Güncel Dinî Meseleler

1. Tabloda kavramlar tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangisidir?

• A) Açık delille yasaklanmış olan
• B) Sakıncası bulunmayan
• C) Yapılması önerilen
• D) Serbest bırakılan
• E) Tercihe bırakılan

Doğru cevap: A — Haram, hakkında açık delil bulunan ve bu delille yasaklanmış olan davranıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda anlamı. İki kavram aynı ölçünün iki ucunda duruyor.
2. Dolu satır: helal → yapılmasında dinen sakınca bulunmayan. Ölçüt sakıncanın bulunup bulunmaması.
3. Haram bu ölçünün öteki ucudur. Ama "sakıncalı" demek yetmez; haramı ayıran şey yasağın nereden geldiğidir: açık bir delille konmuş olması.
4. Denetleyelim: dayanak delil, kişisel kanaat değil ✓ — bu yüzden haram herkes için aynı biçimde geçerli.

2. Tabloda kavramlar karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Kesin biçimde yasaklanmış
• B) Yasak kadar kesin olmayan; yapılmaması tercih edilen
• C) Yapılması zorunlu
• D) Tavsiye edilen
• E) Serbest bırakılan

Doğru cevap: B — Mekruh, kesin yasak düzeyine ulaşmayan ama yapılmaması tercih edilen davranıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda konumu. Bu tabloda kavramlar karşıt değil; aynı yönde farklı derecelerde.
2. Dolu satır: haram → kesin biçimde yasaklanmış. Buradaki anahtar sözcük "kesin".
3. Mekruh da olumsuz tarafta durur, ama kesinliği yoktur: yapılması yasaklanmamış, yapılmaması tercih edilmiştir. Aradaki fark yön farkı değil, derece farkıdır.
4. Denetleyelim: hükümler dereceli bir ölçek oluşturuyor ✓ — bu yüzden her olumsuz hüküm haram sayılamaz.

3. Kartlarda dinî hükümlerden bazıları verilmiştir. Bu hükümlerin varlığının gösterdiği hangisidir?

• A) Yalnızca iki hüküm bulunduğu
• B) Tüm davranışların aynı sayıldığı
• C) Davranışların tek bir ölçüte göre değil, farklı derecelere göre değerlendirildiği
• D) Değerlendirme yapılamadığı
• E) Ölçütün bulunmadığı

Doğru cevap: C — Hükümlerin çeşitliliği, davranışların yalnızca "yapılır ya da yapılmaz" biçiminde değil, farklı derecelerde değerlendirildiğini gösterir.

1. Kartlarda beş farklı hüküm var.
2. Her biri farklı bir bağlayıcılık taşıyor.
3. Bu, derecelendirilmiş bir değerlendirmedir.

4. Kartlarda korunması amaçlanan temel değerler verilmiştir. Bu değerlerin bütününe ne ad verilir?

• A) Kıyas
• B) Zaruratıdiniye
• C) İcma
• D) Zaruratıhamse
• E) Tevil

Doğru cevap: D — Can, akıl, nesil, mal ve dinin korunmasını ifade eden beş temel değere zaruratıhamse denir.

1. Kartlarda sayılanları okuyalım: can, akıl, nesil, mal, din. Beş tane ve hepsi korunması amaçlanan birer değer.
2. İki ipucu var. Birincisi sayı: beş. İkincisi nitelik: bunlar bilgi ya da hüküm değil, korunan değerler.
3. Bu beş değerin bütününü karşılayan kavram zaruratıhamsedir; kavramın adındaki "hamse" zaten beş demektir.
4. Denetleyelim: kıyas, icma ve tevil birer yöntem ✓ — kartlarda ise yöntem değil, korunan değerler sayılıyor.

5. Bu tanımın karşılığı olan kavram hangisidir?

• A) Bidat
• B) Zaruratıhamse
• C) İçtihat
• D) Tevil
• E) Zaruratıdiniye

Doğru cevap: E — Dinde açık, kesin ve tartışmasız biçimde bilinen hususlara zaruratıdiniye denir.

1. Tanımdaki ögeleri ayıralım: hususlar açık, kesin ve üzerlerinde tartışma yok.
2. Üç ögenin de bilgiyle ilgili olduğuna dikkat edelim. Burada korunan bir değerden değil, bilinme biçiminden söz ediliyor.
3. Seçenekleri eleyelim: bidat sonradan eklenen uygulamayı, içtihat ve tevil ise birer yöntemi anlatır. Bilinme biçimini anlatan kavram zaruratıdiniyedir.
4. Denetleyelim: ayırt edici ölçüt tartışmasızlık ✓ — tartışılabilen bir husus bu kapsama girmez.

