Hayatın Dengesi

1. Yukarıdaki anket sorusunun taşıdığı sorun sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Çok kısadır.
• B) Yanıtlayanı belirli bir yanıta yönlendirmektedir.
• C) Çok uzundur.
• D) Sayısal veri istemektedir.
• E) Sorun yoktur.

Doğru cevap: B — Anket soruları yansız olmalı; yanıtlayanı belirli bir yanıta yöneltmemelidir.

1. Soruyu okuyalım: "Sizce de okulumuzun bahçesi yetersiz değil mi?"
2. Cümle bir yargı içeriyor: bahçe yetersiz. Üstelik "sizce de" ve "değil mi" kalıpları onay bekliyor.
3. Bu kalıpla sorulan bir soruda katılımcı, yazarın beklediği yanıtı verme eğilimine girer. Sonuç gerçek görüşü değil, sorunun yönlendirmesini ölçer.
4. Denetleyelim: yansız biçimi "Okul bahçesini nasıl değerlendirirsiniz?" olurdu ✓ — hiçbir yargı dayatmıyor.

2. Tabloda anket soruları değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Anlamsız
• B) Yönlendirici
• C) Yansız
• D) Gereksiz
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: C — İkinci soru bir yargı dayatmadığı için yansızdır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda anket sorusu, sağda değerlendirmesi.
2. Dolu satır: "Sizce de bahçe yetersiz değil mi?" → yönlendirici. Çünkü soru bir yargı içeriyor ve onay bekliyor.
3. İkinci soru ise açık uçlu: "Okul bahçesini nasıl değerlendirirsiniz?" Hiçbir yargı dayatmıyor, katılımcı olumlu da olumsuz da yanıt verebilir.
4. Denetleyelim: yansız soru gerçek görüşü ölçer ✓ — anketin işe yaraması bu koşula bağlı.

3. Tabloda bir anketin sonuçları verilmiştir. Yazının bu veriye dayandırabileceği yargı sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yorum hangisidir?

• A) Katılımcılar çevreye duyarsızdır.
• B) Herkes kutu kullanmaktadır.
• C) Kutular yetersizdir.
• D) Katılımcıların çoğunluğu geri dönüşüm kutusu kullanmamaktadır.
• E) Yorum yapılamaz.

Doğru cevap: D — Veri yalnızca kullanım oranını gösterir; nedene ilişkin yargılar veriden çıkarılamaz.

1. Tablodaki iki değeri okuyalım: kullananlar %38, kullanmayanlar %62.
2. %62 yarıdan büyük olduğu için çoğunluğu oluşturuyor. Veriye dayandırılabilecek yargı budur: katılımcıların çoğunluğu kutu kullanmıyor.
3. Öteki seçenekler ölçülmemiş şeyler söylüyor: duyarlılık ölçülmemiş, kutuların yeterliliği sorulmamış.
4. Denetleyelim: veri DAVRANIŞI ölçüyor ✓ — tutumu ya da nedeni değil.

4. Yukarıdaki çıkarımın sorunu sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Sorun yoktur.
• B) Oran yanlıştır.
• C) Anket yapılmamıştır.
• D) Katılımcı sayısı fazladır.
• E) Kutuya erişim gibi başka nedenler araştırılmadan tutum yargısı kurulmuştur.

Doğru cevap: E — Davranışın nedeni ölçülmeden tutum yargısına varmak veriyi aşan bir çıkarımdır.

1. Yazarın elindeki veriyi belirleyelim: kutu kullanmayanların oranı. Bu bir DAVRANIŞ verisi.
2. Vardığı sonuç ise bir TUTUM yargısı: "Katılımcılar çevreyi umursamıyor."
3. Aynı davranışın başka nedenleri olabilir: kutuya erişim güçlüğü, kutuların yetersizliği, bilgi eksikliği. Bunlar araştırılmadan tutum yargısı kurulamaz.
4. Denetleyelim: neden ölçülmemiş ✓ — çıkarım verinin sınırını aşıyor.

