Tiyatro

1. Bir tiyatro metnini çözümlerken yapı unsurları belirlenmektedir. Bu unsurlar sorulmaktadır. Buna göre unsurlar hangileridir?

Tiyatronun yapı unsurları

• A) Olay örgüsü, kişiler, yer ve zaman
• B) Ölçü, uyak ve redif
• C) Tez, antitez ve sentez
• D) Giriş, gelişme ve kaynakça
• E) Dipnot, kaynakça ve dizin

Doğru cevap: A — Tiyatro metninin yapı unsurları olay örgüsü, kişiler, yer ve zamandır.

1. Tiyatronun ne tür bir metin olduğunu belirleyelim: bir olay anlatan, yani anlatı özelliği taşıyan bir tür. Fark, olayın anlatılmak yerine gösterilmesidir.
2. Anlatı olduğuna göre yapı unsurları da anlatı unsurları olmalı: bir olaylar dizisi, o olayları yaşayan kişiler, olayların geçtiği yer ve zaman.
3. Seçeneklerdeki ölçü-uyak-redif şiire, tez-antitez-sentez bir düşünce yöntemine, giriş-gelişme-kaynakça ile dipnot-kaynakça-dizin ise bilgi metinlerine aittir.
4. Denetleyelim: tiyatroya özgü perde ve sahne bu listede yok ✓ — onlar yapı unsuru değil, metnin bölümlenmesi.

2. Tiyatro metni bölümlere ayrılmaktadır. Sahne kavramının karşılığı aranmaktadır. Buna göre sahne nedir?

Perde ve sahne

• A) Oyunun tamamı
• B) Kişilerin girip çıkmasıyla değişen, perdeden küçük bölüm
• C) Oyuncu adı
• D) Yalnız dekor
• E) Yalnız ışık düzeni

Doğru cevap: B — Sahne, kişilerin girip çıkmasıyla değişen ve perdeden küçük olan bölümdür.

1. Sorunun aradığı şey sahnenin karşılığı; öyleyse sahneyi NE ZAMAN değiştiğine bakarak tanımlayalım.
2. Perde, oyunun büyük bölümlerinden biridir ve arada perde iner. Sahne ise perde inmeden değişir; sahnedeki kişi kadrosu değiştiğinde yeni bir sahneye geçilir.
3. Bu yüzden sahne, kişilerin girip çıkmasıyla değişen ve perdeden küçük olan bölümdür.
4. Denetleyelim: "yalnız dekor" ve "yalnız ışık düzeni" seçenekleri ✓ — ikisi de sahneleme ögesi, bölümleme birimi değil.

3. Bir tiyatro metninde bir kişi sahnede yalnız başına konuşmaktadır. Bu konuşmanın adı sorulmaktadır. Buna göre kavram nedir?

Monolog

• A) Diyalog
• B) Replik
• C) Monolog
• D) Koro
• E) Yönerge

Doğru cevap: C — Sahnede tek kişinin yaptığı konuşmaya monolog denir.

1. Seçenekleri neyi adlandırdıklarına göre ayıralım. Replik bir kişinin söylediği tek konuşma birimidir; koro bir topluluğu, yönerge ise parantez içindeki açıklamayı adlandırır.
2. Geriye iki konuşma biçimi kalıyor: diyalog ve monolog. Bunları ayıran ölçüt konuşanın sayısıdır.
3. Diyalogda iki ya da daha çok kişi karşılıklı konuşur; soruda ise kişi sahnede yalnız başına konuşuyor. Bu konuşmanın adı monologdur.
4. Denetleyelim: replik seçeneği ✓ — monolog da repliklerden oluşabilir, ama replik bir konuşma biçiminin değil bir birimin adı.

4. Klasik tiyatro türlerinden biri seçkin kişilerin acıklı sonunu işlemektedir. Bu türün adı aranmaktadır. Buna göre tür hangisidir?

Tragedya

• A) Komedya
• B) Dram
• C) Vodvil
• D) Tragedya
• E) Fars

Doğru cevap: D — Seçkin kişilerin acıklı sonunu işleyen klasik türe tragedya denir.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım: kişiler seçkin ve son acıklı.
2. Klasik türleri sonun niteliğine göre sıralayalım. Komedya güldürüye dayanır ve sonu iyi biter; dram acı ile gülünçü bir arada verir.
3. Vodvil ve fars ise güldürüye dayanan hafif türlerdir. Seçkin kişilerin acıklı sonunu işleyen tür tragedyadır.
4. Denetleyelim: "seçkin kişiler" ölçütü de ayırt edici ✓ — komedyada kişiler sıradan insanlardan seçilir.