6. Tabloda alanlar değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Açık; kaynaklara dayalı olarak yeniden değerlendirilebilir
• B) Kapalı
• C) Değerlendirilemez
• D) Tartışılamaz
• E) Hüküm verilemez

Doğru cevap: A — Hakkında açık hüküm bulunmayan yeni meseleler, kaynaklara dayanılarak yeniden değerlendirilebilir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda alan, sağda o alanın içtihada açık olup olmadığı.
2. Dolu satır: zaruratıdiniye kapsamındaki hususlar → kapalı. Nedeni bir önceki tanımda duruyor: bunlar açık, kesin ve tartışmasız bilindiği için yeniden hüküm aranmaz.
3. Yeni ortaya çıkan meselelerde ise durum tersidir; hakkında açık bir hüküm bulunmadığı için alan içtihada açıktır ve kaynaklara dayanılarak değerlendirilebilir.
4. Denetleyelim: "açık" olan alan başıboş değil ✓ — değerlendirme yine kaynağa bağlı yapılıyor.

7. Şemada bir yöntemin basamakları verilmiştir. Bu yöntemin adı hangisidir?

• A) İcma
• B) İçtihat
• C) Bidat
• D) Hurafe
• E) Rivayet

Doğru cevap: B — Yeni bir mesele hakkında kaynaklara ve benzerliğe dayanarak hüküm ortaya koyma çabasına içtihat denir.

1. Şemadaki dört basamağı okuyalım: yeni mesele ortaya çıkar → kaynaklar incelenir → benzer durumlarla karşılaştırılır → hüküm ortaya konur.
2. Basamaklar bir çabayı anlatıyor. Ortada kaynağa başvurma ve karşılaştırma adımları var; sonunda ise bir sonuca varılıyor.
3. Kaynağa dayanarak ve benzerlik kurarak yeni bir mesele hakkında hüküm ortaya koyma çabasının adı içtihattır.
4. Denetleyelim: şema bir kişinin yürüttüğü akıl yürütmeyi anlatıyor ✓ — bu, birden çok kişinin uzlaşmasını gerektiren bir işlem değil.

8. Tabloda yöntemler karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) Kişisel kanaat
• B) Görüş birliği
• C) Hükmü bilinen bir duruma benzerlik kurmak
• D) Halk alışkanlığı
• E) Rastgele seçim

Doğru cevap: C — Kıyas, hükmü bilinen bir durumla hükmü bilinmeyen yeni durum arasında ortak nitelik üzerinden benzerlik kurmaktır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yöntem, sağda dayanağı. Her yöntem farklı bir dayanağa oturuyor.
2. Dolu satır: icma → ehil kişilerin görüş birliği. Buradaki dayanak kişilerdir; hüküm, uzlaşmadan doğuyor.
3. Kıyasın dayanağı ise kişiler değil, durumlar arasındaki bağdır: hükmü bilinen bir duruma ortak nitelik üzerinden benzerlik kurulur.
4. Denetleyelim: iki yöntem farklı dayanağa oturuyor ✓ — aynı dayanağı paylaşsalardı tabloda ayrı satırlarda anılmazlardı.

9. Yukarıdaki davranış hangi kavramla değerlendirilir?

• A) Bidat
• B) İçtihat
• C) İcma
• D) Kul hakkı ihlali
• E) Mekruh

Doğru cevap: D — Başkasına ait bir değeri sahibinin izni olmadan kullanmak kul hakkı ihlali sayılır.

1. Durumdaki iki ögeyi ayıralım: malzeme kişiye ait değil ve kullanım izinsiz.
2. Yalnız birinci öge bulunsaydı, yani izin alınmış olsaydı, ortada bir sorun olmazdı. İkinci öge olayı bir hak sorununa çeviriyor.
3. Burada zarar gören belirli bir taraf var: malzemenin sahibi. Bir başkasının hakkının izinsiz kullanılması kul hakkı ihlalidir.
4. Denetleyelim: malzemenin değerinin küçük olması ölçüyü değiştirmiyor ✓ — ölçüt hakkın sahibinin rızası.

