Deneme

1. Yazarın bir konuyu kanıtlama kaygısı gütmeden, kendi bakışıyla ele aldığı tür tanımlanmaktadır. Bu türün adı sorulmaktadır. Buna göre tür hangisidir?

Deneme nedir?

• A) Deneme
• B) Makale
• C) Röportaj
• D) Haber yazısı
• E) Biyografi

Doğru cevap: A — Kanıtlama kaygısı gütmeden, yazarın kendi bakışıyla yazdığı türe deneme denir.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım: kanıtlama kaygısı yok ve konu yazarın kendi bakışıyla ele alınıyor.
2. Seçenekleri bu ölçütle eleyelim. Makale bir savı kanıtlamaya dayanır; haber yazısı nesnel aktarım yapar; röportaj bir görüşmeye, biyografi ise bir yaşam öyküsüne dayanır.
3. Dördü de kişisel bakışı merkeze almıyor. Tanıma uyan tür denemedir.
4. Denetleyelim: kanıtlama kaygısının bulunmaması ayırt edici ✓ — tür kesin bir yargıya varmak zorunda değil.

2. Deneme ile makale karşılaştırılmaktadır. Ayırt edici fark aranmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?

Deneme ile makale farkı

• A) Denemede kaynak gösterilmesi zorunludur
• B) Makale kanıtlamaya, deneme kişisel görüşe dayanır
• C) İkisi de kurmacadır
• D) Deneme yalnız şiirle yazılır
• E) Makale yalnız gazetede yayımlanır

Doğru cevap: B — Makale bir savı kanıtlamayı, deneme ise kişisel görüşü paylaşmayı amaçlar.

1. İki türü amaçlarına göre karşılaştıralım; ölçüt metnin okurdan ne beklediğidir.
2. Makalede bir sav ortaya konur ve veriler, kaynaklar ve gerekçelerle desteklenir; okurdan beklenen, savın kanıtlandığını görmesidir.
3. Denemede ise böyle bir kanıtlama şeması yoktur. Yazar kendi görüşünü paylaşır ve okuru düşünmeye çağırır. Ayırt edici fark budur.
4. Denetleyelim: "ikisi de kurmacadır" seçeneği ✓ — ikisi de öğretici metin türü, kurmaca değil.

3. Denemede kullanılan anlatım tutumu incelenmektedir. Bu tutumun özelliği sorulmaktadır. Buna göre deneme nasıl bir dil kurar?

Denemenin anlatım tutumu

• A) Resmî ve terim yüklü
• B) Yalnız sayısal veriye dayanan
• C) Samimi, konuşma tadında ve kişisel
• D) Yalnız emir kipiyle kurulan
• E) Yalnız diyaloglardan oluşan

Doğru cevap: C — Deneme okurla konuşur gibi, samimi ve kişisel bir dil kurar.

1. Türün amacından yola çıkalım: yazar kendi görüşünü paylaşıyor ve okuru düşünmeye çağırıyor.
2. Bu amaç bir dil tutumu gerektirir. Resmî ve terim yüklü bir dil okurla arasına mesafe koyardı; sayısal veriye dayanan bir anlatım ise kişisel bakışı geri plana atardı.
3. Denemenin dili bu yüzden samimi, konuşma tadında ve kişiseldir; okurla doğrudan bir ilişki kurar.
4. Denetleyelim: "yalnız emir kipiyle kurulan" seçeneği ✓ — emir kipi okuru tartışmaya değil uymaya çağırırdı.

4. Deneme türünde konu seçimi ele alınmaktadır. Bu seçimin sınırı aranmaktadır. Buna göre denemenin konusu nasıldır?

Denemenin konusu

• A) Yalnız bilimsel konular
• B) Yalnız tarihsel konular
• C) Yalnız siyasi konular
• D) Her konu ele alınabilir; sınırlayıcı bir kural yoktur
• E) Yalnız edebî konular

Doğru cevap: D — Denemede konu sınırı yoktur; günlük bir ayrıntıdan felsefi bir soruna kadar her şey konu olabilir.

