Karbonil Bileşikleri, Karboksilik Asitler ve Esterler

1. Aldehit ve ketonların ortak fonksiyonel grubu sorulmaktadır. Bu grup hangisidir?

karbonil: C=O

• A) Hidroksil (–OH)
• B) Karbonil (C=O)
• C) Karboksil (–COOH)
• D) Eter (–O–)
• E) Amino (–NH₂)

Doğru cevap: B — Aldehit ve ketonların ortak fonksiyonel grubu karbonil (C=O) grubudur.

1. İki sınıfın ortak yanını arayalım: her ikisinde de bir karbon atomu oksijene ÇİFT bağla bağlıdır. Aralarındaki fark bu grubun zincirdeki yeridir, varlığı değil.
2. Seçenekleri eleyelim. Hidroksil grubunda oksijen tek bağlı ve bir hidrojen taşır (alkol); karboksil grubunda karbonil ile hidroksil bir aradadır (asit); eterde oksijen iki karbon arasındadır; amino grubunda ise oksijen yerine azot bulunur.
3. Geriye karbonil grubu kalıyor. Oksijenin elektronegatifliği yüksek olduğu için bu grup belirgin biçimde polardır; aldehit ve ketonların kaynama noktalarının alkanlardan yüksek olmasının nedeni de budur.
4. Denetleyelim: karbonil grubu karboksil ve esterlerin içinde de var ✓ — ama orada yanında başka atomlarla birlikte bulunuyor.

2. Tabloda iki karbonil bileşiği karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan son ek hangisidir?

• A) "-al"
• B) "-ol"
• C) "-on"
• D) "-oik asit"
• E) "-an"

Doğru cevap: C — Ketonlarda karbonil grubu zincirin içindedir ve bileşik "-on" son ekiyle adlandırılır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bileşik, ortada karbonil grubunun yeri, sağda son ek. Dolu satır: aldehit → zincirin ucunda → "-al".
2. Adlandırma eklerinin sınıfa göre verildiğini hatırlayalım: alkoller "-ol", aldehitler "-al", karboksilik asitler "-oik asit" alır. Her sınıfın kendine özgü bir eki vardır.
3. Ketonun eki "-on"dur: propanon (aseton), bütanon gibi. Karbonil grubunun zincirin içinde olması ayrıca konum numarasını da gerektirebilir.
4. Denetleyelim: aynı formüldeki propanal ile propanon ✓ — ekler bu iki izomeri birbirinden ayırıyor.

3. Aldehitlerin kolayca yükseltgendiği, ketonların ise normal koşullarda yükseltgenmediği bilinmektedir. Bu farkın nedeni nedir?

• A) Ketonların ağır olması
• B) Aldehit karbonil karbonunda bir hidrojen bulunması; ketonda o karbonun iki karbona bağlı olması
• C) Aldehitlerin polar olması
• D) Ketonların renkli olması
• E) Aldehitlerin uçucu olması

Doğru cevap: B — Yükseltgenme karbonil karbonundaki hidrojenin yerine oksijen bağlanmasıdır; ketonda o hidrojen bulunmaz.

1. Yükseltgenmenin ne gerektirdiğini yazalım: karbonil karbonuna bir oksijen daha bağlanacak. Bunun için o karbondaki bir bağın boşalması, yani bir hidrojenin kopması gerekir.
2. Aldehitte karbonil karbonu zincirin ucundadır ve yanında bir hidrojen taşır. Bu hidrojen kolayca yerini oksijene bırakır; ürün karboksilik asittir.
3. Ketonda ise karbonil karbonunun iki yanında da karbon vardır; koparılacak hidrojen yoktur. Yükseltgenmek için bir karbon-karbon bağının kırılması gerekirdi ki bu çok daha güçlü bir bağdır ve normal koşullarda gerçekleşmez. Ketonlar bu yüzden yükseltgenmeye dirençlidir.
4. Denetleyelim: gümüş aynası deneyi bu farkı kullanıyor ✓ — aldehit gümüşü indirgerken keton tepkime vermiyor.