10. Tabloda durumlar ve gerekenler eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?

• A) Sadece niyet
• B) Yalnızca tövbe
• C) Hiçbir şey
• D) Sadece pişmanlık
• E) Hakkın sahibine iadesi ve helalleşme

Doğru cevap: E — Kul hakkında hakkın sahibine ulaştırılması ve helalleşme gerekli görülür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda durum, sağda o durumda gereken. İki durumu ayıran şey, ortada bir mağdurun bulunup bulunmaması.
2. Dolu satır: yalnızca kişisel bir kusur → tövbe ve düzeltme. Burada zarar gören başka biri yok; onarım kişinin kendisiyle sınırlı.
3. Başkasının hakkı ihlal edildiğinde ise ortada bir mağdur var. Yalnız pişmanlık bu kişinin kaybını gidermez; hakkın sahibine iadesi ve helalleşme gerekir.
4. Denetleyelim: iki satırın gerekleri farklı ✓ — aynı olsalardı tabloda ayrı satırlar yer almazdı.

11. Tabloda kavramlar karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl doldurulmalıdır?

• A) Akla ve dinî kaynağa dayanmayan asılsız inanış
• B) Sonradan eklenen uygulama
• C) Kaynağa dayalı hüküm
• D) Ehil kişinin görüşü
• E) Görüş birliği

Doğru cevap: A — Hurafe; ne akla ne dinî bir kaynağa dayanan, buna karşın yaygınlaşmış asılsız inanıştır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda anlamı. İki kavram birbirine yakın ama aynı değil.
2. Dolu satır: bidat → dinde aslı olmadığı hâlde sonradan eklenen uygulama. Anahtar sözcük "uygulama"; bidat bir yapma biçimiyle ilgili.
3. Hurafe ise bir inanışla ilgilidir ve iki dayanaktan da yoksundur: ne akla ne dinî kaynağa oturur. İkisini ayıran şey budur.
4. Denetleyelim: ölçüt yaygınlık değil ✓ — bir inanışın çok kişi tarafından benimsenmesi onu asılsız olmaktan çıkarmıyor.

12. Kartlarda bir uygulamayı değerlendirirken sorulacak sorular verilmiştir. Bu soruların işlevi hangisidir?

• A) Uygulamayı yaygınlaştırmak
• B) Dinî hüküm ile sonradan eklenmiş uygulamayı ayırt etmek
• C) Kaynağı gizlemek
• D) Aklı devre dışı bırakmak
• E) Değerlendirmeyi bırakmak

Doğru cevap: B — Kaynak, ehliyet ve akıl ölçütleri; kaynağa dayalı hükmü sonradan eklenmiş uygulamadan ayırmaya yarar.

1. Üç kartı soru olarak okuyalım: kaynağı nedir, ehil kimler söylüyor, akılla bağdaşıyor mu.
2. Üçü de bir uygulamanın kendisini değil, DAYANAĞINI yokluyor. Hiçbiri "kaç kişi yapıyor" ya da "ne zamandır sürüyor" diye sormuyor.
3. Dayanağı yoklamanın işlevi bellidir: kaynağa dayanan bir hükümle, dinde aslı olmadığı hâlde sonradan eklenmiş bir uygulamayı birbirinden ayırmak.
4. Denetleyelim: üç soru da olumsuz yanıt alabilir ✓ — o zaman uygulama dinî bir hüküm sayılmaz.

13. Yukarıdaki durumda izlenmesi beklenen yol hangisidir?

• A) Rastgele karar vermek
• B) Soruyu yanıtsız bırakmak
• C) Kaynaklardaki genel ilkelerden hareketle içtihatta bulunmak
• D) Teknolojiyi yasaklamak
• E) Kişisel isteğe göre hüküm vermek

Doğru cevap: C — Hakkında doğrudan hüküm bulunmayan yeni meselelerde, kaynaklardaki genel ilkelerden hareketle içtihatta bulunulur.

1. Durumun kurduğu boşluğu görelim: teknoloji geçmişte bulunmadığı için hakkında doğrudan bir hüküm de yok.
2. Bu boşluk iki yanlış sonuca açık. Birincisi soruyu yanıtsız bırakmak; oysa kaynaklarda konuya uygulanabilecek genel ilkeler bulunuyor. İkincisi kişisel isteğe göre karar vermek; bu da ölçütü ortadan kaldırır.
3. Doğru yol ikisinin arasındadır: genel ilkelerden hareketle içtihatta bulunmak. Böylece hem boşluk doldurulur hem karar bir dayanağa bağlanır.
4. Denetleyelim: yeni meseleler zaten içtihada açık alan ✓ — kapalı olan, hakkında kesin hüküm bulunan alandır.