5. Bir tiyatro türü toplumsal aksaklıkları güldürü yoluyla eleştirmektedir. Bu türün adı sorulmaktadır. Buna göre tür hangisidir?

Komedya

• A) Tragedya
• B) Dram
• C) Epik tiyatro
• D) Absürt tiyatro
• E) Komedya

Doğru cevap: E — Toplumsal aksaklıkları güldürü yoluyla eleştiren türe komedya denir.

1. Tanımda bir araç ve bir amaç var: araç güldürü, amaç eleştiri.
2. İkisinin birlikte bulunması ayırt edici. Yalnız güldürmeyi amaçlayan türler de vardır; komedyayı ayıran şey, güldürüyü bir eleştiri aracı olarak kullanmasıdır.
3. Toplumsal aksaklıkları bu yolla ele alan tür komedyadır.
4. Denetleyelim: epik ve absürt tiyatro seçenekleri ✓ — ikisi de klasik tür değil, modern birer anlayış.

6. Klasik türlerin katı ayrımına karşı çıkan bir tür acı ile gülünç olanı bir arada verir. Bu türün adı aranmaktadır. Buna göre tür hangisidir?

Dram

• A) Tragedya
• B) Dram
• C) Vodvil
• D) Fars
• E) Pandomim

Doğru cevap: B — Acı ile gülünç olanı yaşamdaki gibi bir arada veren türe dram denir.

1. Klasik türlerin kuralını hatırlayalım: tragedya ile komedya birbirinden kesin çizgilerle ayrılır; biri acıyı, öteki gülünçü işler.
2. Soruda anlatılan tür bu ayrımı reddediyor. Gerekçesi de yaşamın kendisidir; gerçek hayatta acı ile gülünç olan iç içe bulunur.
3. Bu iki durumu bir arada veren türe dram denir.
4. Denetleyelim: vodvil, fars ve pandomim seçenekleri ✓ — üçü de belirli bir anlatım biçimine dayanan hafif türler, klasik ayrımı tartışmıyorlar.

7. Geleneksel Türk tiyatrosunun bir türü perde arkasından ışıkla yansıtılan tasvirlerle oynanmaktadır. Bu türün adı sorulmaktadır. Buna göre tür hangisidir?

Karagöz

• A) Orta oyunu
• B) Meddah
• C) Karagöz (gölge oyunu)
• D) Kukla
• E) Tuluat

Doğru cevap: C — Perde arkasından ışıkla yansıtılan tasvirlerle oynanan tür Karagöz, yani gölge oyunudur.

1. Tanımdaki gösterim biçimini tutalım: oyuncular sahnede değil, perde arkasında; görünen şey de kişilerin kendisi değil, ışıkla yansıtılan tasvirler.
2. Geleneksel türleri bu ölçütle ayıralım. Orta oyunu açık alanda ve seyircinin ortasında oynanır; meddah tek anlatıcıyla anlatır; kuklada figürler doğrudan görülür.
3. Işıkla perdeye yansıtılan tasvirlerle oynanan tür Karagöz’dür; bu yüzden gölge oyunu olarak da anılır.
4. Denetleyelim: "gölge" adı gösterim biçiminden geliyor ✓ — seyirci tasvirin kendisini değil gölgesini görüyor.

8. Geleneksel türlerden birinde tek bir anlatıcı bütün kişileri canlandırarak öykü anlatmaktadır. Bu geleneksel tür sorulmaktadır. Buna göre anlatım hangi türe aittir?

Meddah

• A) Karagöz
• B) Orta oyunu
• C) Kukla
• D) Meddah
• E) Köy seyirlik oyunu

Doğru cevap: D — Tek anlatıcının bütün kişileri canlandırdığı geleneksel tür meddahlıktır.

1. Tanımdaki ölçütü tutalım: sahnede tek bir kişi var ve bu kişi bütün rolleri kendisi canlandırıyor.
2. Geleneksel türleri bu ölçütle ayıralım. Karagöz’de tasvirler, kuklada figürler kullanılır; orta oyunu ve köy seyirlik oyunu ise birden çok oyuncuyla oynanır.
3. Tek kişinin hem anlatıp hem bütün kişileri canlandırdığı tür meddahtır.
4. Denetleyelim: meddahın araçları ses ve mendil gibi birkaç öge ✓ — dekor ve kostüm yerine anlatım gücü kullanılıyor.

9. Geleneksel bir tür seyircilerin çevrelediği açık alanda, yazılı metne bağlı kalmadan oynanmaktadır. Bu oyunun karşılığı aranmaktadır. Buna göre bu gösterim hangisidir?

