İslam ve Bilim

1. Din ile bilimin ilgi alanları karşılaştırılmaktadır. İkisinin temel yöneliminin farkı sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Din ve bilimin alanları

• A) Bilim gözlenebilir olanı açıklar, din varlığa anlam ve değer kazandırır
• B) İkisi de yalnız deney yapar
• C) İkisi de yalnız inanç konularıyla ilgilenir
• D) Bilim yalnız geçmişi, din yalnız geleceği inceler
• E) İkisinin de yöntemi tümüyle aynıdır

Doğru cevap: A — Bilim gözlem ve deneyle işleyen bir bilgi alanı, din ise varoluşa anlam ve değer veren bir alandır.

1. İki alanın yöntemini karşılaştıralım. Bilim gözlenebilir olanı inceler; ölçer, deney yapar, sonuçları sınar.
2. Din ise ölçülemeyen bir alana seslenir: varlığın anlamı, değerler, nasıl yaşanacağı.
3. Öyleyse ikisi aynı soruyu sormuyor. Bilim "nasıl gerçekleşiyor?", din "ne anlam taşıyor?" diye sorar.
4. Denetleyelim: farklı sorular soran alanlar birbirinin yerini alamaz ✓ — ne bilim değer üretir ne din deney yapar.

2. İslam kültüründe bilgi edinmeye büyük değer verildiği belirtilmektedir. Bu değerin göstergesi aranmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi bu değeri yansıtır?

İlim öğrenmeye verilen değer

• A) Ticaretin yasaklanması
• B) Okuma, düşünme ve araştırmaya çağıran bir anlayışın benimsenmesi
• C) Seyahatin engellenmesi
• D) Yazının kullanılmaması
• E) Kitapların çoğaltılmaması

Doğru cevap: B — Kaynaklarda okumaya, düşünmeye ve araştırmaya yapılan çağrı, bilgiye verilen değeri gösterir.

1. Bir değerin varlığı, o değere yönelten çağrı ve davranışlarla ölçülür.
2. İslam kültüründe okumaya, düşünmeye ve araştırmaya yönelten bir anlayış benimsenmiş; bu çağrı doğrudan bilgiyle ilgilidir.
3. Öyleyse bilgiye verilen değerin göstergesi bu anlayıştır.
4. Denetleyelim: öteki seçenekler (ticaretin yasaklanması, yazının kullanılmaması) bilgiyi ARTIRMAZ ✓ — bazıları tam tersine engeller.

3. Abbasîler döneminde Bağdat'ta kurulan bir kurum çeviri ve araştırma çalışmalarının merkezi olmuştur. Bu kurumun işlevi sorulmaktadır. Buna göre Beytü'l-Hikme ne yapmıştır?

Beytü'l-Hikme

• A) Yalnız askerî eğitim vermiştir
• B) Yalnız ticaret yapmıştır
• C) Farklı dillerdeki bilim eserlerini çevirip araştırma yürütmüştür
• D) Yalnız vergi toplamıştır
• E) Yalnız cami olarak kullanılmıştır

Doğru cevap: C — Beytü’l-Hikme, çeviri ve araştırma çalışmalarının yürütüldüğü bir bilim merkezidir.

1. Kurumun iki işlevini ayıralım: farklı dillerdeki bilim eserlerinin çevrilmesi ve araştırma yapılması.
2. Birinci işlev başka medeniyetlerin birikimini erişilebilir kılıyor; Yunanca ve Farsça eserler Arapçaya çevriliyor.
3. İkinci işlev bu birikimin üzerine yeni çalışmalar ekliyor. Yani kurum yalnız aktarmıyor, üretiyor da.
4. Denetleyelim: iki işlev birbirini besliyor ✓ — çevrilen eser incelenip eleştiriliyor, üzerine özgün katkı yapılıyor.

4. İslam dünyasında yükseköğretimi üstlenen kurumlar bulunmaktadır. Bu kurumun adı aranmaktadır. Buna göre kurum hangisidir?

Medrese

• A) Kervansaray
• B) Bedesten
• C) Tekke
• D) Medrese
• E) Han

Doğru cevap: D — Medreseler, dinî ve aklî ilimlerin okutulduğu eğitim kurumlarıdır.