1. Konu sınırının nereden gelebileceğini soralım: bir türde sınır, o türün amacından doğar.
2. Makale bilimsel bir savı kanıtladığı için konusu da ele alınabilir bir alandan seçilmelidir; haber güncel bir olaya bağlıdır.
3. Denemede ise kanıtlama zorunluluğu yoktur; yazar kendi ilgisini izler. Bu yüzden konuyu sınırlayan bir kural da bulunmaz.
4. Denetleyelim: seçeneklerin dördü "yalnız" diyerek bir alan sayıyor ✓ — hiçbiri türün amacından çıkmıyor.

5. Deneme türünün dünya edebiyatındaki kurucusu sayılan yazar aranmaktadır. Bu yazar eserine türün adını vermiştir. Buna göre yazar kimdir?

Türün kurucusu

• A) Montaigne
• B) Shakespeare
• C) Homeros
• D) Cervantes
• E) Dante

Doğru cevap: A — Deneme türünün kurucusu Montaigne’dir; eserinin adı türün adı olmuştur.

1. Sorudaki ipucunu tutalım: yazar eserine türün adını vermiş. Yani tür, bir kitabın adından doğmuş.
2. Seçeneklerdeki yazarları alanlarına göre ayıralım: Shakespeare tiyatro, Homeros destan, Cervantes roman, Dante ise manzum eserleriyle anılır.
3. Kişisel görüşlerini derlediği kitabına "denemeler" adını veren ve bu adı türe kazandıran yazar Montaigne’dir.
4. Denetleyelim: türün özelliğiyle kitabın niteliği örtüşüyor ✓ — kişisel bakışa dayanan bir derleme.

6. Türünün gelişimi incelenmektedir. Türün yaygınlaştığı dönem sorulmaktadır. Buna göre deneme ne zaman yaygınlaşmıştır?

Türk edebiyatında deneme

• A) Divan edebiyatı döneminde
• B) Tanzimat sonrası, özellikle Cumhuriyet döneminde
• C) İslamiyet öncesi dönemde
• D) Halk edebiyatı döneminde
• E) Geçiş döneminde

Doğru cevap: B — Deneme Tanzimat sonrasında tanınmış, Cumhuriyet döneminde yaygınlaşmıştır.

1. Türün kaynağını belirleyelim: deneme Batı edebiyatında doğmuş bir türdür.
2. Öyleyse edebiyatımıza girişi Batı ile edebî ilişkilerin kurulduğu döneme denk gelmeli. Divan, halk ve İslamiyet öncesi dönemlerde bu tür bulunmuyor.
3. Tür Tanzimat sonrasında tanındı; düzenli örnekler verilmesi ve yaygınlaşması ise Cumhuriyet döneminde oldu.
4. Denetleyelim: aynı dönemde roman ve modern tiyatro da giriyor ✓ — üçü de Batı kaynaklı türler.

7. Deneme ile gazete fıkrası karşılaştırılmaktadır. Ayırt edici fark aranmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?

Deneme ile fıkra (köşe yazısı) farkı

• A) Denemede yazar bulunmaz
• B) Fıkrada kişisel görüş yoktur
• C) Fıkra güncel bir konuyu kısa ve doğrudan ele alır; deneme daha kapsamlı ve zamana dayanıklıdır
• D) İkisi de kurmacadır
• E) Deneme yalnız gazetede yayımlanır

Doğru cevap: C — Fıkra günceli kısa ve doğrudan ele alır; deneme daha kapsamlı ve zamana dayanıklıdır.

1. İki türü zaman ölçütüyle karşılaştıralım. Fıkra gazetede yayımlanır ve o günün gündemine bağlıdır; ertesi gün konu değişir.
2. Bu bağ hem kapsamı hem uzunluğu belirler: fıkra kısadır ve konuyu doğrudan ele alır.
3. Deneme ise güncelin gündemine bağlı değildir; konuyu daha kapsamlı işler ve yıllar sonra okunduğunda da anlamını korur. Fark kapsam ve kalıcılıktadır.
4. Denetleyelim: "fıkrada kişisel görüş yoktur" seçeneği ✓ — fıkrada da yazarın görüşü bulunur, fark orada değil.

