Işıkta Girişim

1. Yukarıda anlatılan deneyin sonucu, ışığın doğası tartışmasında belirleyici olmuştur. Perdedeki desen neyin kanıtıdır?

• A) Işığın parçacık olduğunun
• B) Işığın dalga gibi davrandığının; girişim yalnız dalgalara özgü bir olaydır
• C) Işığın hızının sonsuz olduğunun
• D) Işığın kütlesi olduğunun
• E) Işığın soğurulduğunun

Doğru cevap: B — Perdedeki düzenli aydınlık-karanlık desen girişimdir ve girişim yalnız dalgalara özgü olduğu için ışığın dalga gibi davrandığını gösterir.

1. Önce ışığın yalnız parçacık olduğunu varsayalım ve ne beklerdik onu yazalım: her parçacık iki yarıktan birinden geçer, perdede yarıkların tam karşısında iki aydınlık şerit oluşurdu.
2. Gözlenen ise bu değil: perdede düzenli aralıklarla sıralanmış çok sayıda aydınlık ve karanlık şerit var. Üstelik karanlık şeritler, iki yarık birden açıkken ışığın HİÇ ulaşmadığı yerler.
3. Işık eklendiği hâlde karanlık oluşabilmesi ancak iki dalganın birbirini söndürmesiyle, yani yıkıcı girişimle açıklanabilir; aydınlık şeritler de yapıcı girişimdir.
4. Denetleyelim: aynı desen su dalgalarıyla ve ses dalgalarıyla da elde ediliyor ✓ — desen, dalga davranışının imzasıdır.

2. Perdedeki aydınlık saçakların oluştuğu noktalar incelenmektedir. Bu noktalarda yol farkı ne olmalıdır?

aydınlık saçak: \Delta x = n\lambda

• A) Dalga boyunun tam katı
• B) Yarım dalga boyunun tek katı
• C) Dalga boyunun çeyreği
• D) Herhangi bir değer
• E) Sıfırdan farklı olmalı

Doğru cevap: A — Aydınlık saçaklarda iki yarıktan gelen dalgalar aynı fazda buluşur; bunun koşulu yol farkının dalga boyunun tam katı olmasıdır.

1. Aydınlık saçağın ne olduğunu tanımlayalım: iki dalganın birbirini güçlendirdiği, yani yapıcı girişim yaptığı noktadır.
2. İki dalga ancak tepe tepeye, çukur çukura geldiğinde güçlenir. Bu, aralarında hiç faz farkı bulunmaması ya da faz farkının tam bir tur olması demektir.
3. Bir dalga bir dalga boyu kadar yol aldığında fazı tam bir tur döner. Öyleyse yol farkı $\Delta x = n\lambda$ ($n = 0, 1, 2, \ldots$) olduğunda dalgalar aynı fazda buluşur ve aydınlık saçak oluşur.
4. Denetleyelim: $n = 0$ için yol farkı sıfırdır ve merkez saçak her zaman aydınlık gözlenir ✓ — bağıntı bu bilinen sonucu doğruluyor.

3. Perdedeki karanlık saçakların nasıl oluştuğu sorulmaktadır. Bu noktalarda ne olmaktadır?

karanlik: \Delta x = (2n+1)\lambda/2

• A) Işık perdeye hiç ulaşmamaktadır
• B) Işık soğurulmaktadır
• C) İki yarıktan gelen dalgalar zıt fazda buluşup birbirini söndürmektedir
• D) Işık yansımaktadır
• E) Yarıklar kapanmaktadır

Doğru cevap: C — Karanlık nokta, ışığın ulaşmadığı yer değildir — iki ışık dalgasının buluşup birbirini yok ettiği yerdir. "Işık artı ışık eşittir karanlık" sonucu, dalga modelinin en çarpıcı kanıtıdır.

1. İki dalga da perdeye ulaşıyor.
2. Zıt fazda buluşuyorlar.
3. Genlikler birbirini götürüyor: karanlık.

4. Çift yarık deneyinde ardışık saçaklar arası uzaklığın bağlı olduğu değişkenler sorulmaktadır. Bu uzaklık neyle belirlenir?

\Delta y = \frac{\lambda L}{d}

• A) Yalnız dalga boyu
• B) Dalga boyu, perde uzaklığı ve yarıklar arası uzaklık
• C) Yalnız ışığın şiddeti
• D) Yalnız yarık genişliği
• E) Yalnız kaynağın gücü

Doğru cevap: B — Ardışık saçaklar arası uzaklık $\Delta y = \lambda L / d$ bağıntısıyla, yani dalga boyu, perde uzaklığı ve yarıklar arası uzaklıkla belirlenir.