5. Tabloda içerik ile gösterim eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Akış şeması
• B) Çizgi grafiği
• C) Daire grafiği
• D) Fotoğraf
• E) Harita

Doğru cevap: A — Sıralı basamakları göstermek için akış şeması uygundur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda anlatılacak içerik, sağda uygun gösterim.
2. Dolu satır: yıllara göre değişim → çizgi grafiği. Çizgi zaman içindeki gidişi gösterir.
3. Süreç basamakları ise farklı bir şey ister: hangi adımın hangisinden sonra geldiği görülmeli. Bunu oklarla bağlanmış kutulardan oluşan akış şeması sağlar.
4. Denetleyelim: akış şemasında sıra ve yön açıkça görülüyor ✓ — süreç anlatımının ihtiyacı tam olarak bu.

6. Yukarıdaki metnin afiş için uygunluğunun nedeni sorulmaktadır. Buna göre doğru olan yargı hangisidir?

• A) Uzun olması
• B) Özlü ve akılda kalıcı olması
• C) Kaynak içermesi
• D) Sayısal veri vermesi
• E) Öznel olması

Doğru cevap: B — Afiş metni kısa sürede okunup akılda kalacak biçimde özlü olmalıdır.

1. Afişin okunma koşulunu düşünelim: yoldan geçen biri ona birkaç saniye bakar.
2. Bu sürede uzun bir metin okunamaz. Öyleyse afiş metni kısa, net ve akılda kalıcı olmalı.
3. "Suyu boşuna akıtma." cümlesi üç sözcükle hem konuyu hem çağrıyı veriyor. Uygunluğunun nedeni bu özlülüktür.
4. Denetleyelim: cümle aynı zamanda buyurucu ✓ — okuru doğrudan harekete çağırıyor, afişin amacı da bu.

7. Yukarıdaki afişte iletinin veriliş biçimi sorulmaktadır. Buna göre yanıt hangi seçenektedir?

• A) Sayıyla verilmiştir.
• B) Açık; yazıyla söylenmiştir.
• C) Örtük; karşıtlık kurularak sezdirilmiştir.
• D) Kaynakla verilmiştir.
• E) İleti yoktur.

Doğru cevap: C — İki görselin karşıtlığı, hiçbir söz kullanılmadan iletiyi sezdirir.

1. Afişte ne var, ona bakalım: kurumuş bir toprak ve yanında dolu bir su bardağı. Yazı yok.
2. İki görsel birbirinin karşıtı: biri suyun yokluğunu, öteki bolluğunu gösteriyor.
3. Bu karşıtlık okurda bir bağ kuruyor: su boşa harcanırsa toprak kurur. İleti söylenmiyor, sezdiriliyor.
4. Denetleyelim: yazı olsaydı ileti AÇIK olurdu ✓ — burada örtük biçimde, karşıtlıkla veriliyor.

8. Şemada iş birliğine dayalı yazma süreci verilmiş, son basamak boş bırakılmıştır. Şemanın son basamağında ne yazmalıdır?

• A) Görevler yeniden dağıtılır
• B) Metin olduğu gibi bırakılır
• C) Bölümler ayrılır
• D) Üslup ve terim birliği için metin birlikte gözden geçirilir
• E) Süreç durur

Doğru cevap: D — Farklı kişilerce yazılan bölümlerin üslup ve terim birliği için birlikte gözden geçirilmesi gerekir.

1. Şemadaki basamakları izleyelim: görevler paylaşılır ve her öğrenci bir bölümü yazar → bölümler birleştirilir, metin bütünlenir → ?
2. Metin bütünlenmiş ama bölümleri farklı kişiler yazmış. Her yazarın kendi söyleyişi ve terim tercihi var.
3. Bu farklar giderilmezse metin dağınık görünür. Son basamakta üslup ve terim birliği için metin birlikte gözden geçirilmelidir.
4. Denetleyelim: birleştirmek yetmiyor ✓ — parçaların yan yana durması bütünlük anlamına gelmiyor.

9. Yukarıdaki durumun yol açtığı sorun sorulmaktadır. Buna göre aranan sonuç hangisidir?

• A) Sorun oluşmaz.
• B) Metin kısalır.
• C) Metin özgünleşir.
• D) Kaynakça gereksizleşir.
• E) Terim birliği bozulduğu için metnin tutarlılığı zayıflar.

Doğru cevap: E — Aynı kavramın farklı adlarla anılması metnin tutarlılığını zedeler.