8. Deneme ile eleştiri türü karşılaştırılmaktadır. Eleştiriyi ayıran özellik sorulmaktadır. Buna göre eleştiri nasıl bir metindir?

Deneme ile eleştiri farkı

• A) Yalnız övgü içerir
• B) Yalnız yergi içerir
• C) Konu sınırı tanımaz
• D) Bir yapıtı ölçütlerle değerlendirip yargıya varır
• E) Kurmaca bir metindir

Doğru cevap: D — Eleştiri, bir yapıtı belirli ölçütlerle değerlendirip gerekçeli bir yargıya varır.

1. İki türü nesnelerine göre ayıralım: eleştirinin önünde belirli bir yapıt vardır; denemenin ise böyle bir nesnesi yoktur.
2. Bu fark yöntemi de belirler. Bir yapıt hakkında yargıya varmak için ölçüt gerekir: kurgusu, dili, tutarlılığı. Değerlendirme bu ölçütlere dayanır.
3. Eleştiriyi ayıran özellik budur: bir yapıtı ölçütlerle değerlendirip gerekçeli bir yargıya varması.
4. Denetleyelim: "yalnız övgü içerir" ve "yalnız yergi içerir" seçenekleri ✓ — eleştiri övgü ya da yergi değil, gerekçeli bir değerlendirmedir.

9. Deneme yazarken izlenecek plan tartışılmaktadır. Türün plan anlayışı aranmaktadır. Buna göre deneme nasıl kurulur?

Denemenin planı

• A) Katı bir kalıp izlenir
• B) Yalnız madde madde yazılır
• C) Yalnız soru cümleleriyle kurulur
• D) Yalnız tablo kullanılır
• E) Serbest bir düzen izlenir; düşünce akışı belirleyicidir

Doğru cevap: E — Denemede katı bir kalıp yoktur; metin yazarın düşünce akışına göre kurulur.

1. Planın nereden geldiğini soralım: bir metnin planı, amacının gerektirdiği düzenden doğar.
2. Makalede sav, gerekçe ve sonuç sırası zorunludur, çünkü kanıtlama böyle işler. Denemede ise kanıtlama şeması bulunmaz.
3. Bu yüzden denemede plan serbesttir; yazar bir düşünceden ötekine kendi akışıyla geçer ve metin bu akışa göre kurulur.
4. Denetleyelim: serbestlik düzensizlik değil ✓ — akışın kendisi bir düzen oluşturuyor.

10. Denemenin öznel bir tür sayılmasının anlamı ele alınmaktadır. Bu nitelemenin karşılığı sorulmaktadır. Buna göre öznellik ne demektir?

Öznellik

• A) Metnin yazarın kişisel bakış, birikim ve duyarlığını taşıması
• B) Metnin yanlış bilgi içermesi
• C) Metnin kaynaksız olması
• D) Metnin kurmaca olması
• E) Metnin kısa olması

Doğru cevap: A — Öznellik, metnin yazarın kişisel bakışını, birikimini ve duyarlığını taşıması demektir.

1. Kavramın neyle ilgili olduğunu belirleyelim: öznellik bakış açısıyla ilgilidir, doğrulukla değil.
2. Bu ayrım önemli. Öznel bir metin yanlış bilgi içermek zorunda değildir; yazar doğru bilgilere dayanarak da kendi bakışını sunabilir.
3. Öznellik, metnin yazarın kişisel bakışını, birikimini ve duyarlığını taşıması demektir. Aynı konuyu iki denemeci farklı biçimde ele alır.
4. Denetleyelim: "metnin kurmaca olması" seçeneği ✓ — deneme öğretici bir tür, kurmaca değil.

11. Deneme yazarının okurla kurduğu ilişki incelenmektedir. Bu ilişkinin niteliği aranmaktadır. Buna göre yazar okura nasıl yaklaşır?

Denemede okurla ilişki

• A) Okuru dışarıda bırakır
• B) Okurla birlikte düşünen, onu tartışmaya çağıran bir tutum benimser
• C) Okura yalnız emir verir
• D) Okurdan hiçbir şey beklemez
• E) Okuru sınava çeker

Doğru cevap: B — Deneme yazarı okuru bir tartışma arkadaşı gibi görür ve onu düşünmeye çağırır.