1. Bağıntıyı yazalım: $\Delta y = \lambda L / d$. Burada $L$ yarıklarla perde arasındaki uzaklık, $d$ ise iki yarık arasındaki uzaklıktır.
2. Kesrin pay kısmındaki $\lambda$ ve $L$ ile doğru orantı vardır: dalga boyu ya da perde uzaklığı büyüdüğünde saçaklar açılır.
3. Paydadaki $d$ ile ters orantı vardır: yarıklar birbirine yaklaştırıldığında saçaklar uzaklaşır. Üç değişken birlikte saçak aralığını belirler.
4. Denetleyelim: bağıntıda ışık şiddeti ya da kaynağın gücü hiç geçmiyor ✓ — bunlar saçakların parlaklığını değiştirir, yerlerini değil.

5. Çift yarık deneyinde yarıklar birbirine yaklaştırılmaktadır. Perdedeki saçaklar nasıl değişir?

• A) Sıklaşır
• B) Kaybolur
• C) Değişmez
• D) Birbirinden uzaklaşır; saçak aralığı yarık uzaklığıyla ters orantılıdır
• E) Renk değiştirir

Doğru cevap: D — Saçak aralığı yarıklar arası uzaklıkla ters orantılı olduğundan yarıklar yaklaştırıldığında saçaklar birbirinden uzaklaşır.

1. Bağıntıya bakalım: $\Delta y = \lambda L / d$. Yarıklar arası uzaklık $d$, kesrin paydasındadır.
2. Paydadaki bir büyüklük küçülürse kesrin değeri büyür. $d$ küçüldüğüne göre $\Delta y$ büyür.
3. Öyleyse saçaklar sıklaşmaz, açılır. Sayı verelim: $d$ yarıya indirilirse $\Delta y$ iki katına çıkar.
4. Denetleyelim: bu yüzden deseni görebilmek için yarıkların birbirine çok yakın açılması gerekir ✓ — uzak yarıklarda saçaklar ayırt edilemeyecek kadar sıklaşır.

6. Çift yarık deneyinde perde yarıklardan uzaklaştırılmaktadır. Saçak aralığı nasıl değişir?

• A) Artar; saçak aralığı perde uzaklığıyla doğru orantılıdır
• B) Azalır
• C) Değişmez
• D) Sıfırlanır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Saçak aralığı perde uzaklığıyla doğru orantılı olduğundan perde uzaklaştırıldığında saçak aralığı artar.

1. Bağıntıyı yazalım: $\Delta y = \lambda L / d$. Perde uzaklığı $L$, kesrin pay kısmındadır.
2. Paydaki bir büyüklük artarsa kesrin değeri de artar; $L$ büyüdüğüne göre $\Delta y$ büyür.
3. Sayı verelim: perde iki katı uzaklığa konursa saçak aralığı da iki katına çıkar, desen büyüyerek perdeye yayılır.
4. Denetleyelim: geometrik olarak da beklenen budur ✓ — iki yarıktan çıkan ışınlar arasındaki açı değişmez, uzaktaki perdede aynı açı daha büyük bir aralığa karşılık gelir.

7. Tabloda aynı düzenekte iki ışık karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan değerlendirme hangisidir?

• A) Yine geniş
• B) Değişmez
• C) Dar
• D) Sıfır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: C — Saçak aralığı dalga boyuyla doğru orantılıdır; mavi ışığın dalga boyu küçük olduğu için saçak aralığı dar olur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ışık, ortada dalga boyu, sağda o ışıkla elde edilen saçak aralığı.
2. Dolu satır: kırmızı → dalga boyu büyük → saçak aralığı geniş. Aynı düzenek kullanıldığı için $L$ ve $d$ değişmiyor.
3. $\Delta y = \lambda L / d$ bağıntısında $L/d$ sabit olduğuna göre $\Delta y$ yalnız $\lambda$ ile değişir. Mavinin dalga boyu küçük olduğuna göre saçak aralığı dar çıkar.
4. Denetleyelim: yaklaşık değerlerle sınayalım, kırmızı için 700 nm, mavi için 450 nm ✓ — mavide saçak aralığı kırmızıdakinin yaklaşık üçte ikisi kadar olur.

8. Çift yarık deneyinde tek renkli ışık yerine beyaz ışık kullanılmaktadır. Perdede ne gözlenir?