1. Aranan kurumun işlevi belli: yükseköğretim, yani ileri düzeyde eğitim.
2. Seçenekleri işlevlerine göre ayıralım. Kervansaray ve han konaklama yapılarıdır; bedesten ticaret yapısıdır.
3. Tekke ise tasavvufi eğitim ve sohbet mekânıdır. Dinî ve aklî ilimlerin sistemli olarak okutulduğu kurum medresedir.
4. Denetleyelim: medreselerde matematik ve astronomi de okutulmuştur ✓ — "aklî ilimler" bu alanları kapsıyor.

5. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde hastaların tedavi edildiği ve hekim yetiştirilen yapılar bulunmaktadır. Bu yapıların adı sorulmaktadır. Buna göre kurum hangisidir?

Dârüşşifâ

• A) Dârüşşifâ
• B) Arasta
• C) Kervansaray
• D) İmarethane
• E) Bedesten

Doğru cevap: A — Dârüşşifâlar hem hastane hem tıp eğitimi kurumu olarak çalışmıştır.

1. Sorudaki iki işlevi ayıralım: hastalar tedavi ediliyor ve hekim yetiştiriliyor.
2. Yani kurum yalnız bir sağlık merkezi değil, aynı zamanda bir eğitim yeri.
3. Bu iki işlevi birlikte yürüten yapı dârüşşifâdır.
4. Denetleyelim: imarethane yemek dağıtır, arasta ve bedesten ticaret yapılarıdır ✓ — hiçbiri sağlıkla ilgili değil.

6. Cebir alanındaki eseriyle tanınan bir bilgin, adı bugün bir bilişim terimine kaynaklık etmiştir. Bu bilginin çalışma alanı aranmaktadır. Buna göre Hârizmî hangi alanda öne çıkmıştır?

Hârizmî

• A) Tıp
• B) Matematik ve astronomi
• C) Mimarlık
• D) Coğrafya keşifleri
• E) Müzik

Doğru cevap: B — Hârizmî cebir ve astronomi alanındaki eserleriyle tanınır; adı "algoritma" teriminin kaynağıdır.

1. Soruda geçen iki ipucunu okuyalım: cebir alanındaki eseri ve adının bir bilişim terimine kaynaklık etmesi.
2. Cebir bir matematik dalıdır; denklemlerin çözümüyle ilgilenir.
3. Hârizmî ayrıca astronomi cetvelleri hazırlamıştır. Alanı matematik ve astronomidir. Adı Latinceye "algoritmi" olarak geçmiş ve "algoritma" terimine kaynaklık etmiştir.
4. Denetleyelim: bilişim terimi bağlantısı matematikle ilgili ✓ — algoritma adım adım hesaplama yöntemidir.

7. Yukarıdaki eser yüzyıllarca Avrupa üniversitelerinde ders kitabı olarak okutulmuştur. Eserin alanı sorulmaktadır. Buna göre bu eser hangi alandadır?

el-Kânûn fi't-Tıb

• A) Astronomi
• B) Coğrafya
• C) Tıp
• D) Optik
• E) Kimya

Doğru cevap: C — İbn Sînâ’nın el-Kânûn fi’t-Tıb adlı eseri tıp alanında yazılmış kapsamlı bir başvuru kitabıdır.

1. Eserin adı doğrudan alanını söylüyor: "tıpta kanun", yani tıbbın kuralları.
2. Eserde hastalıklar, belirtileri ve tedavileri sistemli bir düzen içinde ele alınır.
3. Bu kapsam ve düzen sayesinde eser yüzyıllarca Avrupa üniversitelerinde ders kitabı olarak okutulmuştur.
4. Denetleyelim: ders kitabı olarak kullanılması sistemli oluşunun kanıtı ✓ — dağınık bir metin bu işlevi göremezdi.

8. Bir bilgin, görmenin gözden çıkan ışınlarla değil, cisimlerden göze gelen ışıkla gerçekleştiğini göstermiştir. Bu çalışmanın alanı aranmaktadır. Buna göre alan hangisidir?

Görme olayının açıklanması

• A) Optik
• B) Cebir
• C) Tarih
• D) Edebiyat
• E) Botanik

Doğru cevap: A — İbn Heysem’in görme ve ışık üzerine çalışmaları optik biliminin temelini oluşturmuştur.