1. Yazarın elinde ne olduğunu belirleyelim: kanıtlanmış bir sav değil, kendi görüşü.
2. Kanıt olmadan bir görüş dayatılamaz. Yazar bu yüzden okura kesin bir yargı sunmaz; düşüncesini paylaşır ve gerekçesini gösterir.
3. Bu tutum okuru işin dışında bırakmaz, tersine tartışmaya çağırır. İlişkinin niteliği budur.
4. Denetleyelim: "okura yalnız emir verir" seçeneği ✓ — emir tartışmayı değil uymayı ister.

12. Tabloda öğretici metin türleri ve amaçları eşleştirilmiştir. Soru işaretiyle gösterilen amaç aranmaktadır. Buna göre denemenin amacı nedir?

• A) Haber vermek
• B) Kişisel görüşü paylaşmak ve okuru düşünmeye çağırmak
• C) Yapıt değerlendirmek
• D) Sav kanıtlamak
• E) Yaşam öyküsü aktarmak

Doğru cevap: B — Denemenin amacı kişisel görüşü paylaşmak ve okuru düşünmeye çağırmaktır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tür, sağda temel amacı. Üç tür de öğretici metin, ama amaçları ayrı.
2. Dolu satırlar ikisini veriyor: makale bir savı kanıtlıyor, eleştiri bir yapıtı değerlendiriyor. İkisinde de metnin önünde belirli bir hedef var.
3. Denemede ise böyle bir hedef yok; amaç yazarın kişisel görüşünü paylaşmak ve okuru düşünmeye çağırmaktır.
4. Denetleyelim: "sav kanıtlamak" ve "yapıt değerlendirmek" seçenekleri ✓ — ikisi de ÜST SATIRLARDA zaten yazılmış.

13. Deneme ile günlük türü karşılaştırılmaktadır. Günlüğü ayıran özellik sorulmaktadır. Buna göre günlük nasıl bir metindir?

Deneme ile günlük farkı

• A) Kanıtlamaya dayanır
• B) Kurmacadır
• C) Tarih atılarak, günü gününe tutulan kişisel bir kayıttır
• D) Yalnız başkaları için yazılır
• E) Yalnız bilimsel konuları içerir

Doğru cevap: C — Günlük, tarih atılarak günü gününe tutulan kişisel bir kayıttır.

1. İki türü ortak yanlarından ayıralım: ikisi de kişisel ve öznel metinlerdir. Öyleyse fark başka yerde olmalı.
2. Fark biçimde: günlükte her yazının başında bir tarih bulunur ve yazılar günü gününe tutulur. Bu, metni bir kayıt hâline getirir.
3. Denemede böyle bir kayıt kaygısı yoktur; metin bir düşünceyi işler ve ne zaman yazıldığından bağımsız okunur. Günlüğü ayıran özellik budur.
4. Denetleyelim: "yalnız başkaları için yazılır" seçeneği ✓ — günlük çoğu kez önce yazarın kendisi için tutulur.

14. Bir denemenin üslubu değerlendirilmektedir. Üslubu belirleyen etkenler aranmaktadır. Buna göre üslup neyle oluşur?

Denemede dil ve üslup

• A) Yalnız konu seçimiyle
• B) Yalnız metin uzunluğuyla
• C) Yalnız yayımlandığı yerle
• D) Sözcük seçimi, cümle yapısı ve yazarın bakış açısıyla
• E) Yalnız yazım kurallarıyla

Doğru cevap: D — Üslup; sözcük seçimi, cümle yapısı ve yazarın bakış açısının birlikte oluşturduğu anlatım biçimidir.

1. Üslubun ne olduğunu bir sınamayla bulalım: aynı konuyu iki yazar ele alsın. Metinler yine de birbirine benzemez.
2. Fark nereden geliyor? Sözcük seçiminden: biri "yalnızlık", öteki "kimsesizlik" diyebilir. Cümle yapısından: biri kısa ve kesik, öteki uzun ve akışkan cümleler kurabilir.
3. Üçüncü etken yazarın bakış açısıdır; neyi öne çıkardığı ve nereden baktığı anlatımı biçimlendirir. Üslup bu üç tercihin bütünüdür.
4. Denetleyelim: "yalnız konu seçimiyle" seçeneği ✓ — sınamamızda konu ikisinde de aynıydı.

