değişmez.

Doğru cevap: B — Kardeş kromatitler anafazda ayrılamazsa bir yavru hücrede kromozom fazla, diğerinde eksik olur; kromozom sayıları normalden farklılaşır.

1. Normal durumda anafazda her kromozomun iki kardeş kromatiti ayrılır ve zıt kutuplara gider; her yavru hücre her kromozomdan birer kopya alır.
2. Ayrılmama olursa o kromozomun iki kromatiti birlikte aynı kutba gider.
3. Sonuç: o kutupta oluşan hücrede bu kromozomdan bir fazla, karşı kutupta oluşan hücrede ise bir eksik kopya bulunur. Örneğin 2n = 46 bir hücrede 47 ve 45 kromozomlu hücreler oluşur.
4. Denetleyelim: 47 + 45 = 92 = 46 + 46 ✓; toplam kromozom korunuyor ama iki hücreye eşit dağılmıyor, yani sayılar normalden farklı.

13. Tabloda bir hücrenin döngü süreleri verilmiştir. Bu verilere göre hücre döngüsünün yüzde kaçı interfazda geçmektedir?

• A) %50
• B) %75
• C) %95
• D) %19
• E) %90

Doğru cevap: C — Hücre döngüsü 19 + 1 = 20 saattir; interfaz bunun 19 saatini kapladığı için döngünün %95’i interfazda geçer.

1. Önce döngünün toplam süresini bulalım: $19 + 1 = 20$ saat.
2. İnterfazın payını oran olarak yazalım: $\dfrac{19}{20} = 0{,}95$.
3. Oranı yüzdeye çevirelim: $0{,}95 \times 100 = \%95$.
4. Denetleyelim: mitozun payı $\dfrac{1}{20} = \%5$; $\%95 + \%5 = \%100$ ✓. Hücrenin zamanının büyük bölümünü büyüyüp DNA eşlediği interfazda geçirmesi de beklenen sonuçtur.

14. Eşeyli üreyen bir canlıda kuşaklar boyunca kromozom sayısının sabit kalabilmesi için hangi iki olayın birlikte gerçekleşmesi gerekir?

• A) Mitoz ve sitokinez
• B) Mayoz ve mitoz
• C) Mayoz ve döllenme
• D) Döllenme ve mitoz
• E) Krossing over ve mutasyon

Doğru cevap: C — Kromozom sayısının kuşaklar boyunca sabit kalması için mayoz ile döllenme birlikte gerçekleşmelidir: biri sayıyı yarıya indirir, diğeri yeniden tamamlar.

1. Mayozla üreme ana hücresinden (2n) gametler oluşur; gametlerde kromozom sayısı yarıya iner (n).
2. Döllenmede anneden gelen n kromozomlu yumurta ile babadan gelen n kromozomlu sperm birleşir: $n + n = 2n$.
3. Oluşan zigot yeniden ana babayla aynı sayıda kromozom taşır ve mitozla gelişerek yeni bireyi oluşturur.
4. Denetleyelim: insanda 46 → mayoz → 23 → döllenme 23 + 23 → 46 ✓; iki olaydan biri eksik olsaydı sayı ya her kuşakta ikiye katlanır ya da yarıya inerdi.

15. Yukarıdaki hücrede bulunan toplam kromatit sayısı kaçtır?

2n = 8 kromozomlu hücre × S evresi tamamlanmış

• A) 4
• B) 8
• C) 12
• D) 16
• E) 32

Doğru cevap: D — S evresi tamamlanan 2n = 8 hücrede her kromozom iki kardeş kromatitlidir; toplam 8 × 2 = 16 kromatit vardır.

1. Kromozom sayısı ile kromatit sayısını ayıralım: kromozom sayısı sentromer sayısıdır, kromatit ise her kromozomun taşıdığı DNA kopyasıdır.
2. Hücrede 2n = 8 kromozom var. S evresinde DNA eşlendi; kromozom sayısı yine 8 kaldı ama her kromozom iki kromatitli hâle geldi.
3. Toplam kromatit sayısı: $8 \times 2 = 16$.
4. Denetleyelim: S evresinden önce 8 kromozom × 1 kromatit = 8 idi; eşlenme DNA’yı iki katına çıkardığı için 16 ✓.

16. Bölünme sırasında çekirdek zarının eriyip kromozomların belirginleştiği ve iğ ipliklerinin oluşmaya başladığı evre hangisidir?

• A) İnterfaz
• B) Profaz
• C) Metafaz
• D) Anafaz
• E) Telofaz

Doğru cevap: B — Çekirdek zarının eridiği, kromozomların belirginleştiği ve iğ ipliklerinin oluşmaya başladığı evre profazdır.

1. Soruda sayılan üç olay bölünmenin BAŞLANGIÇ hazırlıklarıdır: kromozomun görünür hâle gelmesi, çekirdek zarının kalkması, iğ ipliklerinin kurulmaya başlaması.
2. İnterfazda DNA ince kromatin iplikleri hâlindedir ve çekirdek zarı sağlamdır; bu olaylar henüz yoktur.
3. Profazda kromatin kısalıp kalınlaşarak kromozomları oluşturur, çekirdek zarı ve çekirdekçik kaybolur, iğ iplikleri oluşmaya başlar.
4. Denetleyelim: üç olayın üçü de profazın tanımıdır ✓; metafazda kromozomlar zaten dizilmiş, anafazda ayrılıyor, telofazda çekirdek zarı yeniden oluşuyor.