Orta oyunu

• A) Tragedya
• B) Komedya
• C) Dram
• D) Epik tiyatro
• E) Orta oyunu

Doğru cevap: E — Seyircinin çevrelediği açık alanda ve doğaçlamaya dayanarak oynanan tür orta oyunudur.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım: gösterim açık alanda, seyircinin çevrelediği bir yerde yapılıyor ve yazılı metne bağlı kalınmıyor.
2. İkinci öge doğaçlamayı gösteriyor; oyuncular bir metni ezberleyip oynamak yerine belirli bir kalıp içinde kendileri konuşuyor.
3. Seçeneklerdeki tragedya, komedya, dram ve epik tiyatro ise yazılı metne dayanan Batı kaynaklı türlerdir. Tanıma uyan tür orta oyunudur.
4. Denetleyelim: seyircinin oyunu çevrelemesi ayırt edici ✓ — kapalı sahnede seyirci yalnız bir yönde bulunur.

10. Modern bir tiyatro anlayışı seyircinin oyuna kapılmasını değil, olan biteni eleştirel biçimde düşünmesini amaçlamaktadır. Bu anlayışın adı aranmaktadır. Buna göre anlayış hangisidir?

Epik tiyatro

• A) Epik tiyatro
• B) Klasik tragedya
• C) Vodvil
• D) Pandomim
• E) Fars

Doğru cevap: A — Epik tiyatro, özdeşleşmeyi kırarak seyircinin eleştirel biçimde düşünmesini hedefler.

1. Klasik tiyatronun seyirciden beklediğini hatırlayalım: kendini kişiyle özdeşleştirmesi, olaya kapılması ve duygulanması.
2. Sorudaki anlayış bunun tersini istiyor. Seyircinin oyuna kapılmasını değil, olan biteni dışarıdan değerlendirmesini amaçlıyor.
3. Bunun için özdeşleşme bilinçli olarak kırılır; seyirciye izlediğinin bir oyun olduğu hatırlatılır. Bu anlayışın adı epik tiyatrodur.
4. Denetleyelim: klasik tragedya seçeneği ✓ — o tam da özdeşleşmeyi hedefler.

11. Bir tiyatro anlayışında olay örgüsü ve dil bilinçli olarak anlamsızlaştırılmaktadır. Bu anlayışın amacı sorulmaktadır. Buna göre amaç nedir?

Absürt tiyatro

• A) Seyirciyi güldürmek
• B) Var oluşun anlamsızlığını ve iletişimsizliği duyurmak
• C) Tarih öğretmek
• D) Klasik kuralları sürdürmek
• E) Yalnız dekoru öne çıkarmak

Doğru cevap: B — Absürt tiyatro, biçimi bozarak var oluşun anlamsızlığını ve iletişimsizliği duyurmayı amaçlar.

1. Anlayışın ne yaptığına bakalım: olay örgüsünü ve dili bilinçli olarak anlamsızlaştırıyor. Bu bir beceriksizlik değil, bir tercih.
2. Tercihin sonucunu düşünelim. Seyirci sahnede tutarlı bir olay ve anlaşılır bir konuşma bulamayınca bir rahatsızlık duyar; kişiler konuşur ama anlaşamaz.
3. Bu duygu amacın kendisidir: var oluşun anlamsızlığı ve iletişimsizlik, anlatılarak değil yaşatılarak duyurulur.
4. Denetleyelim: "seyirciyi güldürmek" seçeneği ✓ — absürt sahneler gülünç görünebilir, ama amaç güldürmek değil.

12. Cumhuriyet döneminde tiyatronun kurumsallaşması için adımlar atılmıştır. Bu adımların biçimi aranmaktadır. Buna göre ne yapılmıştır?

Cumhuriyet dönemi Türk tiyatrosu

• A) Tiyatro yasaklanmıştır
• B) Yalnız yabancı oyunlar oynanmıştır
• C) Devlet ve şehir tiyatroları ile konservatuvarlar kurulmuştur
• D) Sahneler kapatılmıştır
• E) Yalnız geleneksel türler sürdürülmüştür

Doğru cevap: C — Devlet ve şehir tiyatroları ile konservatuvarlar tiyatronun kurumsallaşmasını sağlamıştır.