14. Tabloda ölçütler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Ne zaman başladı?
• B) Uygulama neye yol açıyor?
• C) Kaç kişi yapıyor?
• D) Uygulama temel ilkelerle bağdaşıyor mu?
• E) Nerede yapılıyor?

Doğru cevap: D — Kaynak uygunluğu ölçütü, uygulamanın temel ilkelerle bağdaşıp bağdaşmadığını sorar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda değerlendirme ölçütü, sağda o ölçütün sorduğu soru.
2. Dolu satır: fayda-zarar dengesi → uygulama neye yol açıyor? Bu soru sonuçlara, yani uygulamanın doğurduğu duruma bakıyor.
3. Kaynak uygunluğu ise sonuçlara değil dayanağa bakar. Onun sorusu, uygulamanın temel ilkelerle bağdaşıp bağdaşmadığıdır.
4. Denetleyelim: iki ölçüt ayrı yönlere bakıyor ✓ — biri sonucu, öteki dayanağı sınıyor; bu yüzden ikisi birlikte kullanılıyor.

15. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre dinî konularda görüş bildirmenin gerektirdiği hangisidir?

• A) Görüş bildirmekten kaçınmamak
• B) Hızlı karar vermek
• C) Kaynağa bakmamak
• D) Sonucu önemsememek
• E) Yeterli bilgi ve ehliyet sahibi olmak

Doğru cevap: E — Verilen görüş insanların davranışını etkilediği için görüş bildirmek yeterli bilgi ve ehliyet gerektirir.

1. Şemadaki üç basamağı okuyalım: yetersiz bilgiyle hüküm verilir → insanlar buna göre davranır → zarar yayılır.
2. Ortadaki basamak zinciri kuruyor. Görüş kişinin zihninde kalmıyor; davranışa dönüşüyor ve böylece sonuç doğuruyor.
3. Zincirin başındaki eksik "yetersiz bilgi" olduğuna göre, gereken de onun karşıtıdır: görüş bildiren kişinin yeterli bilgiye ve ehliyete sahip olması.
4. Denetleyelim: şema görüş bildirmeyi değil, dayanaksız görüş bildirmeyi eleştiriyor ✓ — ehil kişinin görüşü zaten aranan şey.

16. Tabloda kaynaklar değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bırakılan bilgi hangisidir?

• A) Düşük; doğruluğu sınanamaz
• B) Yüksek
• C) Kesin
• D) Ölçülemez ama güvenilir
• E) Kurumsal

Doğru cevap: A — Kaynağı belirsiz bir paylaşımın doğruluğu izlenemediği için güvenilirliği düşük sayılır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kaynak, sağda güvenilirlik ölçütü.
2. Dolu satır: kurumsal ve kaynak gösteren yayın → yüksek. Güvenilirliği yükselten şey kurumun adı değil, kaynak göstermesi; çünkü gösterilen kaynağa geri dönülebilir.
3. Kaynağı belirsiz bir paylaşımda bu geri dönüş mümkün değildir. Doğruluğu sınanamayan bir bilginin güvenilirliği de düşük sayılır.
4. Denetleyelim: düşük güvenilirlik "kesinlikle yanlış" demek değil ✓ — bilgi doğru da çıkabilir, ama doğrulanmadan dayanak yapılamaz.

17. Yukarıdaki davranış hangi ilkeyle bağdaşmaz?

• A) Cömertlik
• B) Ticarette dürüstlük ve bilgilendirme sorumluluğu
• C) Sabır
• D) Tevazu
• E) Şükür

Doğru cevap: B — Bilinen bir kusurun gizlenmesi, alıcının bilerek karar verme imkânını ortadan kaldırır.

1. Durumdaki iki ögeyi ayıralım: satıcı kusuru biliyor ve bu bilgiyi alıcıdan saklıyor.
2. İki tarafın elindeki bilgi eşit değil. Alıcı, satın alıp almamaya karar verirken satıcının bildiği bir şeyi bilmiyor.
3. Böylece alışveriş serbest bir kararla değil, eksik bilgiyle yapılmış oluyor. Bu da ticarette dürüstlük ve karşı tarafı bilgilendirme sorumluluğuyla bağdaşmaz.
4. Denetleyelim: satıcı yalan söylemiş olmasa da sonuç değişmiyor ✓ — bilmesi gerekeni söylememek de bilgiyi eksik bırakıyor.