1. Durumdaki soruna bakalım: aynı kavram bir yerde "atık ayrıştırma", başka yerde "çöp ayırma" diye anılıyor.
2. Okur bu iki adı okuduğunda iki farklı işlemden söz edildiğini sanabilir. Metin içindeki bağ kopar.
3. Aynı kavram için tek bir terim kullanmaya terim birliği denir; bu birlik bozulunca metnin tutarlılığı zayıflar.
4. Denetleyelim: sorun ortak yazımdan doğuyor ✓ — bu yüzden son basamakta birlikte gözden geçirme gerekiyor.

10. Tabloda amaç ile metin türü eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Deneme
• B) Dilekçe
• C) Tutanak
• D) Kaynakça
• E) Anket

Doğru cevap: A — Kişisel düşüncelerin serbestçe paylaşıldığı tür denemedir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda amaç, sağda o amaca uygun metin türü.
2. Dolu satır: okulda bir uygulamanın başlatılmasını istemek → dilekçe. Dilekçe resmî bir istek metnidir ve bir kuruma verilir.
3. Bir konudaki kişisel düşünceleri paylaşmak ise resmî bir istek değil. Yazarın kendi bakışını serbestçe ortaya koyduğu tür denemedir.
4. Denetleyelim: tutanak bir olayı kayda geçirir, anket veri toplar ✓ — ikisi de kişisel düşünce paylaşımı için uygun değil.

11. Tabloda hedef kitleye göre anlatım eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Kısa cümleler ve somut örnekler
• B) Alan terimleri ve ayrıntılı veriler
• C) Yalnızca görseller
• D) Yalnızca başlıklar
• E) Anlatım değişmez

Doğru cevap: B — Uzman okur için alan terimleri ve ayrıntılı veri kullanmak uygundur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda hedef kitle, sağda o kitleye uygun anlatım.
2. Dolu satır: ilkokul öğrencileri → kısa cümleler, somut örnekler. Çünkü okur soyut kavramları ve uzun cümleleri izlemekte zorlanır.
3. Uzman okur ise alanı zaten biliyor. Onun için terimleri açıklamak gereksiz uzatma olur; ayrıntılı veri ve alan terimleri kullanmak uygundur.
4. Denetleyelim: anlatım hedef kitleye göre değişiyor ✓ — konu aynı kalsa bile söyleyiş değişir.

12. Yukarıdaki metne en uygun başlık sorulmaktadır. Buna göre verilecek yanıt hangisidir?

• A) Denizde Tatil
• B) Sınav Takvimi
• C) Derelerimiz İçin Bir Gün
• D) Mutfakta Tarifler
• E) Eski Bir Fotoğraf

Doğru cevap: C — Başlık hem konuyu hem de çağrıyı yansıtmalıdır.

1. Metnin iki yönünü ayıralım: konu dere kirliliği, amaç ise gönüllü katılım çağrısı.
2. Başlık bu iki yönü birden karşılamalı; yalnız konuyu vermek çağrıyı, yalnız çağrı yapmak konuyu eksik bırakır.
3. "Derelerimiz İçin Bir Gün" başlığı konuyu ("derelerimiz") ve katılım çağrısını ("bir gün") birlikte veriyor.
4. Denetleyelim: öteki seçenekler metinle hiç ilgili değil ✓ — tatil, sınav, tarif ve fotoğraf metinde geçmiyor.

13. Grafikte bir okul kampanyasının sonuçları verilmiştir. Yazının bu veriye dayandırabileceği yargı sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru yorum hangisidir?

• A) Öğrenciler kampanyayı beğenmemiştir.
• B) Çöp miktarı artmıştır.
• C) Kampanya etkisizdir.
• D) Ayrıştırılmadan atılan çöp miktarı düzenli olarak azalmıştır.
• E) Yorum yapılamaz.

Doğru cevap: D — Değerler ölçümden ölçüme düşüyor; beğeni gibi yargılar ise veriden çıkarılamaz.

