Roman

1. Roman türü Türk edebiyatına belirli bir dönemde girmiştir. Bu dönem sorulmaktadır. Buna göre roman hangi dönemde tanınmıştır?

Romanın Türk edebiyatına girişi

• A) Tanzimat dönemi
• B) Divan edebiyatı dönemi
• C) Halk edebiyatı dönemi
• D) İslamiyet öncesi dönem
• E) Geçiş dönemi

Doğru cevap: A — Roman Türk edebiyatına Tanzimat döneminde çeviriler ve ilk yerli örneklerle girmiştir.

1. Türün kaynağını belirleyelim: roman Batı edebiyatında gelişmiş bir türdür.
2. Öyleyse edebiyatımıza girişi, Batı ile edebî ilişkilerin kurulduğu döneme denk gelmeli. Divan ve halk edebiyatı dönemlerinde bu tür yoktu; İslamiyet öncesi dönem ise sözlü geleneğe dayanıyordu.
3. Batıya yönelim Tanzimat’la hızlandı; roman da bu dönemde önce çeviriler, ardından ilk yerli örneklerle tanındı.
4. Denetleyelim: aynı dönemde modern tiyatro da giriyor ✓ — iki tür de aynı yolla, çeviriyle tanınıyor.

2. Bir roman türü geçmişteki bir dönemi kurgu içinde canlandırmaktadır. Bu türün adı aranmaktadır. Buna göre tür hangisidir?

Tarihî roman

• A) Bilim kurgu
• B) Tarihî roman
• C) Polisiye roman
• D) Otobiyografik roman
• E) Fantastik roman

Doğru cevap: B — Geçmiş bir dönemi kurgu içinde canlandıran romanlara tarihî roman denir.

1. Tanımdaki ölçütü tutalım: konunun kaynağı geçmiş bir dönem ve bu dönem kurgu içinde canlandırılıyor.
2. Seçenekleri bu ölçütle ayıralım. Bilim kurgu geleceğe ya da varsayımsal bir bilime, polisiye bir suçun çözümüne, otobiyografik roman yazarın kendi yaşamına, fantastik roman ise doğaüstü bir dünyaya dayanır.
3. Konusunu geçmişten alan tür tarihî romandır.
4. Denetleyelim: "kurgu içinde" ifadesi ayırt edici ✓ — tarih kitabından ayıran şey de bu.

3. Bir roman türünde olaydan çok kişinin iç dünyası öne çıkmaktadır. Bu türün adı sorulmaktadır. Buna göre tür hangisidir?

Psikolojik roman

• A) Tarihî roman
• B) Polisiye roman
• C) Psikolojik roman
• D) Bilim kurgu
• E) Gezi romanı

Doğru cevap: C — Kişinin ruhsal çözümlemesini merkeze alan romanlara psikolojik roman denir.

1. Sorudaki değişimi görelim: olay geri plana düşüyor, öne çıkan şey kişinin iç dünyası.
2. Bu, romanın merkezinde bir kayma demektir. Klasik anlatıda okuru ilerleten şey "sonra ne oldu" sorusudur; burada ise "kişi ne hissediyor, neden böyle davranıyor" sorusu öne geçer.
3. Bu merkeze sahip romanlara psikolojik roman denir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki tarihî, polisiye, bilim kurgu ve gezi romanı ✓ — dördü de olayı ya da mekânı merkeze alıyor.

4. Cumhuriyet döneminde kırsal yaşamı ve toprak sorununu işleyen bir roman damarı gelişmiştir. Bu damarın adı aranmaktadır. Buna göre bu romanlar nasıl adlandırılır?