1. Kurumsallaşmanın neyi gerektirdiğini soralım: düzenli çalışan bir sahne, sürekli bir topluluk ve yetişmiş bir kadro.
2. İlk ikisi devlet ve şehir tiyatrolarıyla karşılandı; oyunlar bir mevsim boyunca düzenli sahnelenebilir hâle geldi.
3. Üçüncüsü için konservatuvarlar kuruldu; oyuncu, yönetmen ve teknik kadro burada yetişti. Atılan adımlar bunlardır.
4. Denetleyelim: "yalnız yabancı oyunlar oynanmıştır" seçeneği ✓ — kurumsallaşma yerli oyun yazımını da destekledi.

13. Tabloda tiyatro türleri ve belirleyici özellikleri eşleştirilmiştir. Soru işaretiyle gösterilen özellik aranmaktadır. Buna göre bu özellik hangisidir?

• A) Yalnız güldürü
• B) Yalnız acı
• C) Yalnız dans
• D) Acı ile gülünç olanın yaşamdaki gibi bir arada verilmesi
• E) Yalnız müzik

Doğru cevap: D — Dramın ayırt edici yanı, acı ile gülünç olanı yaşamdaki gibi bir arada vermesidir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tür, sağda belirleyici özelliği. Üç tür aynı ölçekte, sonun niteliğine göre sıralanıyor.
2. Dolu satırlar iki ucu veriyor: tragedya acıklı sonu, komedya güldürüyle eleştiriyi öne alıyor.
3. Dram bu ikisinin arasında değil, ikisini birden içerir; klasik ayrımı kaldırarak acı ile gülünç olanı yaşamdaki gibi bir arada verir.
4. Denetleyelim: "yalnız acı" ve "yalnız güldürü" seçenekleri ✓ — ikisi de ÜST SATIRLARDA zaten yazılmış.

14. Tiyatro metninde parantez içinde verilen açıklamalar bulunmaktadır. Bu açıklamaların işlevi sorulmaktadır. Buna göre yönergeler ne bildirir?

Sahne yönergesi

• A) Oyuncunun hareketini, tonunu ve sahne düzenini
• B) Yazarın yaşam öyküsünü
• C) Kitabın basım yılını
• D) Sayfa numarasını
• E) Yalnız kişi adlarını

Doğru cevap: A — Sahne yönergeleri oyuncunun hareketini, konuşma tonunu ve sahne düzenini bildirir.

1. Tiyatro metninin nereye gideceğini hatırlayalım: sahneye. Orada canlandırılacak.
2. Bir metnin sahnede canlanması için repliklerden fazlası gerekir. Oyuncunun nereye gideceği, nasıl bir tonla konuşacağı, sahnede hangi eşyaların bulunacağı ve ışığın nasıl olacağı da belirtilmelidir.
3. Bu bilgileri taşıyan parantez içi açıklamalara sahne yönergesi denir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki yaşam öyküsü, basım yılı ve sayfa numarası ✓ — üçü de metnin dışındaki bilgiler.

15. Tiyatro metninde çatışmanın taşıdığı önem tartışılmaktadır. Bu önemin nedeni aranmaktadır. Buna göre çatışma neden gereklidir?

Tiyatroda çatışma

• A) Metni uzattığı için
• B) Oyunu ilerleten gerilimi ve seyirci ilgisini ürettiği için
• C) Dekoru belirlediği için
• D) Işığı ayarladığı için
• E) Bilet fiyatını belirlediği için

Doğru cevap: B — Çatışma, oyunu ilerleten gerilimi ve seyirci ilgisini ürettiği için gereklidir.

1. Sahnedeki bir oyunun neyle ilerlediğini soralım: karşılıklı konuşmalar tek başına bir olay dizisi kurmaz.
2. İlerlemeyi sağlayan şey gerilimdir. Kişilerin istekleri ayrıştığında bir engel doğar ve olay bu engel çevresinde gelişir.
3. İkinci sonuç seyircidedir: gerilim, sonucun ne olacağı merakını doğurur ve ilgiyi ayakta tutar. Çatışmanın önemi bu iki üründen gelir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki dekor, ışık ve bilet fiyatı ✓ — üçü de metnin yapısıyla ilgili değil.

16. Aynı tiyatro metninin farklı yönetmenlerce farklı sahnelendiği görülmektedir. Bu farkın kaynağı sorulmaktadır. Buna göre fark neden doğar?

Metin ve sahneleme

• A) Metnin her seferinde değişmesi
• B) Oyuncuların metni okumaması
• C) Metnin yorumlanması ve sahne olanaklarının farklı kullanılması
• D) Seyirci sayısının değişmesi
• E) Bilet fiyatının değişmesi

Doğru cevap: C — Fark, metnin yorumlanmasından ve sahne olanaklarının farklı kullanılmasından doğar.