1. Sorudaki bulguyu okuyalım: görme, gözden çıkan ışınlarla değil, cisimlerden GÖZE GELEN ışıkla gerçekleşiyor.
2. Bu bulgu doğrudan ışığın davranışıyla ilgili: ışık nereden çıkıyor, nasıl yol alıyor, göze nasıl ulaşıyor.
3. Işığın davranışını inceleyen bilim dalı optiktir.
4. Denetleyelim: bulgu deney ve gözlemle sınanmış ✓ — bu yüzden çalışma yalnız bir görüş değil, bilimsel bir katkı sayılıyor.

9. Bir bilgin matematiksel yöntemlerle Dünya'nın çevresini hesaplamış, ayrıca coğrafya ve astronomi alanında eserler vermiştir. Bu çalışmaların gösterdiği yaklaşım sorulmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?

Dünya'nın çevresinin ölçülmesi

• A) Bilgi yalnız aktarımla elde edilmiştir
• B) Gözlem ve ölçüme dayalı bir yöntem benimsenmiştir
• C) Yalnız kitaplardan alıntı yapılmıştır
• D) Hesaplama hiç kullanılmamıştır
• E) Doğa incelemesi reddedilmiştir

Doğru cevap: B — Bîrûnî’nin çalışmaları gözlem, ölçüm ve hesaba dayanan bir bilim anlayışını yansıtır.

1. Yapılan işi düşünelim: Dünya’nın çevresi matematiksel yöntemlerle hesaplanmış.
2. Böyle bir hesap için önce ölçüm yapmak, sonra matematiksel bir model kurmak gerekir. İkisi de aktarımla elde edilemez.
3. Astronomi çalışmaları da gözleme dayanır. Öyleyse benimsenen yaklaşım gözlem ve ölçüme dayalıdır.
4. Denetleyelim: sonuç sınanabilir bir sayı veriyor ✓ — bu, yöntemin bilimsel olduğunun göstergesi.

10. Semerkant'ta kurulan rasathanede yıldız ve gezegen konumları uzun süre gözlenmiştir. Rasathanenin işlevi aranmaktadır. Buna göre bu kurum ne yapar?

Semerkant Rasathanesi

• A) Hastaları tedavi eder
• B) Ticaret kervanlarını korur
• C) Gök cisimlerini gözleyerek astronomi verisi üretir
• D) Vergi kayıtlarını tutar
• E) Yol ve köprü yapar

Doğru cevap: C — Rasathane, gök cisimlerinin düzenli gözlemiyle astronomi verisi üreten kurumdur.

1. Sorudaki işi belirleyelim: yıldız ve gezegen konumları UZUN SÜRE gözlenmiş.
2. "Uzun süre" ifadesi önemli: gök cisimlerinin hareketi ancak düzenli ve sürekli gözlemle çıkarılabilir.
3. Bu gözlemler cetvellere işlenir ve astronomi verisi üretilir. Rasathanenin işlevi budur.
4. Denetleyelim: üretilen veri takvim, namaz vakitleri ve yön bulma çalışmalarında kullanılmış ✓ — kurumun pratik karşılığı da var.

11. Tabloda İslam medeniyetindeki bazı kurumlar ve işlevleri eşleştirilmiştir. Soru işaretiyle gösterilen işlev sorulmaktadır. Buna göre bu işlev hangisidir?

• A) Ticaret
• B) Konaklama
• C) Gök gözlemi ve astronomi
• D) Yemek dağıtımı
• E) Su dağıtımı

Doğru cevap: C — Rasathaneler gök cisimlerini gözleyerek astronomi verisi üretir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kurum, sağda işlevi. Her kuruma tek bir temel işlev karşılık geliyor.
2. Dolu satırlar: medrese → eğitim, dârüşşifâ → sağlık ve tıp eğitimi.
3. Rasathane ise gök gözlemi için kurulmuş bir yapıdır; işlevi gök gözlemi ve astronomidir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki ticaret bedestene, konaklama hana, yemek dağıtımı imarethaneye ait ✓ — hiçbiri rasathanenin işlevi değil.

12. Medrese, dârüşşifâ ve kütüphanelerin uzun yıllar ayakta kalmasını sağlayan bir mali düzen bulunmaktadır. Bu düzenin adı aranmaktadır. Buna göre kurum hangisidir?