Köy romanı

• A) Polisiye roman
• B) Bilim kurgu roman
• C) Fantastik roman
• D) Köy (Anadolu) romanı
• E) Gezi romanı

Doğru cevap: D — Kırsal yaşamı ve toprak sorununu konu edinen romanlar köy (Anadolu) romanı olarak anılır.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım: mekân kırsal, sorun ise toprak.
2. İki öge birlikte bir damarı tanımlıyor. Yalnız kırsal mekânda geçmesi yetmez; bu romanlar toprak, geçim ve köylünün toplumsal durumu gibi sorunları da işler.
3. Cumhuriyet döneminde gelişen bu damar köy ya da Anadolu romanı olarak anılır.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki polisiye, bilim kurgu, fantastik ve gezi romanı ✓ — hiçbiri belirli bir toplumsal sorunla tanımlanmıyor.

5. Da klasik roman anlayışından ayrılan özellikler bulunmaktadır. Bu özelliklerden biri sorulmaktadır. Buna göre modern romanda ne görülür?

Modern roman

• A) Her zaman kronolojik akış
• B) Her zaman tek anlatıcı
• C) Her zaman mutlu son
• D) Her zaman tarihsel konu
• E) Zaman kırılmaları, çoklu bakış açısı ve kapalı sonlar

Doğru cevap: E — Modern roman zaman düzenini kırar, çoklu bakış açısı kullanır ve sonu kapalı bırakabilir.

1. Seçeneklerin dördü "her zaman" diyor: kronolojik akış, tek anlatıcı, mutlu son, tarihsel konu.
2. Bu kesinlik ifadesi başlı başına bir işaret. Modern roman tam da klasik anlatının bu tür kesin kalıplarından ayrılarak tanımlanıyor.
3. Modern romanda zaman düzeni kırılabilir, olay birden çok bakış açısından anlatılabilir ve sonuç kesin biçimde bağlanmayabilir. Klasik anlayıştan ayrılan yön budur.
4. Denetleyelim: üç özellik de bir seçenek değil bir imkân ✓ — modern roman bunları zorunlu kılmıyor, mümkün kılıyor.

6. Bir romanın gerçek olaylardan yararlanması ele alınmaktadır. Bu durumun sınırı aranmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?

Kurgu ve gerçeklik

• A) Roman gerçeği aynen aktarmak zorundadır
• B) Roman gerçekten yararlanır ama kurmaca bir dünya kurar
• C) Roman gerçekle hiç ilişkilenemez
• D) Roman yalnız belge olabilir
• E) Roman tarih kitabıyla aynıdır

Doğru cevap: B — Roman gerçekten yararlanabilir, ama kurmaca bir dünya kurar; belge değildir.

1. Seçeneklerin iki ucunu görelim: bir uçta roman gerçeği aynen aktarmak zorunda, öteki uçta gerçekle hiç ilişkilenemez.
2. Birinci uç romanı belgeye indirger; o zaman kurmacadan söz edilemezdi. İkinci uç ise romanın gerçek kişilerden, olaylardan ve mekânlardan beslendiğini yok sayar.
3. Doğru olan ikisinin arasındadır: roman gerçekten malzeme alır, ama bu malzemeyi kendi kurduğu dünyanın içinde yeniden düzenler.
4. Denetleyelim: "roman tarih kitabıyla aynıdır" seçeneği ✓ — tarih kitabı doğrulanabilir bilgi verir, roman ise kurmaca bir dünya kurar.

7. Bir romanda olaylar kahramanın ağzından birinci kişi ile anlatılmaktadır. Bu anlatıcının adı sorulmaktadır. Buna göre anlatıcı hangisidir?

Kahraman anlatıcı

• A) Kahraman anlatıcı
• B) İlahi anlatıcı
• C) Gözlemci anlatıcı
• D) Çoğul anlatıcı
• E) Nesnel anlatıcı

Doğru cevap: A — Olayları birinci kişi ağzından, kendi yaşadıkları üzerinden anlatan anlatıcı kahraman anlatıcıdır.

1. Metindeki dil işaretini tutalım: anlatım birinci kişi ağzından yapılıyor — "gördüm", "gittim" gibi.
2. Bu işaret anlatıcının konumunu belirler. Birinci kişiyle anlatan biri olayların dışında duramaz; anlattığı şeyleri kendisi yaşamıştır.
3. Olayların içinde bulunan ve kendi yaşadıklarını aktaran anlatıcıya kahraman anlatıcı denir.
4. Denetleyelim: ilahi ve gözlemci anlatıcı üçüncü kişi kullanır ✓ — ikisi de olaya dışarıdan bakar.