17. Şemada mayozun yalnızca birinci bölünmesi sonundaki durum gösterilmiştir. Bu hücreler için hangisi doğrudur?

• A) Bölünme tamamlanmıştır, gamet oluşmuştur.
• B) Hücreler diploittir.
• C) Kromozomlar tek kromatitlidir.
• D) Kromozom sayısı değişmemiştir.
• E) Haploittirler ama kromozomlar hâlâ iki kromatitlidir.

Doğru cevap: E — Mayoz I sonundaki hücreler haploittir (n = 4), ama kardeş kromatitler henüz ayrılmadığı için kromozomları hâlâ iki kromatitlidir.

1. Şemayı okuyalım: 2n = 8 ana hücreden n = 4 kromozomlu 2 yavru hücre oluşmuş ve bu yalnız mayoz I’in sonucudur.
2. Mayoz I’de ayrılan homolog kromozomlardır; her homolog kendi iki kardeş kromatitiyle birlikte kutba gider. Kromozom sayısı 8’den 4’e iner, hücreler haploit olur.
3. Kardeş kromatitlerin ayrılması mayoz II’nin anafazında olacaktır. O zamana kadar her kromozom iki kromatitli kalır.
4. Denetleyelim: n = 4 ✓ haploit; 4 kromozom × 2 kromatit = 8 kromatit ✓; mayoz II sonunda dört hücre ve tek kromatitli kromozomlar oluşacak.

18. Kemik iliğindeki bazı hücreler hem kendini yenileyebilmekte hem de farklı kan hücrelerine dönüşebilmektedir. Bu hücrelerin sürekli çoğalabilmesini sağlayan bölünme türü hangisidir?

• A) Mayoz
• B) Döllenme
• C) Mitoz
• D) Krossing over
• E) Sitokinez tek başına

Doğru cevap: C — Kemik iliğindeki kök hücreler mitozla çoğalır; mitoz kromozom sayısını koruyarak özdeş vücut hücreleri üretir.

1. Kemik iliği bir vücut dokusudur; buradaki kök hücreler üreme hücresi değildir.
2. Kök hücrenin hem kendini yenilemesi hem de yeni kan hücrelerine kaynak olması için bölünen hücrelerin ana hücreyle aynı kalıtsal bilgiyi ve 2n kromozomu taşıması gerekir.
3. Kromozom sayısını koruyarak çekirdek ve sitoplazmayı ikiye bölen, sürekli tekrarlanabilen bölünme mitozdur.
4. Denetleyelim: mitozla oluşan yavru hücreler 2n ✓ ve bölünmeye tekrar girebilir ✓; kök hücrenin sürekli çoğalması bunu gerektirir.

19. Yukarıdaki hücre mayoz geçirdiğinde oluşan her bir gametteki DNA miktarı kaç C olur?

S evresi sonrası DNA = 4C

• A) 4C
• B) 2C
• C) 3C
• D) 1C
• E) 0,5C

Doğru cevap: D — S evresi sonrası 4C DNA taşıyan hücre mayozla iki kez bölünür; her gamette 4C ÷ 4 = 1C DNA kalır.

1. Başlangıç: S evresinde DNA eşlenmiş, hücre 4C DNA taşıyor.
2. Mayoz I’de homolog kromozomlar iki hücreye ayrılır: her hücrede $4C \div 2 = 2C$ kalır.
3. Mayoz II’de kardeş kromatitler ayrılır; iki hücrenin her biri yeniden ikiye bölünür: her gamette $2C \div 2 = 1C$ kalır.
4. Denetleyelim: 4 gamet × 1C = 4C ✓; başlangıçtaki DNA dört gamete eşit paylaştırılmış.

20. Bir öğrenci soğan kök ucundan aldığı örneği mikroskopta inceliyor ve farklı hücrelerde kromozomların ortada dizildiğini, bazılarında ise kutuplara çekildiğini görüyor. Bu gözlem neyi gösterir?

• A) Hücrelerin tamamı aynı evrededir.
• B) Kök ucunda mayoz gerçekleşmektedir.
• C) Hücreler bölünmeyi durdurmuştur.
• D) Örnekte yalnız interfaz hücreleri vardır.
• E) Kök ucu sürekli bölünen bir dokudur ve hücreler farklı evrelerdedir.

Doğru cevap: E — Kök ucu sürekli bölünen bir dokudur (meristem) ve hücreleri eş zamanlı bölünmediği için aynı örnekte farklı evreler görülür.

1. Gözlemleri evrelerle eşleştirelim: kromozomların ortada dizilmesi metafazın, kutuplara çekilmesi anafazın belirtisidir.
2. Aynı örnekte iki farklı evre görülüyor; demek ki hücreler bölünmeye aynı anda girmemiş, her biri döngünün farklı noktasındadır.
3. Birçok hücrenin bölünürken yakalanabilmesi, dokunun sürekli bölündüğünü gösterir. Soğan kök ucu, kökü uzatan bölünür dokudur (meristem) ve bu hücreler mitozla bölünür.
4. Denetleyelim: tüm hücreler aynı evrede olsaydı yalnız bir görüntü görülürdü; iki görüntü farklı evreleri doğrular ✓.