• A) Merkez beyaz kalır, yanlardaki saçaklar renklere ayrılır; her renk kendi dalga boyunda saçak verir
• B) Yalnız beyaz şeritler oluşur
• C) Hiçbir desen oluşmaz
• D) Perde tamamen kararır
• E) Yalnız kırmızı görülür

Doğru cevap: A — Merkezde yol farkı bütün renkler için sıfırdır, hepsi üst üste gelir ve beyaz görünür. Diğer saçaklarda dalga boyu farkı devreye girer, renkler ayrışır.

1. Merkezde yol farkı sıfırdır, bütün renkler yapıcı girişim yapar.
2. Yanlarda saçak yeri dalga boyuna bağlıdır.
3. Renkler farklı konumlarda toplanır, desen renklenir.

9. Bir çift yarık deneyinde saçak aralığı 2 mm ölçülmüştür. Yarıklar arası uzaklık yarıya indirildiğinde saçak aralığı kaç mm olur?

\Delta y \propto 1/d

• A) 1
• B) 2
• C) 8
• D) 4
• E) 0,5

Doğru cevap: D — Saçak aralığı yarıklar arası uzaklıkla ters orantılı olduğundan $d$ yarıya inince aralık iki katına, 4 mm'ye çıkar.

1. Bağıntıyı yazalım: $\Delta y = \lambda L / d$. Dalga boyu ve perde uzaklığı değişmediği için $\lambda L$ çarpımı sabittir.
2. İlk durum: $\Delta y_1 = \lambda L / d = 2$ mm. İkinci durumda yarıklar arası uzaklık $d/2$ olur.
3. Yeni aralığı hesaplayalım: $\Delta y_2 = \lambda L / (d/2) = 2 \cdot (\lambda L / d) = 2 \cdot 2 = 4$ mm.
4. Denetleyelim: oran alalım, $\Delta y_2 / \Delta y_1 = d / (d/2) = 2$ ✓ — aralık gerçekten iki katına çıkmış.

10. Çift yarık deneyinde iki ayrı ampul kullanıldığında girişim deseninin oluşmadığı görülmüştür. Bu sonucun nedeni nedir?

• A) Ampullerin zayıf olması
• B) Işığın soğurulması
• C) Perdenin uzak olması
• D) İki ampulden çıkan ışığın faz farkının sürekli ve rastgele değişmesi
• E) Yarıkların geniş olması

Doğru cevap: D — Kararlı desen için kaynakların uyumlu olması gerekir. Bağımsız ampullerde faz ilişkisi saniyenin milyonda biri ölçeğinde değiştiği için desen ortalamada silinir. Tek kaynağın ışığını iki yarığa bölmek bu sorunu çözer.

1. Kararlı desen sabit faz farkı ister.
2. İki bağımsız kaynakta faz rastgele değişir.
3. Desen ortalamada kaybolur.

11. Çift yarık deneyinde yarıklardan biri kapatılmaktadır. Perdede ne gözlenir?

• A) Desen aynı kalır
• B) Saçaklar sıklaşır
• C) Girişim deseni kaybolur; geriye tek yarığın oluşturduğu geniş ve tek bir aydınlık bölge kalır
• D) Perde tamamen kararır
• E) Saçaklar renklenir

Doğru cevap: C — Girişim en az iki dalganın buluşmasını gerektirdiği için desen kaybolur; geriye tek yarığın oluşturduğu geniş ve tek bir aydınlık bölge kalır.

1. Desenin nasıl oluştuğunu hatırlayalım: iki yarıktan çıkan dalgalar perdede buluşur ve yol farkına göre yer yer güçlenir, yer yer birbirini söndürür.
2. Bir yarık kapatılınca perdeye ulaşan tek bir dalga kalır. Karşılaşacak ikinci dalga olmadığı için ne yapıcı ne yıkıcı girişim gerçekleşebilir; karanlık saçakların oluşma nedeni ortadan kalkar.
3. Perde büsbütün kararmaz, çünkü açık kalan yarıktan ışık geçmeyi sürdürür. Bu ışık kırınımla yayılır ve ortada geniş, tek bir aydınlık bölge oluşturur.
4. Denetleyelim: kapatılan yarık yeniden açıldığında desen geri geliyor ✓ — saçakların varlığı iki yarığın birlikte bulunmasına bağlı.

12. Grafikte aynı düzenekte saçak aralığının dalga boyuna göre değişimi verilmiştir. Grafiğin doğrusal olmasının nedeni nedir?