8. Bir romanda gazete haberi, mektup ya da şarkı sözü metne yerleştirilmektedir. Bu tekniğin adı aranmaktadır. Buna göre teknik hangisidir?

Montaj tekniği

• A) İç monolog
• B) Montaj
• C) Geriye dönüş
• D) Betimleme
• E) Özetleme

Doğru cevap: B — Başka metinlerden alınan parçaların anlatıya yerleştirilmesine montaj denir.

1. Sorudaki örneklerin ortak yanını bulalım: gazete haberi, mektup, şarkı sözü. Üçü de romanın kendi anlatı dilinden değil, dışarıdan gelen metinler.
2. Bu parçalar anlatıya yerleştirildiğinde metnin bir parçası hâline gelir; okur romanın içinde başka bir metinle karşılaşır.
3. Bu tekniğin adı montajdır.
4. Denetleyelim: iç monolog, geriye dönüş, betimleme ve özetleme seçenekleri ✓ — dördü de anlatıcının kendi diliyle çalışır, dışarıdan metin getirmez.

9. Bir romanda belirli bir söz ya da imge düzenli aralıklarla yinelenmektedir. Bu tekniğin adı sorulmaktadır. Buna göre teknik hangisidir?

Leitmotif

• A) Montaj
• B) Geriye dönüş
• C) Leitmotif
• D) Diyalog
• E) Özetleme

Doğru cevap: C — Anlatı boyunca yinelenen ve anlam yükü taşıyan söz ya da imgeye leitmotif denir.

1. Sorudaki iki ögeyi ayıralım: aynı öge yineleniyor ve bu yineleme düzenli aralıklarla oluyor.
2. Düzenlilik belirleyici. Rastgele tekrar eden bir sözcük dikkat çekmezken, belirli aralıklarla dönen bir söz ya da imge okurda bir bağ kurar ve anlam yükü taşımaya başlar.
3. Bu tekniğin adı leitmotiftir.
4. Denetleyelim: montaj seçeneği ✓ — orada dışarıdan bir metin gelir, burada metnin kendi ögesi yineleniyor.

10. Bir romanda mekân yalnız olayın geçtiği yer olarak değil, anlamın parçası olarak kullanılmaktadır. Bu kullanımın işlevi aranmaktadır. Buna göre mekân ne yapar?

Romanda mekân

• A) Yalnız coğrafya bilgisi verir
• B) Yalnız sayfa doldurur
• C) Yalnız zamanı belirtir
• D) Kişilerin durumunu ve toplumsal konumunu yansıtır
• E) Yalnız kişi sayısını gösterir

Doğru cevap: D — Mekân, kişilerin ruhsal durumunu ve toplumsal konumunu yansıtan bir anlam ögesidir.

1. Sorunun kurduğu ayrımı görelim: mekân yalnız olayın geçtiği yer değil, anlamın parçası.
2. Birinci işlev ruhsal: seçilen ayrıntılar kişinin iç durumunu yansıtır; dar bir oda sıkışmışlığı, geniş bir kır ferahlığı çağrıştırır.
3. İkinci işlev toplumsaldır: bir kişinin yaşadığı ev, mahalle ve eşyalar onun toplumsal konumunu da gösterir. Mekân bu iki bilgiyi birden taşır.
4. Denetleyelim: "yalnız coğrafya bilgisi verir" seçeneği ✓ — mekânın işlevi bilgi vermek değil, anlam üretmek.

11. Tabloda roman anlatım teknikleri ve tanımları eşleştirilmiştir. Soru işaretiyle gösterilen tanım aranmaktadır. Buna göre tanım hangisidir?