18. Tabloda değerler ve ilişkileri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Çevrenin ilgisi yoktur
• B) Kirlilik sağlığı tehdit eder
• C) Bozulan çevre gelecek kuşakların yaşam imkânını daraltır
• D) Kuşaklar etkilenmez
• E) Değer korunamaz

Doğru cevap: C — Bozulan çevre, gelecek kuşakların yaşam imkânını daraltarak neslin korunmasını zedeler.

1. Tablonun kurgusu şu: solda korunan değer, sağda çevre sorunlarıyla ilişkisi. İki değer aynı sorunun iki ayrı yönünü gösteriyor.
2. Dolu satır: canın korunması → kirlilik sağlığı tehdit eder. Bu ilişki bugünde kuruluyor; yaşayan insanın sağlığıyla ilgili.
3. Neslin korunması ise zaman ekseninin öteki ucuna bakar: sonraki kuşaklara. Bozulan çevre bugünü değil, onların yaşam imkânını daraltır.
4. Denetleyelim: iki satır aynı sorunu iki zaman diliminde anlatıyor ✓ — bu yüzden ikisi ayrı satırlarda yer alıyor.

19. Tabloda iki görüş karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre ilmî bakımdan tercih edilmesi gereken hangisidir ve neden?

• A) B; kişisel olduğu için
• B) B; kısa olduğu için
• C) İkisi eşittir
• D) A; tanımlı bir yönteme ve kaynağa dayandığı için
• E) Hiçbiri tercih edilemez

Doğru cevap: D — Tanımlı bir yönteme ve kaynağa dayanan görüş, kişisel yorumdan daha güçlü bir dayanağa sahiptir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda görüş, sağda dayanağı. Karşılaştırma görüşlerin içeriğine değil, neye yaslandıklarına bakıyor.
2. A görüşünün dayanağı üç parçalı: kaynak, gerekçe ve benzer durumların karşılaştırması. Bu üçü başkasının da izleyebileceği tanımlı bir yol kuruyor.
3. B görüşü ise tek bir kişinin yorumuna dayanıyor; sınanabileceği bir yol yok. İlmî ölçüt dayanağın gücü olduğuna göre tercih edilmesi gereken A’dır.
4. Denetleyelim: A’nın doğru, B’nin yanlış olduğu söylenmiyor ✓ — karşılaştırılan şey sonuç değil, dayanak.

20. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Kaynağı okumamak
• B) Uygulamayı görmemek
• C) Kişiyi tanımamak
• D) Süreyi ölçememek
• E) Yaygınlığı, kaynağa uygunlukla aynı saymak

Doğru cevap: E — Bir uygulamanın yaygın olması, onun kaynağa dayandığını göstermez.

1. Kişinin çıkarımını ikiye ayıralım. Elindeki veri: uygulama uzun süredir yapılıyor ve yaygın. Vardığı sonuç: öyleyse dinen doğru.
2. Veri ile sonuç aynı şeyi ölçmüyor. Yaygınlık bir uygulamanın kaç kişi tarafından sürdürüldüğünü söyler; dinen doğruluk ise kaynağa uygunlukla belirlenir.
3. İkisi aynı sayıldığında ölçüt kayar. Nitekim hurafeler de yaygınlaşabilir ve uzun süre sürebilir; süre ve sayı bir dayanak yerine geçmez.
4. Denetleyelim: uygulamanın yaygın olması onu yanlış da yapmıyor ✓ — hata yaygınlığı kanıt saymakta.

21. Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Güncel meseleler; dereceli hükümler, içtihat yöntemi ve kaynak ölçütü birlikte gözetilerek değerlendirilir.
• B) Hükümler dereceli değildir.
• C) Yeni meselede içtihat yapılamaz.
• D) Kaynak ve gerekçe önemsizdir.
• E) Değerlendirme yapılamaz.

Doğru cevap: A — Kartlar hükümlerin dereceli oluşunu, içtihat yöntemini ve kaynak ölçütünü tek bir çerçevede birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: hükümler derecelidir, yeni meselede içtihat vardır, ölçüt kaynak ve gerekçedir.
2. Kartlar bir güncel meseleyi değerlendirirken sırayla gereken üç şeyi veriyor. Birincisi hükmün tek tip olmadığını, helalden mekruha uzanan bir ölçek bulunduğunu söylüyor.
3. İkincisi hakkında hüküm bulunmayan yeni meselelerde ne yapılacağını, üçüncüsü ise varılan sonucun neye göre sınanacağını belirtiyor. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: biri eksik olsa çerçeve çalışmazdı ✓ — ölçek olmadan derece, yöntem olmadan yeni mesele, ölçüt olmadan denetim kalmazdı.