• A) Saçak aralığının dalga boyuyla doğru orantılı olması
• B) Işığın şiddetinin sabit olması
• C) Ölçüm hatası
• D) Perde uzaklığının değişmesi
• E) Yarıkların genişlemesi

Doğru cevap: A — Aynı düzenekte $L$ ve $d$ sabit kaldığı için saçak aralığı yalnız dalga boyuyla ve doğru orantılı olarak değişir; grafik bu yüzden doğrusaldır.

1. Grafikten değerleri okuyalım: 400 nm için 2,0 mm; 500 nm için 2,5 mm; 600 nm için 3,0 mm; 700 nm için 3,5 mm.
2. Oranları alalım: $2{,}0/400 = 2{,}5/500 = 3{,}0/600 = 3{,}5/700 = 0{,}005$ mm/nm. Oran her noktada aynı çıktı, yani iki büyüklük doğru orantılı.
3. Bağıntı bunu zaten söylüyor: $\Delta y = (L/d) \cdot \lambda$. Aynı düzenekte $L/d$ sabit bir sayıdır, öyleyse $\Delta y$ ile $\lambda$ arasındaki ilişki doğrusaldır.
4. Denetleyelim: bulduğumuz sabit oran, doğrunun eğimi olan $L/d$ çarpanına karşılık geliyor ✓ — grafiğin eğimi düzeneğin geometrisini veriyor.

13. Sabun köpüğü ve su üstündeki ince yağ tabakasının renkli görünmesinin girişimle açıklandığı belirtilmektedir. Bu renklerin oluşum nedeni nedir?

• A) Sabunun renkli olması
• B) Işığın soğurulması
• C) Yağın boya içermesi
• D) Tabakanın üst ve alt yüzeyinden yansıyan ışıkların girişim yapması ve kalınlığa göre farklı renklerin güçlenmesi
• E) Işığın yavaşlaması

Doğru cevap: D — Tabakanın üst ve alt yüzeyinden yansıyan ışıklar girişim yapar; kalınlığa göre farklı dalga boyları güçlendiği için yüzey renkli görünür.

1. Işığın izlediği iki yolu ayıralım: bir bölümü tabakanın üst yüzeyinden hemen yansır, bir bölümü ise tabakanın içine girip alt yüzeyden yansıyarak geri çıkar.
2. İkinci ışın tabakayı iki kez katettiği için birinciye göre fazladan yol almıştır. Bu yol farkının büyüklüğü tabakanın kalınlığına bağlıdır.
3. Yol farkı hangi dalga boyu için yapıcı girişim koşulunu sağlıyorsa o renk güçlenir, ötekiler zayıflar. Tabakanın kalınlığı noktadan noktaya değiştiği için her noktada başka bir renk öne çıkar ve yüzey rengârenk görünür.
4. Denetleyelim: sabun köpüğü incelip patlamadan hemen önce renkleri değişir ✓ — kalınlık değiştikçe güçlenen dalga boyu da değişiyor.

14. Çift yarık deneyinde perdenin tam ortasındaki saçağın her zaman aydınlık olduğu gözlenmektedir. Bu durumun nedeni nedir?

• A) Işığın orada güçlü olması
• B) Orada yarıklara uzaklıkların eşit ve yol farkının sıfır olması
• C) Perdenin orada ince olması
• D) Işığın orada yansıması
• E) Yarıkların orada geniş olması

Doğru cevap: B — Perdenin ortası iki yarığa eşit uzaklıkta olduğu için yol farkı sıfırdır ve orada her zaman yapıcı girişim oluşur.

1. Merkez noktanın geometrisine bakalım: iki yarığın tam ortasından geçen eksen üzerindedir, öyleyse her iki yarığa uzaklığı birbirine eşittir.
2. Eşit uzaklık, iki dalganın kat ettiği yolların eşit olması demektir. Yol farkı $\Delta x = 0$ çıkar.
3. Aydınlık saçak koşulu $\Delta x = n\lambda$ idi. $n = 0$ alındığında $\Delta x = 0$ olur; koşul sağlanır ve merkez saçak aydınlık görünür.
4. Denetleyelim: bu sonuçta $\lambda$ hiç yer almıyor ✓ — bu yüzden beyaz ışıkla yapılan deneyde bile merkez saçak beyaz ve aydınlık çıkar.

15. Çift yarık deneyinde ışığın şiddeti artırılmaktadır. Saçakların konumu nasıl değişir?

