Alevilik Bektaşilikte Temel Kavramlar ve Cem Erkânı

1. Yukarıda tanımı verilen toplantının adı sorulmaktadır. Bu toplantı hangisidir?

• A) Sema
• B) Kandil
• C) Mevlit
• D) Hatim
• E) Cem

Doğru cevap: E — Topluca ve belirli bir erkâna göre yürütülen, dua, semah ve deyişlerin yer aldığı ibadet toplantısına cem denir.

1. Tanımdaki ögeleri sayalım: toplantı topluca yapılıyor, belirli bir düzeni var ve içinde dua, semah ile deyişler yer alıyor.
2. Seçenekleri bu ögelere göre eleyelim. Sema Mevlevilikte icra edilen bir tören, kandil belirli bir gece, mevlit bir eserin okunduğu tören, hatim ise Kur’an’ın baştan sona okunmasıdır.
3. Alevilik-Bektaşilikte bu ögeleri birlikte taşıyan toplantının adı cemdir; yapıldığı yere de cemevi denir.
4. Denetleyelim: ayırt edici öge semah ile deyişlerin birlikte bulunması ✓ — bu bileşim cem erkânına ait.

2. Cemevinin işlevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Cem erkânının yürütüldüğü, aynı zamanda toplumsal dayanışma ve kültürel etkinliklerin gerçekleştiği mekân olması
• B) İşlevinin bulunmaması
• C) Yalnız toplantı salonu
• D) Yalnız konaklama yeri
• E) Yalnız kütüphane

Doğru cevap: A — Cemevi, cem erkânının yürütüldüğü ve toplumsal dayanışma etkinliklerinin de gerçekleştiği bir merkezdir.

1. Mekânın adı işlevinden geliyor: cem erkânı burada yürütülüyor. Soru ise işlevin bununla sınırlı olup olmadığını istiyor.
2. Cemevinde taziye, düğün ve dayanışma etkinlikleri de yapılır. Yani mekân ibadet dışındaki toplumsal anları da karşılıyor.
3. İki işlev bir arada bulununca cemevi yalnız bir ibadet yeri olmaktan çıkıp toplumsal bir merkez hâline geliyor.
4. Denetleyelim: seçeneklerin üçü "yalnız" diyor ✓ — hepsi işlevlerden birini alıp ötekini düşürüyor.

3. Tabloda cemde yürütülen on iki hizmetten bazıları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan görev hangisidir?

• A) Yemek dağıtmak
• B) Kapıyı kilitlemek
• C) Cemin düzenini ve sükûnetini sağlamak
• D) Deyiş okumak
• E) Görev bulunmaması

Doğru cevap: C — Gözcü, cemin düzenini ve sükûnetini sağlamakla görevli hizmettir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda hizmet adı, sağda o hizmetin görevi. On iki hizmet, cemdeki görev dağılımını verir.
2. Dolu satırlar ölçütü gösteriyor: dede cemi yönetip öğretiyi aktarıyor, zakir deyiş ve nefesleri saz eşliğinde okuyor. Her hizmet ayrı bir işi üstleniyor.
3. Gözcünün işi de bu dağılımda ayrı olmalı: topluluğun düzenini ve sükûnetini gözetmek. Hizmetin adı da bu işi anlatıyor.
4. Denetleyelim: iki hizmet aynı işi üstlenmez ✓ — bu yüzden her satır ayrı bir görev taşıyor.

4. Cemde görevlerin on iki hizmet olarak paylaştırılmasının anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Anlamının bulunmaması
• B) Yalnız gelenek olması
• C) Yalnız süsleme olması
• D) Topluluğun ibadete birlikte ve düzenli biçimde katılmasını sağlaması; her bireye sorumluluk vermesi
• E) Görevlerin gereksizliği

Doğru cevap: D — Görevlerin paylaşılması topluluğun ibadete birlikte katılmasını sağlar ve her bireye sorumluluk verir.