• A) Kişinin iç sesini doğrudan aktarma
• B) Mekânı ayrıntılı betimleme
• C) Anlatının akışını kesip geçmişteki bir olaya dönme
• D) Olayları özetleyerek verme
• E) Yalnız diyaloglarla ilerleme

Doğru cevap: C — Geriye dönüş, anlatının akışını kesip geçmişteki bir olaya dönmektir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda teknik, sağda tanımı. Üç teknik de anlatının kurulmasıyla ilgili ama farklı alanlarda çalışıyor.
2. Dolu satırlar ikisini veriyor: montaj metne dışarıdan parça ekliyor, leitmotif metnin kendi ögesini yineliyor. İkisi de zamanla ilgili değil.
3. Geriye dönüş ise doğrudan zaman düzenini konu edinir: anlatının akışı kesilir ve geçmişteki bir olaya dönülür. Tanım budur.
4. Denetleyelim: "kişinin iç sesini doğrudan aktarma" seçeneği ✓ — bu iç monologun tanımı, tabloda yer almıyor.

12. Cumhuriyet dönemi Türk romanında toplumsal dönüşüm sık işlenen bir izlektir. Bu izleğin kaynağı sorulmaktadır. Buna göre izlek neyi yansıtır?

Cumhuriyet dönemi romanının izlekleri

• A) Ülkenin yaşadığı hızlı toplumsal ve kültürel değişimi
• B) Yalnız doğa olaylarını
• C) Yalnız hayvan yaşamını
• D) Yalnız gezi izlenimlerini
• E) Yalnız spor karşılaşmalarını

Doğru cevap: A — Cumhuriyet dönemi romanı, ülkenin yaşadığı hızlı toplumsal ve kültürel değişimi izlek edinmiştir.

1. Bir izleğin nereden geldiğini soralım: yazarlar kendi yaşadıkları dünyadan yazar.
2. Dönemin dünyasına bakalım. Kurumlar yenileniyor, eğitim ve hukuk değişiyor, kentler büyüyor ve yaşam biçimi hızla dönüşüyor.
3. Bu dönüşüm insanların hayatında karşılığını buluyor: kuşaklar arası fark, yeniye uyum ve eskiye bağlılık. Roman da bu değişimi izlek edinmiştir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki doğa olayları, hayvan yaşamı ve spor ✓ — üçü de dönemin toplumsal dönüşümüyle ilgili değil.

13. Türk romanı dünya romanındaki yeniliklerden etkilenmiştir. Bu etkinin biçimi aranmaktadır. Buna göre etki nasıl gerçekleşmiştir?

Dünya romanının etkisi

• A) Yalnız konuların aynen alınmasıyla
• B) Anlatım tekniklerinin denenmesi ve yerel malzemeyle birleştirilmesiyle
• C) Yalnız yazar adlarının değişmesiyle
• D) Yalnız kitap boyutlarının değişmesiyle
• E) Hiçbir etki olmamasıyla

Doğru cevap: B — Etki, anlatım tekniklerinin denenip yerel konu ve malzemeyle birleştirilmesiyle gerçekleşmiştir.

1. Etkinin nasıl gerçekleşebileceğini iki uçtan sınayalım. Konuların aynen alınması bir taklit olurdu ve yerel karşılığı bulunmazdı.
2. Hiç etki olmaması da doğru değil; teknikler çeviri ve okuma yoluyla tanındı ve Türk romanında denenmeye başlandı.
3. Gerçekleşen şey ikisinin arasında: bilinç akışı, çoklu bakış açısı ve zaman kırılmaları gibi teknikler alındı, ama yerel konu ve malzemeyle birleştirildi.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki yazar adları ve kitap boyutları ✓ — ikisi de edebî bir etki biçimi değil.

14. Romandaki olayların neden-sonuç ilişkisiyle düzenlenmesi incelenmektedir. Bu düzenlemenin adı sorulmaktadır. Buna göre kavram nedir?

Olay örgüsü

• A) Betimleme
• B) Olay örgüsü
• C) Nazım birimi
• D) Ahenk
• E) Uyak düzeni

Doğru cevap: B — Olayların neden-sonuç ilişkisiyle düzenlenmiş bütününe olay örgüsü denir.