• A) Sıklaşır
• B) Seyrekleşir
• C) Renk değiştirir
• D) Kaybolur
• E) Değişmez; şiddet yalnız parlaklığı etkiler, saçak yerlerini yol farkı belirler

Doğru cevap: E — Saçak konumlarını yol farkı belirler; ışık şiddeti bağıntıda yer almadığı için saçakların yeri değişmez, yalnız parlaklık artar.

1. Saçak yerlerini belirleyen ifadeleri yazalım: aydınlık koşulu $\Delta x = n\lambda$ ve aralık bağıntısı $\Delta y = \lambda L / d$.
2. Bu iki ifadede geçen büyüklükler şunlar: dalga boyu, yarıklar arası uzaklık, perde uzaklığı ve saçak numarası. Işık şiddeti hiçbirinde geçmiyor.
3. Şiddeti artırmak birim zamanda gelen enerjiyi artırır; aydınlık saçaklar daha parlak görünür, karanlık saçaklar ise yine karanlık kalır. Konumlar değişmez.
4. Denetleyelim: şiddet konumu belirleseydi lambayı kısıp açmak deseni kaydırırdı ✓ — oysa desen olduğu yerde kalır.

16. Çift yarık deneyinin bugün genellikle lazer ışığıyla yapıldığı bilinmektedir. Bu tercihin gerekçesi nedir?

• A) Lazerin ucuz olması
• B) Lazerin görünmez olması
• C) Lazerin daha hızlı olması
• D) Lazerin ısıtması
• E) Lazer ışığının tek dalga boylu ve uyumlu olması nedeniyle keskin ve kararlı bir desen vermesi

Doğru cevap: E — Lazer ışığı tek dalga boylu ve uyumlu olduğu için keskin ve kararlı bir girişim deseni verir.

1. Keskin bir desen için ne gerektiğini soralım. Saçak aralığı dalga boyuna bağlıdır; kaynakta birçok dalga boyu bulunursa her biri kendi aralığıyla ayrı bir saçak takımı üretir ve desenler üst üste binerek bulanıklaşır.
2. Lazer tek renklidir, yani tek bir dalga boyu yayar. Böylece tek bir saçak takımı oluşur ve şeritler keskin görünür.
3. Kararlılık için ikinci bir özellik gerekir: uyumluluk. Lazerde dalgalar arasındaki faz ilişkisi uzun süre korunduğu için saçaklar yerinde durur; sıradan bir lambada faz ilişkisi sürekli değiştiğinden desen silinir.
4. Denetleyelim: lazerden önce bu deney çok dar bir yarık ve renk süzgeci kullanılarak yapılıyordu ✓ — bunlar aynı iki özelliği zahmetle sağlama yollarıydı.

17. Çift yarık deneyinin ışığın dalga boyunu ölçmekte kullanılabildiği belirtilmektedir. Bu ölçüm nasıl yapılır?

\lambda = \Delta y \cdot d / L

• A) Işığın rengi gözlenerek
• B) Perdenin sıcaklığı ölçülerek
• C) Saçak aralığı, perde uzaklığı ve yarık uzaklığı ölçülüp bağıntıdan dalga boyu çekilerek
• D) Işığın şiddeti ölçülerek
• E) Yarık sayısı sayılarak

Doğru cevap: C — Saçak aralığı, perde uzaklığı ve yarık uzaklığı ölçülüp $\lambda = \Delta y \cdot d / L$ bağıntısından dalga boyu hesaplanır.

1. Bağıntıda dört büyüklük var: $\Delta y = \lambda L / d$. Bunlardan üçü doğrudan ölçülebilir, dördüncüsü hesaplanır.
2. Ölçülebilenleri sayalım: perdedeki ardışık saçaklar arası uzaklık $\Delta y$ cetvelle, yarıklarla perde arası uzaklık $L$ metreyle ölçülür; yarıklar arası uzaklık $d$ ise düzenekten bilinir.
3. Bağıntıyı dalga boyuna göre çözelim: $\lambda = \Delta y \cdot d / L$. Ölçülen üç değer yerine konunca dalga boyu bulunur.
4. Denetleyelim: $\Delta y = 2$ mm, $d = 0{,}2$ mm ve $L = 0{,}8$ m için $\lambda = (0{,}002 \cdot 0{,}0002) / 0{,}8 = 5 \cdot 10^{-7}$ m $= 500$ nm çıkıyor ✓ — görünür ışık aralığında, makul bir değer.