4. Oje çıkarıcıların temel bileşeni olan asetonun bu işi görmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Asetonun ısıtması
• B) Asetonun suda çözünmesi
• C) Asetonun hem polar hem apolar kısımlar taşıması nedeniyle çok çeşitli maddeyi çözebilmesi
• D) Asetonun ağır olması
• E) Asetonun iyonik olması

Doğru cevap: C — Aseton en yalın ketondur. Polar karbonil grubu ve apolar metil grupları sayesinde hem suyla karışır hem apolar reçineleri çözer; bu ikili yetenek onu çok yönlü bir çözücü yapar.

1. Asetonda polar karbonil grubu vardır.
2. Apolar metil grupları da bulunur.
3. Hem polar hem apolar maddeleri çözer.

5. Biyoloji laboratuvarlarında örneklerin formaldehit çözeltisinde saklanmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Örneği renklendirmesi
• B) Örneği ısıtması
• C) Örneği ağırlaştırması
• D) Proteinleri sabitleyip bozunmayı ve mikroorganizma üremesini durdurması
• E) Örneği kurutması

Doğru cevap: D — Formaldehit protein zincirleri arasında çapraz bağlar kurar; doku yapısı sabitlenir ve bozunma ile mikroorganizma üremesi durur.

1. Saklamanın iki sorununu ayıralım: dokunun kendi enzimleriyle bozunması ve dışarıdan gelen mikroorganizmaların üremesi. İkisinin de durdurulması gerekiyor.
2. Formaldehitin ne yaptığına bakalım: karbonil grubu, proteinlerdeki azot içeren gruplarla tepkimeye girer ve ayrı protein zincirleri arasında çapraz bağlar kurar.
3. Bağlanan zincirler artık hareket edemez; doku yapısı olduğu gibi sabitlenir ve enzimler işlevini yitirir. Aynı etki mikroorganizmaların proteinlerini de bozar, üreme durur. Ama bu özellik onu insan hücreleri için de tehlikeli kılar; formaldehit kanserojen sayılır.
4. Denetleyelim: örnek renklenmiyor ya da kurumuyor ✓ — koruma fiziksel değil kimyasal.

6. Karboksilik asitleri tanımlayan fonksiyonel grup sorulmaktadır. Bu grup hangisidir?

karboksil: –COOH

• A) Karboksil (–COOH); karbonil ile hidroksilin aynı karbonda birleşmesidir
• B) Yalnız hidroksil
• C) Yalnız karbonil
• D) Eter grubu
• E) Ester grubu

Doğru cevap: A — Karboksil grubu, karbonil ile hidroksilin AYNI karbonda birleşmesiyle oluşur ve bu birleşim asitlik kazandırır.

1. Grubu parçalarına ayıralım: –COOH içinde bir C=O (karbonil) ve bir –OH (hidroksil) var. İkisi de aynı karbona bağlı.
2. Bu birleşimin neden ayrı bir sınıf oluşturduğunu görelim. Alkolde tek başına bulunan –OH grubu asidik değildir; aldehit ve ketondaki karbonil grubu da tek başına asitlik vermez.
3. Ama ikisi bir araya geldiğinde ortaya, ayrı ayrı sahip olmadıkları yeni bir özellik çıkar: asitlik. Karbonil grubunun varlığı, hidroksil hidrojeninin çok daha kolay kopmasını sağlar. Öyleyse karboksil grubu, iki grubun toplamından fazlasıdır.
4. Denetleyelim: neden kolay koptuğu ayrı bir soru ✓ — yanıtı, kopmadan sonra kalan anyonun kararlılığında.

7. Karboksilik asitlerin alkollerden çok daha asidik olduğu ölçülmüştür. Her ikisinde de hidroksil grubu bulunmasına karşın bu farkın nedeni nedir?

• A) Asitlerin ağır olması
• B) Asitlerin uçucu olması
• C) Komşu karbonil grubunun hidrojen koptuktan sonra kalan yükü dağıtıp anyonu kararlı kılması
• D) Asitlerin renkli olması
• E) Alkollerin katı olması

Doğru cevap: C — Asitliği belirleyen, hidrojen koptuktan sonra kalan anyonun kararlılığıdır; karboksilatta negatif yük iki oksijene dağılır.