1. Grafikten okunabilen şeyi belirleyelim: ayrıştırılmadan atılan çöp miktarının ölçüm ölçüm değişimi.
2. İlk ölçümde değer yüksek, sonraki ölçümlerde sürekli düşüyor. Yani ayrıştırılmadan atılan çöp azalmış.
3. Yazının dayandırabileceği yargı bununla sınırlı. Beğeni ölçülmemiş, kampanyanın etkisizliği ise verinin tam tersini söylerdi.
4. Denetleyelim: azalma kampanyanın işe yaradığına işaret ediyor ✓ — "etkisizdir" seçeneği veriyle çelişiyor.

14. Kartlarda üç dayanak numaralandırılmıştır. Bilgilendirici bir yazıda en zayıf dayanağı oluşturan kart sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) III
• B) I
• C) II
• D) Üçü de eşittir
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Kişisel izlenim doğrulanabilir olmadığı için en zayıf dayanaktır.

1. Üç dayanağı doğrulanabilirlik ölçütüne göre sıralayalım.
2. I. ölçüm sonuçları: sayısaldır, yöntemi bellidir ve başkası tarafından yeniden ölçülebilir — en güçlü dayanak.
3. II. uzman görüşü: kim söylediği bellidir ve gerekçesi sorulabilir. III. kişisel izlenim ise yalnız bir kişinin gözlemidir; doğrulanamaz, ölçülemez.
4. Denetleyelim: bilgilendirici yazıda ölçüt doğrulanabilirlik ✓ — bu yüzden en zayıf dayanak kişisel izlenimdir.

15. Yukarıdaki metnin eksiği sorulmaktadır. Buna göre doğru seçenek hangisidir?

• A) Eksiği yoktur.
• B) Sorunun anlatılması
• C) Metnin uzun olması
• D) Başlığın bulunması
• E) Okuru harekete geçirecek somut öneriler bulunmaması

Doğru cevap: E — Çağrı amaçlı metinlerde sorunun yanında uygulanabilir öneriler de bulunmalıdır.

1. Metnin yaptığını ve yapmadığını ayıralım: sorunu ayrıntılı anlatıyor ama hiçbir çözüm önerisi sunmuyor.
2. Sorunu anlatmak okurun durumu kavramasını sağlar; bu yararlı bir bölümdür.
3. Ama okur metni bitirdiğinde ne yapacağını bilmiyor. Harekete geçirecek somut öneriler bulunmaması metnin eksiğidir.
4. Denetleyelim: sorunun anlatılması eksik değil ✓ — eksik olan onun üzerine kurulması gereken öneri bölümü.

16. Tabloda öneriler nitelendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?

• A) Somut ve uygulanabilir
• B) Soyut
• C) Anlamsız
• D) Gereksiz
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: A — Ne yapılacağını açıkça gösteren öneri somut ve uygulanabilirdir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda öneri, sağda niteliği.
2. Dolu satır: "Herkes duyarlı olmalı" → soyut. Bu öneri kime, ne yapması gerektiğini söylemiyor; uygulanıp uygulanmadığı da ölçülemiyor.
3. İkinci öneri ise net: her sınıfa iki ayrı atık kutusu konulacak. Kim, neyi, nereye yapacak — hepsi belli. Sonucu da sayılabilir.
4. Denetleyelim: somut öneri ölçülebilir ✓ — kaç sınıfa kutu konduğu sayılabilir, "duyarlılık" ise sayılamaz.

17. Yukarıdaki uygulamanın yazıya kattığı sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek uygundur?

• A) Yazıyı uzatmıştır.
• B) Verinin denetlenebilir olmasını sağlamıştır.
• C) Yazıyı öznelleştirmiştir.
• D) Veriyi değiştirmiştir.
• E) Katkısı yoktur.

Doğru cevap: B — Kaynak gösterme, okurun veriyi asıl kaynağından denetlemesini olanaklı kılar.

1. Öğrencinin yaptığı iki şeyi ayıralım: veriyi kurumun raporundan almış ve raporu kaynakçada göstermiş.
2. Birinci adım verinin güvenilir bir yerden geldiğini sağlıyor.
3. İkinci adım ise okura bir imkân veriyor: isterse rapora bakıp veriyi kontrol edebilir. Yazının kattığı şey bu denetlenebilirliktir.
4. Denetleyelim: kaynak gösterilmeseydi okur veriyi yalnız yazara güvenerek kabul edecekti ✓.