Vakıf kurumu

• A) Vakıf
• B) Lonca
• C) Divan
• D) Tımar
• E) Kervan

Doğru cevap: A — Vakıflar, gelir getiren mülkleri hayır kurumlarının giderlerine bağlayarak sürekliliği sağlamıştır.

1. Sorudaki ihtiyacı belirleyelim: medrese, dârüşşifâ ve kütüphanelerin UZUN YILLAR ayakta kalması.
2. Bu kurumların sürekli gideri var: öğretmen ve hekim maaşları, bakım, kitap alımı. Öyleyse düzenli bir gelire ihtiyaç duyuyorlar.
3. Vakıf düzeni bunu sağlar: gelir getiren bir mülk (han, dükkân, arazi) belirli bir hizmete bağlanır ve satılamaz. Gelir sürekli olduğu için hizmet de sürer.
4. Denetleyelim: mülkün satılamaması belirleyici ✓ — kaynak tükenmediği için hizmet kuşaklar boyu devam edebiliyor.

13. İslam dünyasında farklı medeniyetlere ait bilim eserleri yoğun biçimde çevrilmiştir. Bu çalışmanın bilime katkısı sorulmaktadır. Buna göre çeviri hareketi ne sağlamıştır?

Çeviri hareketi

• A) Bilimsel birikimin aktarılmasını ve üzerine yeni çalışmaların eklenmesini
• B) Eski bilgilerin tümüyle yok edilmesini
• C) Yalnız edebî eserlerin çoğaltılmasını
• D) Bilim çalışmalarının durmasını
• E) Kütüphanelerin kapanmasını

Doğru cevap: A — Çeviriler birikimi aktarmış, bu birikim üzerine özgün katkılar eklenmiştir.

1. Çeviri hareketinin yaptığı ilk iş aktarımdır: farklı medeniyetlerin bilim eserleri erişilebilir hâle geliyor.
2. Ama iş burada bitmiyor. Çevrilen eserler inceleniyor, sınanıyor ve gerektiğinde eleştiriliyor.
3. Üzerine yeni çalışmalar ekleniyor. Öyleyse çeviri hareketi hem birikimi aktarmış hem yeni üretimin zeminini kurmuş.
4. Denetleyelim: yalnız aktarım olsaydı özgün eserler çıkmazdı ✓ — oysa cebir, optik ve tıpta yeni katkılar üretilmiş.

14. Adı geçen ayetlerde dağların, bitkilerin ve canlıların renk çeşitliliğine dikkat çekilmekte, bilenlerin bu çeşitlilikten ders çıkaracağı bildirilmektedir. Ayetlerin verdiği mesaj sorulmaktadır. Buna göre mesaj nedir?

Fâtır suresi 27-28. ayetler

• A) Doğanın incelenmemesi gerektiği
• B) Doğadaki çeşitliliğin üzerinde düşünülmesi ve bilginin değerli olduğu
• C) Renklerin önemsiz olduğu
• D) Yalnız dağların incelenmesi gerektiği
• E) Gözlemin yanıltıcı olduğu

Doğru cevap: B — Ayetler doğadaki çeşitliliğe dikkat çekerek düşünmeyi ve bilgiyi değerli kılar.

1. Ayetlerdeki iki ögeyi ayıralım: dağların, bitkilerin ve canlıların renk çeşitliliğine dikkat çekiliyor ve BİLENLERİN bundan ders çıkaracağı bildiriliyor.
2. Birinci öge doğaya bakmayı, gözlem yapmayı öneriyor.
3. İkinci öge ise bu bakışın bilgiyle birleşmesini istiyor: "bilenler" ifadesi bilgiye bir değer atfediyor. Mesaj, doğa üzerinde düşünmek ve bilginin değerli olmasıdır.
4. Denetleyelim: ayetler yalnız dağlardan söz etmiyor ✓ — bitkiler ve canlılar da anılıyor, yani çeşitliliğin bütünü.

15. İslam düşüncesinde akıl ile vahyin ilişkisi tartışılmaktadır. Yaygın kabul gören yaklaşım aranmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?