1. Görevlerin dağıtılmasının ibadete ne kattığını soralım: dağıtılmasaydı ne değişirdi?
2. Tek kişi yürütseydi topluluk izleyen konumda kalırdı. Görevler paylaşıldığında ise her hizmet sahibi ibadetin yürümesinden sorumlu oluyor.
3. Böylece ibadet izlenen bir tören olmaktan çıkıp topluca yürütülen bir etkinliğe dönüşüyor. Paylaşımın anlamı budur: hem düzen hem sorumluluk.
4. Denetleyelim: hizmet sayısı belirli ✓ — dağılımın rastgele değil tanımlı olduğunu gösteriyor.

5. Yukarıda açıklanan kurumun adı sorulmaktadır. Bu kurum hangisidir?

• A) Komşuluk
• B) Musahiplik
• C) Ahilik
• D) Vakıf
• E) Loncalık

Doğru cevap: B — İki ailenin karşılıklı sorumluluk üstlenerek kurduğu yol kardeşliğine musahiplik denir.

1. Açıklamadaki ögeleri sayalım: bağ iki aile arasında kuruluyor, karşılıklı sorumluluk üstleniliyor ve iyi günde de kötü günde de sürüyor.
2. Seçenekleri bu ögelere göre eleyelim. Komşuluk yan yana yaşamaktan doğan bir yakınlıktır ve üstlenilmiş bir taahhüt içermez. Ahilik ile loncalık esnaf teşkilatlarıdır, ölçütleri meslektir. Vakıf ise bir mülkü hizmete tahsis etmektir.
3. İki ailenin karşılıklı sorumluluk üstlenerek kurduğu ve yol kardeşliği olarak da anılan bu bağın adı musahipliktir.
4. Denetleyelim: ölçüt akrabalık ya da meslek değil ✓ — bağ verilen sözle kuruluyor.

6. Cem erkânında razılık alınması ve kul hakkının sorulmasının anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) İbadete başlamadan önce topluluk içindeki dargınlıkların ve hak ihlallerinin giderilmesi; helalleşmenin sağlanması
• B) Anlamının bulunmaması
• C) Yalnız biçimsel olması
• D) Yalnız yeni gelenler için olması
• E) Uygulamanın gereksizliği

Doğru cevap: A — Razılık alınması ve kul hakkının sorulması, ibadetten önce dargınlıkların giderilmesini ve helalleşmeyi sağlar.

1. Uygulamanın nerede durduğuna dikkat edelim: razılık alınması ve kul hakkının sorulması ibadete başlamadan önce yapılıyor.
2. Sorulan şey de topluluğun kendi içindeki ilişkiler: dargınlıklar ve hak ihlalleri. Yani ibadetten önce insanlar arasındaki sorunlar açıkça ele alınıyor.
3. Amaç bunların giderilmesi, yani helalleşmenin sağlanmasıdır. Uygulama bu yolla topluluk içi barışın somut aracı hâline gelir.
4. Denetleyelim: yalnız sorulması değil, giderilmesi isteniyor ✓ — bu yüzden biçimsel bir adım sayılamaz.

7. Semahın cem erkânındaki yeri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız bir halk oyunu olması
• B) Yalnız müzik olması
• C) Yalnız gösteri olması
• D) Cemin bir bölümü olarak, deyişler eşliğinde belirli bir usulle yapılan ibadet ögesi olması
• E) Yerinin bulunmaması

Doğru cevap: D — Semah, cemin bir bölümü olarak deyişler eşliğinde ve belirli bir usulle yapılan ibadet ögesidir.

1. Soru semahın ne olduğunu değil, cem erkânındaki YERİNİ istiyor. Öyleyse onu bir bütünün içinde görmek gerekir.
2. Semah cemin bir bölümüdür; öncesi ve sonrası olan bir erkânın içinde, deyişler eşliğinde ve belirli bir usulle icra edilir.
3. Bir bölüm bulunduğu bütünden ayrıldığında işlevi de değişir. Bu yüzden semah cemin dışına çıkarıldığında ibadet ögesi olma yönü gölgelenir.
4. Denetleyelim: usule bağlı olması ayırt edici ✓ — serbestçe yapılan bir hareket değil.