1. Soruyu doğru kuralım: hem alkolde hem asitte oksijene bağlı bir hidrojen var. Öyleyse fark hidrojenin kendisinde değil, koptuktan SONRA olanlarda aranmalı.
2. Hidrojen koptuğunda geriye negatif yüklü bir anyon kalır. Bu anyon ne kadar kararlıysa, kopma o kadar kolay gerçekleşir ve bileşik o kadar asidiktir.
3. Alkolden hidrojen koptuğunda negatif yük tek bir oksijende sıkışıp kalır; kararsız bir anyondur, bu yüzden kopma isteksizdir. Karboksilik asitte ise yanındaki karbonil grubu devreye girer ve negatif yük iki oksijene birden dağılır. Yayılmış yük çok daha kararlıdır; bu yüzden karboksilik asitler alkollerden kat kat asidiktir.
4. Denetleyelim: iki oksijen de eşdeğer hâle geliyor ✓ — karboksilat anyonunda ikisi arasında fark kalmıyor.

8. Sirkenin ekşi tadını veren bileşik sorulmaktadır. Bu bileşik hangisidir?

• A) Etanol
• B) Aseton
• C) Formaldehit
• D) Asetik asit (etanoik asit)
• E) Dietil eter

Doğru cevap: D — Sirke seyreltik asetik asit (etanoik asit) çözeltisidir; ekşi tadı bu asitten gelir.

1. Ekşi tadın kaynağını belirleyelim: asitlerin ortak duyusal özelliğidir ve çözeltide ayrılan H⁺ iyonlarından gelir. Öyleyse bileşik bir asit olmalı.
2. Seçenekleri sınıflarına göre eleyelim: etanol alkol, aseton keton, formaldehit aldehit, dietil eter ise eterdir. Hiçbiri asidik değildir; hiçbiri ekşi tat vermez.
3. Geriye asetik asit kalıyor. Sirke, kütlece yaklaşık yüzde beşlik asetik asit çözeltisidir. Şarap açıkta bırakıldığında etanol havanın oksijeniyle yükseltgenip asetik aside dönüşür; şarabın ekşimesi tam olarak budur.
4. Denetleyelim: etanol → asetaldehit → asetik asit ✓ — primer alkolün iki basamaklı yükseltgenmesi.

9. Karınca ısırığında ve ısırgan otu temasında yanma hissinin nedeni sorulmaktadır. Bu duyguya yol açan bileşik hangisidir?

• A) Etanol
• B) Formik asit (metanoik asit)
• C) Aseton
• D) Dietil eter
• E) Gliserin

Doğru cevap: B — En yalın karboksilik asit olan formik asit karınca salgısında ve ısırgan otunda bulunur; deriyle temasında yanma yaratır.

1. Yanma hissinin kimyasal karşılığını koyalım: deriyle temas eden asidik bir madde, doku proteinlerini etkiler ve sinir uçlarını uyarır. Aranan bileşik bir asit olmalı.
2. Seçenekleri eleyelim: etanol alkol, aseton keton, dietil eter eter, gliserin ise çok değerli bir alkoldür. Hiçbiri asit değildir.
3. Geriye formik asit kalıyor; tek karbonlu, en yalın karboksilik asittir. Adını karıncadan alır (Latince formica). Karınca savunma salgısında ve ısırgan otunun tüylerinde bulunur; deriye enjekte edildiğinde yakıcı bir duygu yaratır.
4. Denetleyelim: ısırgan yanığına bazik bir madde iyi geliyor ✓ — asidi nötrlediği için.

10. Karboksilik asitlerin benzer kütleli alkollerden bile yüksek sıcaklıkta kaynadığı ölçülmüştür. Bu durumun nedeni nedir?

asit: karsilikli iki hidrojen bagi

• A) Asitlerin ağır olması
• B) Asitlerin iyonik olması
• C) Asitlerin katı olması
• D) Asitlerin renkli olması
• E) İki molekülün karşılıklı iki hidrojen bağıyla birbirine kenetlenip ikili yapı oluşturması

Doğru cevap: E — Karboksil grubu hem hidrojen verici hem alıcı uç taşır; iki molekül karşılıklı iki hidrojen bağıyla kenetlenir.