Akıl ve vahiy

• A) Akıl tümüyle geçersizdir
• B) Vahiy hiç gerekli değildir
• C) Akıl ve vahiy birbirini tamamlayan iki bilgi kaynağıdır
• D) İkisi de aynı yöntemi kullanır
• E) Akıl yalnız ticarette kullanılır

Doğru cevap: C — Yaygın kabule göre akıl ve vahiy birbirini dışlamaz; birlikte anlamayı derinleştirir.

1. İki bilgi kaynağının ilişkisini düşünelim. Vahiy insana sesleniyor ve anlaşılmayı bekliyor; anlamak ise akılla olur.
2. Akıl da sınırsız değildir; yol gösterilmeye açıktır. Yani iki kaynak birbirini tamamlar.
3. Bu yüzden İslam düşüncesinde yaygın kabul, akıl ile vahyin birbirini dışlamadığı yönündedir.
4. Denetleyelim: aklı geçersiz saymak vahyin anlaşılmasını da imkânsız kılardı ✓ — iki uç görüş de kendi içinde tutarsız kalıyor.

16. Kâğıt üretiminin İslam dünyasında yaygınlaşması bilim çalışmalarını etkilemiştir. Bu etki sorulmaktadır. Buna göre kâğıt ne sağlamıştır?

Kâğıt üretiminin yayılması

• A) Eserlerin çoğaltılmasını ve bilginin hızla yayılmasını
• B) Kitap yazımının durmasını
• C) Kütüphanelerin kapanmasını
• D) Eğitimin yalnız sözlü sürmesini
• E) Çevirilerin durdurulmasını

Doğru cevap: A — Ucuz ve kolay üretilen kâğıt, eserlerin çoğaltılmasını ve bilginin yayılmasını hızlandırmıştır.

1. Kâğıt öncesi duruma bakalım: yazı malzemeleri (parşömen gibi) pahalı ve sınırlıydı, bu yüzden kitap az sayıda çoğaltılabiliyordu.
2. Kâğıt üretimi yaygınlaşınca maliyet düştü ve çoğaltma kolaylaştı.
3. Aynı eser daha çok nüshaya, daha çok nüsha daha çok okura ulaştı. Bilginin yayılma hızı arttı.
4. Denetleyelim: kütüphanelerin çoğalması da bu gelişmeye bağlı ✓ — çoğaltılabilen eser derlenebiliyor da.

17. Bilimsel bilginin kullanımıyla ilgili sorumluluk tartışılmaktadır. Bu tartışmanın konusu aranmaktadır. Buna göre hangi soru sorulur?

Bilimin ahlaki sorumluluğu

• A) Bilginin nasıl saklanacağı
• B) Bilginin kime satılacağı
• C) Bilginin insan ve doğa yararına mı yoksa zararına mı kullanılacağı
• D) Bilginin hangi dilde yazılacağı
• E) Bilginin kaç sayfa olacağı

Doğru cevap: C — Bilimin kendisi yöntemdir; ahlaki sorumluluk onun hangi amaçla kullanıldığında ortaya çıkar.

1. Bilimsel bilginin kendisini düşünelim: bir yöntemle elde edilmiş bir bilgidir. Tek başına iyi ya da kötü değildir.
2. Aynı bilgi farklı amaçlarla kullanılabilir; kimya bilgisi ilaç da üretebilir, zehir de.
3. Öyleyse ahlaki sorumluluk bilginin kendisinde değil, KULLANIM amacında doğar. Tartışmanın sorusu da budur: bilgi insan ve doğa yararına mı, zararına mı kullanılacak?
4. Denetleyelim: bu, teknoloji ünitelerindeki ilkeyle aynı ✓ — araç kendiliğinden değil, kullanan kişinin amacıyla değer kazanır.

18. Tabloda bazı bilginler ve alanları eşleştirilmiştir. Soru işaretiyle gösterilen alan istenmektedir. Buna göre bu alan hangisidir?

• A) Tarih
• B) Coğrafya
• C) Müzik
• D) Optik
• E) Mimarlık

Doğru cevap: D — İbn Heysem ışık ve görme üzerine çalışmalarıyla optiğin kurucusu sayılır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bilgin, sağda öne çıktığı alan.
2. Dolu satırlar: Hârizmî → matematik, İbn Sînâ → tıp. Her bilgine en çok anıldığı alan yazılmış.
3. İbn Heysem görmenin nasıl gerçekleştiğini araştırmış ve ışığın davranışını incelemiştir. Bu alan optiktir.
4. Denetleyelim: üç bilgin üç ayrı alanda ✓ — tablo alan çeşitliliğini de gösteriyor.