8. Deyiş ve nefeslerin öğretinin aktarılmasındaki rolü sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Rolünün bulunmaması
• B) Sözlü kültür içinde inanç, ahlak ve tarih bilgisini şiir ve ezgiyle kuşaktan kuşağa taşımaları
• C) Yalnız eğlence olmaları
• D) Yalnız yazılı olmaları
• E) Aktarımın yapılamaması

Doğru cevap: B — Deyiş ve nefesler, şiir ve ezgi yoluyla inanç, ahlak ve tarih bilgisini kuşaktan kuşağa taşır.

1. Aktarımın hangi ortamda yürüdüğünü belirleyelim: bu gelenekte aktarım büyük ölçüde sözlüdür.
2. Sözlü bir ortamda bilginin yaşaması ezberlenmesine bağlıdır. Şiir ölçüsü ve ezgi tam da bunu kolaylaştırır; söz akılda kalır ve tekrarlanabilir.
3. Deyiş ve nefesler bu yolla yalnız bir duyguyu değil, inanç, ahlak ve tarih bilgisini de taşımıştır. Roldeki pay budur.
4. Denetleyelim: "yalnız yazılı olmaları" seçeneği ✓ — aktarımın sözlü olması tam da bu türlerin gelişme nedeni.

9. Dedenin toplum içindeki işlevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) İşlevinin bulunmaması
• B) Yalnız deyiş okuması
• C) Cemi yönetmesi, öğretiyi aktarması ve topluluk içindeki anlaşmazlıkların çözümünde yol göstermesi
• D) Yalnız yemek dağıtması
• E) Yalnız kapıyı beklemesi

Doğru cevap: C — Dede cemi yönetir, öğretiyi aktarır ve topluluk içindeki anlaşmazlıkların çözümünde yol gösterir.

1. Dedenin cemdeki görevini biliyoruz: cemi yönetmek. Soru ise toplum içindeki işlevi istiyor, yani cemin dışını da kapsıyor.
2. İkinci işlev öğretinin aktarılmasıdır; bu iş cemle sınırlı değil, topluluğun günlük hayatında sürer.
3. Üçüncüsü anlaşmazlıkların çözümünde yol göstermektir. Topluluk içi barışın gözetildiği bir gelenekte bu işlev erkânın doğrudan uzantısıdır.
4. Denetleyelim: seçeneklerin üçü "yalnız" diyor ✓ — hepsi işlevlerden birini alıp ötekileri düşürüyor.

10. "Eline, diline, beline sahip ol" ilkesinin anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Anlamının bulunmaması
• B) Yalnız beden sağlığını anlatması
• C) Yalnız çalışmayı öğütlemesi
• D) Yalnız susmayı öğütlemesi
• E) Davranışta dürüstlük, sözde doğruluk ve nefis denetimi; ahlakın üç somut alanda özetlenmesi

Doğru cevap: E — İlke davranışta dürüstlüğü, sözde doğruluğu ve nefis denetimini birlikte öğütler.

1. İlkedeki üç sözcük üç ayrı alanı temsil ediyor: el yapılanı, dil söyleneni, bel ise nefsi ve arzuları.
2. Seçeneklere bu üçlüyle bakalım. "Yalnız çalışmayı öğütlemesi" yalnız eli, "yalnız susmayı öğütlemesi" yalnız dili, "yalnız beden sağlığını anlatması" ise yalnız beli alıyor; üçü de ilkenin bir alanını tutup ötekileri düşürüyor.
3. İlke ise üçünü birlikte istiyor: davranışta dürüstlük, sözde doğruluk ve nefis denetimi. Ahlakı üç somut alanda özetlemesi bu yüzden akılda kalıcıdır.
4. Denetleyelim: üç alan da sınanabilir ✓ — kişi ne yaptığına, ne söylediğine ve neyi denetlediğine bakabilir.

11. Yukarıda anlamı özetlenen ayetin verdiği temel mesaj sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız geçmişten söz etmesi
• B) Kardeşlik bağını vurgulaması ve anlaşmazlıkların giderilmesini bir sorumluluk olarak sunması
• C) Yalnız ceza bildirmesi
• D) Yalnız tarih anlatması
• E) Mesaj içermemesi

Doğru cevap: B — Ayet kardeşlik bağını bildirir ve anlaşmazlıkların giderilmesini bir sorumluluk olarak sunar.