15. Deneme başlıklarının çoğu kez kısa ve çağrışım yüklü olduğu görülmektedir. Bu tercihin nedeni sorulmaktadır. Buna göre neden nedir?

Deneme başlığı

• A) Okurun ilgisini çekmek ve metnin izleğine gönderme yapmak
• B) Sayfa sayısını azaltmak
• C) Yazım denetimini kolaylaştırmak
• D) Basım maliyetini düşürmek
• E) Yazarın adını gizlemek

Doğru cevap: A — Kısa ve çağrışım yüklü başlık, okurun ilgisini çeker ve metnin izleğine gönderme yapar.

1. Başlığın metindeki yerini düşünelim: metinden önce okunur ve okurun okuyup okumamaya karar verdiği ilk şeydir.
2. Bu konum bir işlev doğurur: başlığın ilgi çekmesi gerekir. Uzun ve açıklayıcı bir başlık merakı da azaltır.
3. İkinci işlev içeriktedir. Çağrışım yüklü bir başlık metnin izleğine gönderme yapar; okur, o sözcüğün metinde nasıl karşılanacağını arayarak okur.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki sayfa sayısı, yazım denetimi ve basım maliyeti ✓ — üçü de metnin anlamıyla ilgili değil.

16. Denemelerde başka yazarlardan alıntı yapıldığı görülmektedir. Bu kullanımın işlevi aranmaktadır. Buna göre alıntı ne sağlar?

Denemede alıntı kullanımı

• A) Metni uzatmayı
• B) Yazarın görüşünü gizlemeyi
• C) Düşünceyi bir gelenek içine yerleştirmeyi ve tartışmayı derinleştirmeyi
• D) Kaynak göstermeyi gereksiz kılmayı
• E) Konuyu değiştirmeyi

Doğru cevap: C — Alıntı, yazarın düşüncesini bir düşünce geleneğiyle ilişkilendirir ve tartışmayı derinleştirir.

1. Alıntının ne yaptığını görelim: yazar kendi metnine başka bir yazarın sözünü getiriyor.
2. Bu, düşünceyi yalnızlıktan çıkarır. Aynı konuda daha önce ne düşünüldüğü görünür olur ve yazarın görüşü bu birikimin yanına yerleşir.
3. İkinci sonuç tartışmadadır: yazar alıntıya katılabilir ya da karşı çıkabilir; her iki durumda da tartışma derinleşir.
4. Denetleyelim: "yazarın görüşünü gizlemeyi" seçeneği ✓ — alıntı görüşü gizlemez, onu bir bağlama oturtur.

17. Bir öğrenci "teknoloji ve yalnızlık" konusunda deneme yazacaktır. Türün gereğine uygun tutum sorulmaktadır. Buna göre nasıl yazmalıdır?

Öğrenci deneme yazıyor

• A) Yalnız istatistik sıralamalı
• B) Kendi gözlem ve düşüncesini örneklerle paylaşıp okuru düşünmeye çağırmalı
• C) Yalnız kaynak listesi vermeli
• D) Yalnız başkalarının görüşünü aktarmalı
• E) Konuyu tanımlarla sınırlamalı

Doğru cevap: B — Öğrenci kendi gözlem ve düşüncesini örneklerle paylaşmalı ve okuru düşünmeye çağırmalıdır.

1. Türün gereğini hatırlayalım: deneme kişisel bakışa dayanır ve okuru tartışmaya çağırır.
2. Seçenekleri bu gereğe göre eleyelim. Yalnız istatistik sıralamak ya da yalnız kaynak listesi vermek makaleye yakışır; yalnız başkalarının görüşünü aktarmak ise yazarın kendi bakışını ortadan kaldırır.
3. Konuyu tanımlarla sınırlamak da denemenin serbestliğiyle bağdaşmaz. Doğru tutum, kendi gözlem ve düşüncesini örneklerle paylaşıp okuru düşünmeye çağırmaktır.
4. Denetleyelim: örnek kullanmak kanıtlama değil ✓ — örnek düşünceyi somutlar, savı ispatlamaz.