1. Alkolle karşılaştıralım: alkolde bir –OH grubu vardır ve molekül bir hidrojen bağı verip bir tane alabilir. Kaynama noktası bu yüzden zaten yüksektir.
2. Karboksil grubunda ise hem verici (–OH) hem alıcı (C=O oksijeni) uç AYNI grup içinde bulunur. İki asit molekülü karşı karşıya geldiğinde, birinin hidrojeni ötekinin karbonil oksijenine, ötekinin hidrojeni de birincinin oksijenine bağlanır.
3. Böylece iki molekül karşılıklı İKİ hidrojen bağıyla kenetlenir ve neredeyse tek bir birim gibi davranır. Buharlaşmak için iki bağın birden kopması gerekir; kaynama noktası benzer kütleli alkollerden bile yüksek çıkar.
4. Denetleyelim: ester bunu yapamıyor ✓ — orada verici bir O–H bulunmuyor.

11. Esterleşme tepkimesinin girenleri ve ürünleri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

asit + alkol \rightleftharpoons ester + su

• A) Bir karboksilik asit ile bir alkol tepkiyerek ester ve su verir
• B) İki alkol tepkir
• C) İki asit tepkir
• D) Bir aldehit ile bir keton tepkir
• E) Bir eter parçalanır

Doğru cevap: A — Esterleşmede bir karboksilik asit ile bir alkol tepkiyerek ester ve su verir.

1. Tepkimenin girenlerini belirleyelim: bir tarafta karboksil grubu taşıyan asit, öteki tarafta hidroksil grubu taşıyan alkol.
2. Hangi parçaların ayrıldığına bakalım: asidin –OH grubu ile alkolün hidrojeni birleşip su olarak çıkar. Geriye kalan uçlar arasında ester bağı kurulur.
3. Öyleyse ürünler ester ve sudur. Tepkime tersinirdir; ters yönde yürütüldüğünde (hidroliz) ester yeniden asit ve alkole ayrışır. Bu tersinirlik verimi sınırlar.
4. Denetleyelim: iki alkol tepkiseydi ✓ — ürün eter olurdu; girenlerden birinin asit olması ürünü ester yapıyor.

12. Meyve aromalarının ve pek çok parfüm notasının ester bileşiklerinden geldiği bilinmektedir. Esterlerin bu alanda kullanılmasının nedeni nedir?

• A) Uçucu ve hoş kokulu olmaları
• B) Ağır olmaları
• C) Renkli olmaları
• D) İyonik olmaları
• E) Katı olmaları

Doğru cevap: A — Esterler moleküller arası hidrojen bağı kuramaz; uçucu oldukları için kokuları burna kolayca ulaşır.

1. Kokulu olmanın koşulunu koyalım: bir maddenin kokusunun duyulması için moleküllerinin havaya geçip burna ulaşması, yani UÇUCU olması gerekir.
2. Ester molekülünde karbonil oksijeni hidrojen bağı kabul edebilir, ama verecek bir O–H bulunmaz. Bu yüzden ester molekülleri birbirine kenetlenemez.
3. Kenetlenme olmadığı için kaynama noktaları düşük, uçuculukları yüksektir; oda sıcaklığında bile çok sayıda molekül havaya geçer. Kısa zincirli esterlerin her biri kendine özgü hoş bir koku taşıdığı için meyve aromalarında ve parfümlerde kullanılırlar.
4. Denetleyelim: aynı karbon sayılı karboksilik asitler keskin ve itici kokulu ✓ — ikili yapı kurdukları için hem az uçucular hem kokuları farklı.

13. Katı ve sıvı yağların kimyasal olarak ester sınıfında yer aldığı belirtilmektedir. Bu bileşikler hangi maddelerden oluşur?

• A) İki alkolün birleşmesinden
• B) İki asidin birleşmesinden
• C) Bir ketonun yükseltgenmesinden
• D) Bir eterin parçalanmasından
• E) Gliserin ile uzun zincirli yağ asitlerinin esterleşmesinden

Doğru cevap: E — Yağlar, gliserin ile uzun zincirli yağ asitlerinin esterleşmesinden oluşur; ürüne trigliserit denir.