1. Ayetin iki parçasını ayıralım: bir bildirim var — müminler kardeştir — ve bir istek var: aralarındaki anlaşmazlıkların düzeltilmesi.
2. Bildirim tek başına yalnız bir durumu anlatırdı. İstek eklendiğinde kardeşlik edilgen bir durum olmaktan çıkıyor.
3. Arayı düzeltmek bir görev olarak sunulduğuna göre kardeşlik korunması gereken bir bağdır. Ayetin temel mesajı bu ikisinin birleşimidir.
4. Denetleyelim: ayet anlaşmazlığın olabileceğini kabul ediyor ✓ — yoksa düzeltmekten söz etmezdi.

12. Hucurat suresi 10. ayetin toplumsal birlik açısından taşıdığı anlam sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Anlamının bulunmaması
• B) Ayrışmayı desteklemesi
• C) Farklılıkların yok sayılmasını istemesi
• D) Yalnız bireysel olması
• E) Farklılıklara karşın ortak bağın korunması gerektiğini ve arabuluculuğun değerli olduğunu göstermesi

Doğru cevap: E — Ayet, farklılıklara karşın ortak bağın korunmasını ister ve arabuluculuğu değerli bir görev olarak gösterir.

1. Ayetin neyi varsaydığına bakalım: arayı düzeltmek isteniyorsa, anlaşmazlığın çıkabileceği kabul ediliyor demektir.
2. Bu kabul belirleyici. Ayet anlaşmazlık olmayacağını söylemiyor; olduğunda ne yapılacağını söylüyor. Yani birlik, farkın yokluğuyla değil bağın korunmasıyla kuruluyor.
3. Arayı düzeltene bir görev verildiğine göre arabuluculuk da değerli bir iş sayılıyor. Toplumsal birlik açısından taşıdığı anlam budur.
4. Denetleyelim: yok sayma istenseydi düzeltmeye gerek kalmazdı ✓ — düzeltilecek bir şeyin varlığı kabul ediliyor.

13. Musahiplik kurumunun toplumsal işlevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Güçlük anlarında devreye giren bir dayanışma ağı oluşturması ve toplulukta karşılıklı sorumluluğu güçlendirmesi
• B) İşlevinin bulunmaması
• C) Yalnız törensel olması
• D) Yalnız akrabalık kurması
• E) Dayanışmanın bulunmaması

Doğru cevap: A — Musahiplik, güçlük anlarında devreye giren bir dayanışma ağı kurar ve karşılıklı sorumluluğu güçlendirir.

1. Kurumun bir tören mi yoksa bir taahhüt mü olduğunu belirleyelim; işlevi buna göre değişir.
2. Musahiplikte iki aile karşılıklı sorumluluk üstleniyor ve bu sorumluluk ömür boyu sürüyor. Bir törenle başlasa da devamı süreklidir.
3. Sonuç bir dayanışma ağıdır: hastalık, yoksulluk ya da kayıp gibi güçlük anlarında devreye girer. Toplumsal işlev budur.
4. Denetleyelim: ölçüt akrabalık değil ✓ — bağ kanla değil verilen sözle kuruluyor.

14. Alevilik-Bektaşilikteki uygulamaların ortak noktası sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Ortak nokta bulunmaması
• B) Yalnız törensel olmaları
• C) Yalnız bireysel olmaları
• D) Topluluk içi barışı, dayanışmayı ve ahlaki denetimi öne çıkarmaları
• E) Ahlakı dışlamaları

Doğru cevap: D — Uygulamaların ortak noktası topluluk içi barışı, dayanışmayı ve ahlaki denetimi öne çıkarmalarıdır.