18. Tabloda metinlerin amaçları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?

• A) Duygu uyandırmak
• B) Kısa sürede dikkat çekmek
• C) Verilerle ayrıntılı bir durum ortaya koymak
• D) Kurmaca kurmak
• E) Ölçü öğretmek

Doğru cevap: C — Rapor, verilerle ayrıntılı bir durum ortaya koyma amacı taşır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda metin türü, sağda amacı.
2. Dolu satır: afiş → kısa sürede dikkat çekip harekete geçirmek. Afişe birkaç saniye bakılır; bu yüzden kısa ve çarpıcı olur.
3. Rapor ise tam tersi bir okuma biçimi gerektirir: dikkatle ve baştan sona okunur. Amacı verilerle ayrıntılı bir durum ortaya koymaktır.
4. Denetleyelim: iki tür aynı konuyu ele alabilir ✓ — değişen şey amaç, okuma biçimi ve ayrıntı düzeyi.

19. Yukarıdaki karşılaştırmanın gösterdiği sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Veri gereksizdir.
• B) İki yazı eşdeğerdir.
• C) Duygusal çağrı yeterlidir.
• D) Veriye dayanan yazının ikna gücü daha yüksektir.
• E) Çıkarım yapılamaz.

Doğru cevap: D — Veriyle desteklenen ve öneri sunan yazı, okuru daha güçlü biçimde ikna eder.

1. İki yazının farkını belirleyelim: konu aynı, biri yalnızca duygusal çağrı yapıyor, öteki ölçüm verileriyle birlikte öneri sunuyor.
2. Duygusal çağrı okurun ilgisini çekebilir ama sorunun boyutunu göstermez ve ne yapılacağını söylemez.
3. Veriyle desteklenen yazı sorunun büyüklüğünü kanıtlar; öneri sunması ise okura somut bir yol gösterir. İkna gücü bu yüzden daha yüksektir.
4. Denetleyelim: duygu tümüyle gereksiz değil ✓ — ama tek başına dayanak oluşturmuyor.

20. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Hata yoktur.
• B) Anket sonuçları herkes için geçerlidir.
• C) Anket yapılmamalıdır.
• D) Katılımcı sayısı önemsizdir.
• E) Sonuçlar yalnızca katılımcı grubunu yansıtır; genelleme için grubun temsil gücü aranır.

Doğru cevap: E — Anket sonuçları katılımcı grubunu yansıtır; genelleme yapmak için grubun temsil gücü gerekir.

1. Öğrencinin savı şu: anket sonuçları her zaman toplumun tümü için geçerlidir.
2. Oysa ankete belirli bir grup katılır. Sonuçlar öncelikle o grubun görüşünü gösterir.
3. Toplumun tümüne genellemek için grubun TEMSİL GÜCÜ aranır: katılımcı sayısı yeterli mi, toplumun farklı kesimlerini kapsıyor mu, nasıl seçilmiş?
4. Denetleyelim: yalnız bir sınıfa yapılan anket bütün okulu bile temsil etmeyebilir ✓ — genelleme koşullara bağlı.

21. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Toplumsal bir sorunu yazıyla ele almak; yansız soru sormayı, veriyi aşmayan yorumu ve uygulanabilir öneriyi birlikte gerektirir.
• B) Yazıda yalnızca duygu yeterlidir.
• C) Sorular yönlendirici olabilir.
• D) Veri aşılarak yorumlanabilir.
• E) Kartlar birbirinden bağımsızdır.

Doğru cevap: A — Kartlar soru sormayı, veri okumayı ve öneri kurmayı ortak bir yöntemde birleştiriyor.

1. Üç kartı okuyalım: soru yansız sorulmalı, veri kendi sınırında okunmalı, öneri somut olmalı.
2. Üçü bir sürecin ardışık adımları: önce veri toplanır (yansız soru), sonra okunur (veriyi aşmadan), en son öneri üretilir.
3. Bir adım bozulursa sonraki de bozulur: yönlendirici soru yanlış veri üretir, aşırı yorum dayanaksız sonuç doğurur, soyut öneri de uygulanamaz.
4. Denetleyelim: soru "en kapsayıcı" sonucu istiyor ✓ — üç adımı birlikte anan seçenek kartların tamamını içine alıyor.