1. Tanımdaki ölçütü tutalım: olaylar yalnız sıralanmıyor, aralarında neden-sonuç bağı kuruluyor.
2. Bu bağ ayırt edici. Art arda anlatılan olaylar bir liste oluşturur; birbirini doğuran olaylar ise bir örgü kurar. Romanı ilerleten şey bu bağdır.
3. Bu düzenlemenin adı olay örgüsüdür.
4. Denetleyelim: nazım birimi, ahenk ve uyak düzeni seçenekleri ✓ — üçü de şiire ait kavramlar.

15. Bir roman sinemaya uyarlanırken metinde değişiklikler yapılmaktadır. Bu değişikliklerin nedeni aranmaktadır. Buna göre neden nedir?

Romanın filme uyarlanması

• A) Romanın kötü olması
• B) Yönetmenin metni okumaması
• C) İki anlatım aracının olanaklarının ve sürelerinin farklı olması
• D) Yazarın istememesi
• E) Sinemanın anlatı içermemesi

Doğru cevap: C — Roman ile sinemanın anlatım olanakları ve süreleri farklı olduğu için uyarlamada değişiklik gerekir.

1. İki aracın elindekini karşılaştıralım. Roman iç dünyayı doğrudan sözle aktarabilir: "içinden geçenleri kimseye söylemedi" cümlesi bir satırda kurulur.
2. Sinemada böyle bir cümle yoktur; aynı bilgi bir bakışla, bir sahneyle ya da bir replikle verilmek zorundadır.
3. İkinci fark süredir. Yüzlerce sayfalık bir roman birkaç saate sığmaz; bazı bölümler kısaltılır ya da çıkarılır. Değişikliklerin nedeni bu iki farktır.
4. Denetleyelim: "sinemanın anlatı içermemesi" seçeneği ✓ — sinema da anlatı kurar, yalnız başka araçlarla.

16. Bir romanın sonunda çatışma kesin biçimde çözülmemektedir. Bu tercihin işlevi sorulmaktadır. Buna göre açık son ne sağlar?

Açık son

• A) Okurun yorum yapmasına ve düşünmeyi sürdürmesine alan açar
• B) Metnin eksik kalmasına yol açar
• C) Olay örgüsünü ortadan kaldırır
• D) Kişileri siler
• E) Zaman düzenini bozar

Doğru cevap: A — Açık son, okurun yorum yapmasına ve düşünmeyi sürdürmesine alan açar.

1. Kapalı bir sonun okurda ne yaptığını düşünelim: çatışma çözülür, sorular yanıtlanır ve okuma orada tamamlanır.
2. Açık sonda ise çatışma kesin biçimde bağlanmaz. Okur kitabı kapattığında elinde hâlâ bir soru kalır.
3. Bu soru okumayı sürdürür; okur olasılıkları düşünür ve metni kendi yorumuyla tamamlar. Tercihin işlevi budur.
4. Denetleyelim: "metnin eksik kalmasına yol açar" seçeneği ✓ — açık son bir eksiklik değil, bilinçli bir tercih.

17. Romanlarda birey ile toplum arasındaki gerilim sık işlenen bir konudur. Bu gerilimin anlatıdaki işlevi aranmaktadır. Buna göre gerilim ne sağlar?

Birey ve toplum ilişkisi

• A) Metni kısaltır
• B) Olay örgüsünü besleyen çatışmayı üretir
• C) Kişileri ortadan kaldırır
• D) Mekânı gereksiz kılar
• E) Zamanı sabitler

Doğru cevap: B — Birey ile toplum arasındaki gerilim, olay örgüsünü besleyen çatışmayı üretir.

1. Anlatının nasıl ilerlediğini hatırlayalım: bir gerilim, yani çatışma olmadan olaylar birbirine bağlanmaz.
2. Birey ile toplum arasındaki ilişki bu gerilimi doğuran kaynaklardan biridir. Kişinin istediği ile çevresinin beklediği ayrıştığında bir engel doğar.
3. Bu engel olayları harekete geçirir; kişi ya beklentiye uyar ya karşı çıkar, iki durumda da anlatı ilerler. Gerilimin işlevi budur.
4. Denetleyelim: "metni kısaltır" seçeneği ✓ — çatışma anlatıyı kısaltmaz, ona konu üretir.