1. Ünitedeki uygulamaları yan yana koyalım: razılık alma, kul hakkı sorma, on iki hizmetle görev paylaşımı, musahiplik.
2. Dördü de tek bir kişiyi değil topluluğu ilgilendiriyor. Razılık ile kul hakkı topluluk içi barışa, hizmet paylaşımı ile musahiplik dayanışmaya bakıyor.
3. Üçüncü ortak yön denetimde: ahlaki sorgu bireyin içinde kalmıyor, topluluk önünde yapılıyor. Ortak nokta bu üçlüdür.
4. Denetleyelim: "yalnız bireysel olmaları" seçeneği ✓ — sayılan uygulamaların hiçbiri tek başına yapılmıyor.

15. Alevilik-Bektaşiliğin Anadolu kültür tarihindeki yeri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yerinin bulunmaması
• B) Yalnız kentlerde bulunması
• C) Sözlü kültür, deyiş geleneği ve dayanışma kurumlarıyla Anadolu’nun kültürel çeşitliliğine katkı sağlaması
• D) Yalnız yazılı olması
• E) Yeni bir oluşum olması

Doğru cevap: C — Sözlü kültür, deyiş geleneği ve dayanışma kurumlarıyla Anadolu’nun kültürel çeşitliliğine katkı sağlanmıştır.

1. Bir geleneğin kültürel katkısı bıraktığı somut ögelerden okunur; önce bu ögeleri sayalım.
2. Birinci öge sözlü kültür ve deyiş geleneğidir. Saz eşliğinde söylenen bu birikim Anadolu edebiyat ve musiki geleneğinin içinde yer alır.
3. İkincisi dayanışma kurumlarıdır; musahiplik gibi uygulamalar toplumsal hayata ait örneklerdir. İki öge birlikte kültürel çeşitliliğe katkı sağlamıştır.
4. Denetleyelim: "yalnız yazılı olması" seçeneği ✓ — aktarım büyük ölçüde sözlü yürümüştür.

16. Farklı inanç yorumları hakkında doğru bilgi edinmenin önemi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Önemin bulunmaması
• B) Yalnız kendi görüşünü öğrenmenin yeterli olması
• C) Bilginin gereksiz olması
• D) Eksik ve yanlış bilginin önyargı ile ayrışma doğurması; doğru bilginin birlikte yaşamayı kolaylaştırması
• E) Önyargının yararlı olması

Doğru cevap: D — Eksik ve yanlış bilgi önyargı ile ayrışma doğurur; doğru bilgi birlikte yaşamayı kolaylaştırır.

1. Seçeneklerden biri şunu söylüyor: kendi görüşünü öğrenmek yeterlidir. Bu varsayımı sınayalım.
2. Aynı toplumda farklı yorumlara mensup insanlar birlikte yaşıyor. Karşıdaki hakkında bilgi edinilmediğinde boşluğu eksik ve yanlış bilgi doldurur.
3. Eksik bilgi önyargı üretir, önyargı da ayrışmayı besler. Doğru bilgi bu zinciri baştan keser; önem buradan geliyor.
4. Denetleyelim: zincirin her halkası öncekine bağlı ✓ — bilgi düzeldiğinde sonraki halkalar da zayıflıyor.

17. Alevilik-Bektaşilik hakkında bilgi edinirken izlenmesi gereken yol sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kulaktan dolma bilgiye dayanmak
• B) Yalnız karşıt görüşlere bakmak
• C) Geleneğin kendi kaynaklarından, mensuplarından ve akademik çalışmalardan yararlanmak
• D) Tahminde bulunmak
• E) Konuyu ele almamak

Doğru cevap: C — Geleneğin kendi kaynaklarından, mensuplarından ve akademik çalışmalardan yararlanmak gerekir.

1. Sorulan şey bir yol; seçenekleri kaynağın güvenilirliğine göre ayıralım.
2. Kulaktan dolma bilgi ile tahmin doğrulanabilir bir dayanağa sahip değil. Yalnız karşıt görüşlere bakmak ise geleneği kendi anlatımından değil, ona itiraz edenlerin anlatımından öğrenmek olur.
3. Doğru yol üç kaynağı birlikte kullanmaktır ve üçü ayrı şey verir: temel kaynaklar öğretiyi, mensuplarının anlatımı yaşayan uygulamayı, akademik çalışmalar tarihsel bağlamı.
4. Denetleyelim: üç kaynak birbirinin yerine geçmiyor ✓ — biri metni, biri pratiği, biri bağlamı veriyor.