1. Yağın ester sınıfında olması ne demek, onu açalım: yapısında ester bağı bulunmalı, yani bir asit ile bir alkolün birleşmesinden oluşmuş olmalı.
2. Alkol tarafını belirleyelim: gliserin, üç hidroksil grubu taşıyan bir alkoldür. Üç ayrı ester bağı kurabilir.
3. Asit tarafı ise uzun zincirli yağ asitleridir. Gliserinin üç –OH grubu üç yağ asidiyle esterleşir ve trigliserit oluşur. Yağ asitlerinin doymuş mu doymamış mı olduğu, yağın oda sıcaklığında katı mı sıvı mı olacağını belirler.
4. Denetleyelim: her ester bağında bir su açığa çıkıyor ✓ — üç bağ için üç molekül su.

14. Yağın kuvvetli bir bazla kaynatılmasıyla sabun elde edildiği bilinmektedir. Bu tepkimenin adı ve niteliği nedir?

yag + baz \rightarrow gliserin + sabun

• A) Esterleşme; ester oluşur
• B) Sabunlaşma; esterin bazik ortamda hidrolizidir ve gliserin ile sabun verir
• C) Yükseltgenme; asit oluşur
• D) Katılma; alkol oluşur
• E) Polimerleşme

Doğru cevap: B — Sabunlaşma, esterin bazik ortamda hidrolizidir; trigliserit parçalanır, gliserin serbest kalır ve yağ asitlerinin tuzları sabunu oluşturur.

1. Yağın ne olduğunu hatırlayalım: gliserin ile üç yağ asidinin oluşturduğu bir esterdir. Öyleyse yapısında kırılabilecek üç ester bağı vardır.
2. Kuvvetli baz bu bağlara saldırır ve onları kırar. Ester bağının kırılması bir hidroliz tepkimesidir; esterleşmenin tam tersi yönde yürür.
3. Parçalanma sonunda gliserin serbest kalır, yağ asitleri ise bazın tuzu hâline gelir. Bu tuzlar sabundur; molekülün bir ucu polar, öteki ucu apolar olduğu için hem yağı hem suyu tutabilir ve temizleme özelliği buradan gelir.
4. Denetleyelim: tepkime tersinir değil ✓ — oluşan tuz asitten farklı olduğu için ester yeniden kurulmuyor, sabunlaşma tek yönde tamamlanıyor.

15. Tabloda üç bileşik sınıfı karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan değerlendirme hangisidir?

• A) En yüksek
• B) Yüksek
• C) Düşük
• D) Sıfır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: C — Esterin karbonil oksijeni hidrojen kabul edebilir ama molekülde verici bir O–H yoktur; ester molekülleri kenetlenemez ve kaynama noktaları düşük kalır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bileşik sınıfı, ortada moleküller arası hidrojen bağı, sağda kaynama noktası. Dolu satırlar: karboksilik asit çok güçlü (ikili yapı) → en yüksek; alkol güçlü → yüksek.
2. Serinin mantığını okuyalım: kaynama noktası doğrudan moleküller arası hidrojen bağının gücüne göre sıralanıyor. Asitte iki bağ birden, alkolde bir bağ kuruluyor.
3. Esterde ise hiç kurulamıyor, çünkü hidrojen bağı vermek için oksijene bağlı bir hidrojen gerekir ve esterde bu yoktur. Öyleyse ester bu sıralamanın en altında yer alır; kaynama noktası düşüktür.
4. Denetleyelim: aynı karbon sayısında ester, asitten onlarca derece düşük kaynıyor ✓ — sıralama tutarlı.

16. Aspirinin yapısında hem karboksil hem ester grubu bulunduğu bilinmektedir. Bu bileşiğin midede tahrişe yol açmasının nedeni nedir?

• A) Ester grubunun kokusu
• B) Molekülün ağır olması
• C) Molekülün renkli olması
• D) Serbest karboksil grubunun asidik olması ve mide yüzeyini doğrudan etkilemesi
• E) Molekülün uçucu olması

Doğru cevap: D — Aspirin molekülünde serbest bir karboksil grubu bulunur; bu grup asidik olduğu için mide yüzeyini doğrudan tahriş eder.