18. Bir öğrenci aynı izleği işleyen iki romanı karşılaştırmaktadır. Karşılaştırmada bakması gereken ölçütler sorulmaktadır. Buna göre neye bakmalıdır?

İki romanı karşılaştırma

• A) Yalnız sayfa sayısına
• B) Yalnız basım yılına
• C) Anlatıcı, bakış açısı, kurgu düzeni ve dil tutumuna
• D) Yalnız kapak tasarımına
• E) Yalnız yazarın doğum yerine

Doğru cevap: C — Karşılaştırma anlatıcı, bakış açısı, kurgu düzeni ve dil tutumu gibi metne içkin ölçütlerle yapılır.

1. Sorudaki sabiti bulalım: iki roman aynı izleği işliyor. Öyleyse fark izlekte değil.
2. Fark, aynı izleğin nasıl işlendiğinde aranmalı. Kim anlatıyor, hangi bakış açısıyla, olaylar nasıl sıralanmış ve dil nasıl kullanılmış?
3. Bu dört ölçüt metnin içinden gelir ve karşılaştırmayı mümkün kılar. Sayfa sayısı, basım yılı ya da kapak ise metnin dışında kalır.
4. Denetleyelim: "yalnız yazarın doğum yerine" seçeneği ✓ — bu bir metin ölçütü değil, yazar hakkında bir bilgi.

19. Edebiyat eleştirisinin okur açısından yararı tartışılmaktadır. Bu yarar aranmaktadır. Buna göre eleştiri ne sağlar?

Eleştirinin işlevi

• A) Okuma zevkini yok eder
• B) Metni değiştirir
• C) Yazarı susturur
• D) Metnin nasıl kurulduğunu göstererek okumayı derinleştirir
• E) Kitap satışını engeller

Doğru cevap: D — Eleştiri, metnin nasıl kurulduğunu göstererek okumayı derinleştirir.

1. Eleştirinin ne yaptığını belirleyelim: metni çözümler, kurgusunu ve tekniklerini görünür kılar.
2. Bir okur romanı okurken çoğu tercihi fark etmeyebilir; anlatıcının neden değiştiğini ya da bir imgenin neden yinelendiğini görmeyebilir.
3. Eleştiri bunları görünür kılar ve metni bağlamına yerleştirir. Okur açısından yararı, okumayı derinleştirmesidir.
4. Denetleyelim: "metni değiştirir" seçeneği ✓ — eleştiri metne dokunmaz, onun hakkında yazılır.

20. Roman ünitesinde tür, teknik ve dönem birlikte ele alınmaktadır. Bu yaklaşımın kazandırdığı beceri sorulmaktadır. Buna göre öğrenci ne kazanır?

Ünitenin özeti

• A) Yalnız kitap adı ezberleme
• B) Yalnız yazar tarihi bilme
• C) Yalnız özet çıkarma
• D) Yalnız sayfa sayma
• E) Romanı kurgusu, teknikleri ve dönemiyle birlikte çözümleyebilme

Doğru cevap: E — Amaç, romanı kurgusu, anlatım teknikleri ve dönem bağlamıyla birlikte çözümleyebilmektir.

1. Ünitede yan yana getirilen üç şeyi görelim: tür, teknik ve dönem.
2. Tür bilgisi metnin çerçevesini veriyor: elimizdeki roman tarihî mi, psikolojik mi? Teknik bilgisi kurgunun nasıl işlediğini gösteriyor.
3. Dönem bilgisi ise anlamı yerine oturtuyor; Cumhuriyet dönemi romanındaki toplumsal değişim izleği ancak dönem bilinince anlaşılır. Üçü birlikte bir çözümleme becerisi kazandırıyor.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki kitap adı, yazar tarihi ve sayfa sayma ✓ — üçü de ezber ya da ölçüm işi, çözümleme değil.