18. Denemede kanıtlama zorunluluğunun bulunmaması yanlış anlaşılabilmektedir. Bu noktanın doğru okunması aranmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?

Kanıtlama zorunluluğu

• A) Denemede her şey yazılabilir, tutarlılık gerekmez
• B) Denemede bilgi kullanılamaz
• C) Denemede kaynak kullanmak yasaktır
• D) Kanıtlama şartı yoktur ama düşüncenin tutarlı ve dayanaklı olması beklenir
• E) Deneme her zaman kanıt içerir

Doğru cevap: D — Kanıtlama şartı yoktur, ancak düşüncenin tutarlı ve dayanaklı olması beklenir.

1. Yanlış anlaşılmanın nereden doğduğunu görelim: kanıtlama zorunluluğunun bulunmaması, hiçbir ölçüt yok gibi okunabiliyor.
2. Oysa iki şey ayrıdır. Bilimsel kanıtlama şeması bir yöntemdir ve denemede zorunlu değildir; tutarlılık ise metnin kendi içinde çelişmemesidir ve her metinde aranır.
3. Ayrıca yazar görüşünü boşlukta kurmaz; gözlem, örnek ve okuma birikimine dayanır. Doğru okuma budur: şart yok, ama tutarlılık ve dayanak var.
4. Denetleyelim: "denemede bilgi kullanılamaz" seçeneği ✓ — deneme bilgiyi dışlamaz, onu kişisel bakışla birleştirir.

19. Deneme okumanın öğrenciye katkısı tartışılmaktadır. Bu katkı sorulmaktadır. Buna göre deneme okumak ne kazandırır?

Deneme okumanın yararı

• A) Yalnız hızlı okuma
• B) Farklı bakış açılarını tanıma ve eleştirel düşünme alışkanlığı
• C) Yalnız sözcük ezberi
• D) Yalnız yazım kuralı bilgisi
• E) Yalnız kitap sayısı artışı

Doğru cevap: B — Deneme okumak farklı bakışları tanımayı ve eleştirel düşünme alışkanlığını geliştirir.

1. Denemenin okura ne sunduğunu belirleyelim: kanıtlanmış bir bilgi değil, bir bakış açısı.
2. Okur bu bakışı kendi düşüncesiyle karşılaştırır. Katılabilir, karşı çıkabilir ya da hiç düşünmediği bir yönü fark edebilir.
3. Bu karşılaştırma alışkanlık hâline geldiğinde okur her metne aynı biçimde yaklaşır; kazanılan şey farklı bakışları tanımak ve eleştirel düşünmektir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki hızlı okuma, sözcük ezberi ve kitap sayısı ✓ — üçü de ölçülebilir ama düşünmeye ilişkin değil.

20. Deneme ünitesinde tür bilgisi ve yazma çalışması birlikte yürütülmektedir. Bu bütünlüğün amacı aranmaktadır. Buna göre amaç nedir?

Ünitenin özeti

• A) Yalnız yazar adı öğretmek
• B) Yalnız tanım ezberletmek
• C) Türü tanımanın yanı sıra kendi düşüncesini yazıyla kurabilme becerisi kazandırmak
• D) Yalnız kitap tanıtmak
• E) Yalnız yazım denetimi yaptırmak

Doğru cevap: C — Amaç, türü tanımanın yanı sıra öğrencinin kendi düşüncesini yazıyla kurabilmesidir.

1. Ünitede yürütülen iki çalışmayı ayıralım: tür bilgisi ve yazma çalışması.
2. Tür bilgisi tanımayı sağlar; öğrenci bir metnin deneme olup olmadığını ve nasıl kurulduğunu görür. Ama bu tek başına bir okuma becerisidir.
3. Yazma çalışması bu bilgiyi beceriye çevirir. Öğrenci kendi görüşünü seçtiği örneklerle ve kendi düzeniyle kurar; kazandırılan şey budur.
4. Denetleyelim: iki çalışma birlikte yürütülüyor ✓ — biri olmadan öteki eksik kalırdı.