1. Molekülün iki grubunu ayıralım: bir ester grubu ve bir karboksil grubu. Sorulan tahrişin hangisinden geldiğini bulmalıyız.
2. Ester grubu nötrdür; asidik değildir ve mide yüzeyiyle tepkimeye girmez. Karboksil grubu ise SERBESTTİR, yani bir ester bağına girmemiştir ve hidrojenini verebilir.
3. Bu serbest karboksil grubu aspirini bir karboksilik asit yapar. Mide astarındaki koruyucu tabakayla doğrudan etkileşir ve tahrişe yol açar. Bu yüzden aspirinin tok karnına alınması ya da midede değil bağırsakta çözünen kaplı biçimlerinin kullanılması önerilir.
4. Denetleyelim: adı da bunu söylüyor ✓ — asetilsalisilik ASİT.

17. Bir laboratuvarda esterleşme tepkimesinin verimini artırmak istenmektedir. En etkili yöntem hangisidir?

• A) Sıcaklığı düşürmek
• B) Kabı küçültmek
• C) Ürünü ortamda tutmak
• D) Asidi azaltmak
• E) Oluşan suyu ortamdan uzaklaştırıp dengeyi ürünler yönüne itmek

Doğru cevap: E — Esterleşme tersinirdir ve dengeye ulaşır; oluşan suyu uzaklaştırmak dengeyi ürünler yönüne iter ve verimi artırır.

1. Tepkimenin türünü belirleyelim: esterleşme tersinirdir. Ester oluşurken aynı anda oluşan ester, açığa çıkan suyla tepkiyip yeniden asit ve alkole ayrışır. Sistem bir dengeye ulaşır ve verim sınırlı kalır.
2. Le Chatelier ilkesini uygulayalım: bir denge sisteminden ürünlerden biri uzaklaştırılırsa, sistem onu yeniden üretmek için ileri yöne kayar.
3. Ürünlerden biri estertir ve o istenen maddedir; öteki ise sudur. Suyu ortamdan uzaklaştırmak (örneğin su tutucu bir madde ya da özel bir düzenekle) dengeyi sürekli ileri iter ve verim yükselir.
4. Denetleyelim: ürünü ortamda tutmak ters etki yapar ✓ — geri tepkimeyi besleyeceği için verimi düşürürdü.

18. Grafikte karboksilik asitlerin kaynama noktaları verilmiştir. Bu değerlerin aynı karbon sayılı alkollerden bile yüksek olmasının nedeni nedir?

• A) İki molekülün karşılıklı iki hidrojen bağıyla kenetlenmesi
• B) Asitlerin ağır olması
• C) Asitlerin iyonik olması
• D) Asitlerin renkli olması
• E) Ölçüm hatası

Doğru cevap: A — Karboksil grubu hem verici hem alıcı uç taşıdığı için iki molekül karşılıklı iki hidrojen bağıyla kenetlenir.

1. Grafiği okuyalım: karboksilik asitlerin kaynama noktaları karbon sayısıyla yükseliyor, ama bütün değerler aynı karbon sayılı alkollerin bile üstünde.
2. Eğimi London kuvvetleri açıklar; zincir uzadıkça temas yüzeyi büyür. Ama sorulan şey değerlerin ALKOLLERDEN de yüksek olması, yani serinin düzeyi.
3. Alkolde her molekül bir hidrojen bağı verir ve bir tane alır. Karboksil grubunda ise verici ve alıcı uçlar aynı grup içindedir; iki molekül karşı karşıya gelip birbirine İKİ bağla kenetlenir. Buharlaşmak için bu ikili yapının çözülmesi, yani iki bağın birden kopması gerekir. Kaynama noktalarının bu kadar yüksek olmasının nedeni budur.
4. Denetleyelim: asetik asit 118 °C’de kaynıyor ✓ — benzer kütleli etanol 78 °C’de.

19. İki karbonlu doymuş bir karboksilik asidin molekül formülü sorulmaktadır. Doğru formül hangisidir?

karboksil: iki oksijen

• A) $C_2H_6O$
• B) $C_2H_4O$
• C) $C_2H_2O_2$
• D) $C_2H_6O_2$
• E) $C_2H_4O_2$

Doğru cevap: E — Karboksil grubu iki oksijen taşır; iki karbonlu doymuş asidin formülü C₂H₄O₂’dir.