18. Cem erkânında kadın ve erkeğin birlikte bulunmasının anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Anlamının bulunmaması
• B) Topluluğun bütün üyelerinin ibadete birlikte katılmasının bu geleneğin bir özelliği olması
• C) Yalnız erkeklerin katılması
• D) Yalnız kadınların katılması
• E) Katılımın yasak olması

Doğru cevap: B — Cem topluluğun bütün üyelerinin katıldığı bir ibadet biçimidir; bu, geleneğin kendi özelliklerinden biridir.

1. Cemin nasıl bir ibadet olduğunu hatırlayalım: topluca yapılıyor ve görevler on iki hizmet olarak topluluk üyeleri arasında paylaşılıyor.
2. Böyle bir ibadette katılım topluluğun bütününü kapsar; bir bölümü dışarıda kalsaydı "topluca yürütülen" niteliği de eksik kalırdı.
3. Kadın ve erkeğin cemde birlikte bulunması bu yapının bir sonucudur ve geleneğin özelliklerinden biri olarak anlatılır.
4. Denetleyelim: özellik erkânın bütünüyle uyumlu ✓ — topluluk merkezli yapıyla birlikte okunuyor.

19. Cem erkânında önce razılık alınıp kul hakkının sorulmasının, ibadet anlayışı açısından gösterdiği nedir?

• A) İbadetin bireysel olduğu
• B) İlişkinin bulunmadığı
• C) Kul hakkının önemsiz olduğu
• D) Erkânın biçimsel olduğu
• E) İbadetin toplumsal ilişkilerden ayrı düşünülmediği; kul hakkı çözülmeden ibadete geçilmediği

Doğru cevap: E — Kul hakkı çözülmeden ibadete geçilmemesi, ibadetin toplumsal ilişkilerden ayrı düşünülmediğini gösterir.

1. Uygulamanın erkândaki sırasını ölçüt yapalım: razılık alma ve kul hakkını sorma, ibadetin ÖNÜNE konmuş.
2. Bir şeyin öne konması onu ön koşul yapar. Yani kul hakkı çözülmeden ibadete geçilmiyor.
3. Bu sıralama ibadet anlayışı hakkında bir şey söylüyor: ibadet, kişinin tek başına yaptığı ve toplumsal ilişkilerinden ayrı düşünülebilen bir eylem sayılmıyor.
4. Denetleyelim: sıra değişseydi anlam da değişirdi ✓ — hak sorusu sonra sorulsaydı ön koşul olmazdı.

20. Cem topluca yapılan bir ibadet toplantısıdır; on iki hizmetle yürütülür, razılık alınarak başlar ve musahiplik dayanışmayı kurumsallaştırır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Cemde görevlerin paylaşılması yalnız törensel bir düzenlemedir.
• B) Deyişler öğretiyi sözlü olarak taşır.
• C) Semah cemin bir bölümüdür.
• D) Hucurat 10. ayet arayı düzeltmeyi öğütler.
• E) Cemevi toplumsal dayanışma merkezidir.

Doğru cevap: A — On iki hizmet her bireye somut sorumluluk verdiği için görev paylaşımı yalnız törensel sayılamaz.

1. Soru "söylenemez" diyor; öyleyse dört seçenek verilen bilgiden çıkarılabilmeli, biri çıkarılamamalı.
2. Verilen bilgi dört şey söylüyor: cem topluca yapılan bir ibadet toplantısıdır, on iki hizmetle yürütülür, razılık alınarak başlar, musahiplik dayanışmayı kurumsallaştırır.
3. Deyişlerin öğretiyi taşıması, semahın cemin bölümü olması, Hucurat 10. ayetin arayı düzeltmeyi öğütlemesi ve cemevinin dayanışma merkezi olması üniteden çıkar. Geriye kalan yargı ise ikinciyle çelişiyor: on iki hizmet cemin düzenli yürümesini sağlıyor ve her bireye somut sorumluluk veriyor.
4. Denetleyelim: "yalnız törensel" demek bu işlevi silerdi ✓ — oysa düzenleme işlevsel.