19. Bir öğrenci "bilim gelişince dine gerek kalmaz" derken arkadaşı "ikisi ayrı soruları yanıtlar" demektedir. Tartışmanın doğru değerlendirmesi sorulmaktadır. Buna göre hangisi söylenebilir?

Sınıf tartışması

• A) Birinci öğrenci haklıdır
• B) İkinci öğrencinin yaklaşımı iki alanın soru ve yöntem farkını doğru saptar
• C) İki alan da aynı soruyu sorar
• D) Bilim ahlaki değer üretir
• E) Din deney yapar

Doğru cevap: B — Bilim "nasıl" sorusunu, din "niçin ve nasıl yaşamalı" sorusunu ele alır; alanlar farklıdır.

1. İki öğrencinin savını ayıralım. Birincisi: bilim gelişince dine gerek kalmaz. İkincisi: ikisi ayrı soruları yanıtlar.
2. Birinci sav, iki alanın AYNI soruyu yanıtladığını varsayıyor; öyle olsaydı biri ötekinin yerini alabilirdi.
3. Oysa bilim gözlenebilir düzeni açıklar, din anlam ve değer sorularına seslenir. İkinci öğrenci bu soru ve yöntem farkını doğru saptıyor.
4. Denetleyelim: bilim bir davranışın nasıl gerçekleştiğini söyler ama yapılması gerekip gerekmediğini söylemez ✓ — bu ayrımın somut karşılığı.

20. İslam şehirlerinde cami, medrese ve saray yanında kütüphaneler kurulmuştur. Bu kurumların bilime katkısı aranmaktadır. Buna göre kütüphaneler ne sağlamıştır?

Kütüphanelerin çoğalması

• A) Eserlerin korunmasını ve araştırmacıların bilgiye erişimini
• B) Eserlerin yok edilmesini
• C) Eğitimin durmasını
• D) Çevirilerin yasaklanmasını
• E) Yazının unutulmasını

Doğru cevap: A — Kütüphaneler birikimi korumuş ve araştırmacıların erişimini kolaylaştırmıştır.

1. Kütüphanenin iki işlevini ayıralım: koruma ve erişim.
2. Eserler tek nüsha olduğunda yangın, sel ya da ihmalle kaybolma riski taşır. Kütüphane nüshaları derler ve korur.
3. İkinci işlev erişimdir: araştırmacı aradığı eseri bulabilir, karşılaştırma yapabilir. Yeni çalışmalar bu erişim üzerine kurulur.
4. Denetleyelim: kütüphaneler cami, medrese ve saray yanında kurulmuş ✓ — yani bilginin üretildiği yerlere komşu, erişimi kolaylaştıran bir konumda.

21. İslam medeniyetinde bilimin geliştiği dönemler incelendiğinde ortak koşullar görülmektedir. Bugüne ilişkin çıkarım sorulmaktadır. Buna göre hangisi söylenebilir?

Bugün için çıkarım

• A) Bilim yalnız tek bir dilde yapılabilir
• B) Bilim için kuruma gerek yoktur
• C) Bilim yalnız savaş dönemlerinde gelişir
• D) Bilim tek başına bireysel bir uğraştır
• E) Kurumsal destek, özgür tartışma ortamı ve birikime açıklık bilimi geliştirir

Doğru cevap: E — Gelişme dönemlerinde kurumsal destek, tartışma özgürlüğü ve başka birikimlere açıklık ortaktır.

1. Ünitede sayılan gelişme koşullarını bir araya getirelim.
2. Medrese, rasathane, dârüşşifâ ve kütüphaneler kurumsal desteği gösteriyor; vakıf düzeni bunların sürekliliğini sağlıyor.
3. Çeviri hareketi başka medeniyetlerin birikimine açıklığı, aktarılan bilginin incelenip eleştirilmesi ise tartışma ortamını gösteriyor.
4. Denetleyelim: üç koşul da bugün için geçerli ✓ — bilim ne tek başına bireysel bir uğraş ne de tek bir dile bağlı.