18. Günlük hayatta ışıkta girişim desenlerinin gözlenmemesinin nedeni araştırılmaktadır. Bu durumun açıklaması nedir?

• A) Işığın çok hızlı olması
• B) Işığın dalga olmaması
• C) Gözün yetersizliği
• D) Havanın engellemesi
• E) Işığın dalga boyunun çok küçük olması ve sıradan ışık kaynaklarının uyumsuz olması

Doğru cevap: E — Işığın dalga boyu çok küçük ve sıradan kaynaklar uyumsuz olduğu için girişim desenleri günlük hayatta gözlenmez.

1. İki ayrı engeli sırayla ele alalım. Birincisi ölçek: $\Delta y = \lambda L / d$ bağıntısı gereği saçak aralığı dalga boyuyla orantılıdır ve görünür ışığın dalga boyu mikrometrenin altındadır.
2. Bu yüzden saçakların gözle ayırt edilebilmesi için yarıkların birbirine mikrometreler mertebesinde yakın olması gerekir. Günlük hayatta böyle bir geometriye rastlanmaz.
3. İkincisi uyumluluk: lamba ya da Güneş gibi kaynaklarda ışık birbirinden bağımsız atomlardan çıkar ve faz ilişkisi sürekli değişir. Oluşan desen sürekli yer değiştirdiği için ortalamada düzgün bir aydınlık görünür.
4. Denetleyelim: iki engelin de kalktığı durumlarda desen görünür hâle geliyor ✓ — sabun köpüğünde tabaka mikrometre inceliğinde, lazer deneyinde ise kaynak uyumludur.

19. Bir öğrenci saçak aralığının dalga boyuna bağlı olduğunu göstermek istemektedir. Sabit tutması gereken değişkenler hangileridir?

• A) Yalnız odanın sıcaklığı
• B) Yarıklar arası uzaklık ve perde uzaklığı
• C) Yalnız ışığın şiddeti
• D) Yalnız perdenin rengi
• E) Yalnız ölçüm saati

Doğru cevap: B — Saçak aralığının dalga boyuna bağlılığını göstermek için yarıklar arası uzaklık ve perde uzaklığı sabit tutulmalıdır.

1. Bağıntıyı yazalım: $\Delta y = \lambda L / d$. Saçak aralığını üç değişken belirliyor: $\lambda$, $L$ ve $d$.
2. Öğrencinin bilerek değiştireceği bağımsız değişken dalga boyudur; farklı renkte ışıklar kullanacaktır.
3. Geriye kalan iki değişken, $L$ ve $d$, bütün denemelerde aynı bırakılmalıdır. Ancak o zaman ölçülen farkın yalnız dalga boyundan geldiği söylenebilir.
4. Denetleyelim: $L$ ve $d$ sabitken bağıntı $\Delta y = (L/d) \cdot \lambda$ hâlini alıyor ve geriye saf bir doğru orantı kalıyor ✓ — aranan ilişki tam olarak budur.

20. Çift yarık deneyinde saçak aralığı dalga boyu ve perde uzaklığıyla doğru, yarık uzaklığıyla ters orantılıdır; desen ışığın dalga doğasının kanıtıdır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Mavi ışıkta saçaklar kırmızıdakinden sıktır.
• B) Perde uzaklaştırılırsa saçaklar açılır.
• C) Yarıklar yaklaştırılırsa saçaklar açılır.
• D) Karanlık saçaklar yıkıcı girişimle oluşur.
• E) Işığın şiddeti artırılırsa saçak aralığı büyür.

Doğru cevap: E — Saçak aralığını dalga boyu ve düzeneğin geometrisi belirler; ışık şiddetinin saçak aralığını büyüteceği yargısı verilen bilgiden çıkarılamaz.

1. Soru "söylenemez" istiyor; öyleyse verilen bilgiyle bağdaşmayan yargıyı arayacağız.
2. Verilen bilgi saçak aralığını üç büyüklüğe bağlıyor: dalga boyu ve perde uzaklığıyla doğru, yarık uzaklığıyla ters orantı. Işık şiddeti bu listede hiç yok.
3. Öyleyse "ışığın şiddeti artırılırsa saçak aralığı büyür" yargısının hiçbir dayanağı yoktur; şiddet, aralığı belirleyen büyüklükler arasında sayılmamıştır. Söylenemeyen yargı budur.
4. Denetleyelim: öteki dört yargı doğrudan verilen orantılardan ve girişim tanımından çıkıyor ✓ — örneğin mavinin dalga boyu küçük olduğu için saçakları kırmızıdakinden sıktır.