1. Molekülü parçalarına ayıralım: iki karbonlu bir asitte bir karbon karboksil grubunda (–COOH), öteki karbon metil grubunda (CH₃) bulunur.
2. Atomları sayalım: karbon 2; hidrojen olarak metilde 3, karboksildeki –OH’ta 1, toplam 4; oksijen ise karboksil grubunda 2.
3. Öyleyse formül C₂H₄O₂’dir; bu asetik asittir. Karboksil grubunun İKİ oksijen taşıması ayırt edici noktadır; tek oksijenli formüller alkole ya da etere ait olur.
4. Denetleyelim: C₂H₆O olsaydı ✓ — o etanol ya da dimetil eterin formülü, asit değil.

20. Bir öğrenci elindeki sıvının karboksilik asit olup olmadığını sınamak istemektedir. En pratik yöntem hangisidir?

• A) Sıvıyı tartmak
• B) Sıvının rengine bakmak
• C) Sıvıyı dondurmak
• D) Sodyum bikarbonat eklemek; karboksilik asitte karbon dioksit çıkışı köpürme olarak gözlenir
• E) Sıvıyı ısıtmak

Doğru cevap: D — Karboksilik asit bikarbonatla tepkiyerek karbon dioksit açığa çıkarır; köpürme doğrudan ve kesin bir göstergedir.

1. Aranan özelliği belirleyelim: bileşiğin asidik olup olmadığı. Öyleyse deney, yalnız asitlerin verdiği bir tepkimeye dayanmalı.
2. Sodyum bikarbonat, asitlerle tepkiyerek karbon dioksit gazı açığa çıkarır. Gaz kabarcıkları köpürme olarak gözle görülür; ayrıca ses de duyulur.
3. Alkoller ve esterler bu tepkimeyi vermez, çünkü bikarbonatı bozacak kadar asidik değildirler. Öyleyse köpürme gözlenmesi bileşiğin karboksilik asit olduğunun kesin göstergesidir. Tartmak, renge bakmak ya da ısıtmak böyle bir ayrım yapmaz.
4. Denetleyelim: mutfakta karbonat ile sirke ✓ — aynı tepkimenin bilinen gösterimi.

21. Aldehit ve ketonlar karbonil, karboksilik asitler karboksil grubu taşır; esterler asit ile alkolün tepkimesinden oluşur ve moleküller arası hidrojen bağı kuramaz. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Esterler uçucu ve kokuludur.
• B) Karboksilik asitlerin kaynama noktası alkollerden yüksektir.
• C) Aldehitler ketonlardan kolay yükseltgenir.
• D) Yağlar ester sınıfındadır.
• E) Esterler karboksilik asitlerden daha yüksek sıcaklıkta kaynar.

Doğru cevap: E — Esterlerde verici O–H bulunmadığı için moleküller kenetlenemez; kaynama noktaları karboksilik asitlerinkinin çok altındadır.

1. Verilen bilgiyi üç yargıya ayıralım: aldehit ve ketonlar karbonil, karboksilik asitler karboksil grubu taşır; esterler asit ile alkolün tepkimesinden oluşur; esterler moleküller arası hidrojen bağı KURAMAZ.
2. Seçenekleri bunlarla karşılaştıralım. Esterlerin uçucu ve kokulu olması üçüncü yargıdan, yağların ester sınıfında olması ikinciden, aldehitlerin ketonlardan kolay yükseltgenmesi karbonil grubunun konumundan, karboksilik asitlerin kaynama noktasının alkollerden yüksek olması ise karboksil grubunun ikili yapısından çıkıyor.
3. Geriye kalan yargı, esterlerin karboksilik asitlerden daha yüksek sıcaklıkta kaynayacağını söylüyor. Ester hidrojen bağı kuramazken asit iki bağla kenetlenir; sıralama tam tersidir. Bu yargı söylenemez.
4. Denetleyelim: aynı karbon sayısında ester çok daha uçucu ✓ — aroma olarak kullanılmalarının nedeni de bu.