1. Sabiti belirleyelim: metin aynıdır, her iki sahnelemede de aynı replikler ve aynı olay örgüsü vardır.
2. Öyleyse araya bir adım giriyor olmalı. O adım yorumdur: yönetmen metni okur ve hangi çatışmanın öne çıkacağına, kişilerin nasıl anlaşılacağına karar verir.
3. Bu yorum sahne olanaklarıyla görünür olur; dekor, ışık ve oyunculuk tercihleri yorumu taşır. Fark buradan doğar.
4. Denetleyelim: "seyirci sayısının değişmesi" seçeneği ✓ — seyirci sayısı sahnelemenin niteliğini belirlemez.

17. Bazı modern Türk oyunlarında geleneksel tiyatronun ögeleri kullanılmıştır. Bu kullanımın işlevi aranmaktadır. Buna göre ne sağlanır?

Geleneksel ögelerin modern tiyatroda kullanımı

• A) Oyunun anlaşılmaz olması
• B) Metnin kısalması
• C) Sahnenin küçülmesi
• D) Seyirciyle doğrudan ilişki kuran, özdeşleşmeyi kıran bir anlatım
• E) Yalnız dekorun zenginleşmesi

Doğru cevap: D — Geleneksel ögeler, seyirciyle doğrudan ilişki kuran ve özdeşleşmeyi kıran bir anlatım sağlar.

1. Geleneksel türlerin ortak bir özelliğini hatırlayalım: oyuncu seyirciyi görmezden gelmez; ona doğrudan seslenir, hatta konuşur.
2. Bu, klasik sahne anlayışından ayrılan bir tutumdur. Klasikte seyirci sanki orada değilmiş gibi davranılır ve özdeşleşme beklenir.
3. Geleneksel ögeler bu özdeşleşmeyi kırar; seyirci izlediğinin bir oyun olduğunu bilir ve olan bitene dışarıdan bakar. Modern oyun bu olanağı kullanır.
4. Denetleyelim: bu tutum epik tiyatronun amacıyla örtüşüyor ✓ — ikisi de eleştirel bir bakış istiyor.

18. Bir öğrenci okuduğu hikâyeyi tiyatro metnine dönüştürecektir. Bu dönüşümde yapması gerekenler sorulmaktadır. Buna göre ne yapmalıdır?

Hikâyeden oyun yazma

• A) Anlatıcı bölümlerini konuşmalara ve sahne yönergelerine çevirmeli
• B) Bütün betimlemeleri aynen korumalı
• C) Kişileri çıkarmalı
• D) Olay örgüsünü değiştirmeli
• E) Metni şiire dönüştürmeli

Doğru cevap: A — Uyarlamada anlatıcı sözleri konuşmalara ve sahne yönergelerine dönüştürülür.

1. Önce neyin DEĞİŞMEDİĞİNİ belirleyelim: olay örgüsü, kişiler ve izlek korunur. Uyarlama yeni bir hikâye yazmak değildir.
2. Değişen şey sunum biçimidir. Hikâyede olayları anlatıcı aktarır; tiyatroda ise olaylar sahnede gösterilir ve anlatıcı bulunmaz.
3. Bu yüzden anlatıcının söyledikleri paylaştırılır: bir bölümü kişilerin konuşmasına, bir bölümü de parantez içi sahne yönergelerine dönüşür.
4. Denetleyelim: "kişileri çıkarmalı" ve "olay örgüsünü değiştirmeli" seçenekleri ✓ — ikisi de korunması gerekenleri bozardı.

19. Tiyatro, sinema ve dizi gibi kayıtlı türlerden ayrılmaktadır. Bu ayrımın kaynağı aranmaktadır. Buna göre tiyatroyu ayıran nedir?

Tiyatronun canlı olması

• A) Metin kullanması
• B) Oyuncu ile seyircinin aynı anda aynı mekânda bulunması
• C) Işık kullanması
• D) Kostüm kullanması
• E) Müzik kullanması

Doğru cevap: B — Tiyatroyu ayıran şey canlı olmasıdır: oyuncu ile seyirci aynı anda aynı mekândadır.

1. Karşılaştırılan türlerin ortak yanını eleyelim. Metin, ışık, kostüm ve müzik sinemada da kullanılır; hiçbiri ayırt edici değil.
2. Geriye tek fark kalıyor: sinema ve dizi önceden çekilir ve kaydedilir; seyirci hazır bir kaydı izler.
3. Tiyatroda ise gösterim o anda gerçekleşir. Oyuncu ile seyirci aynı anda aynı mekândadır ve her gösterim yeniden yaşanır. Ayrımın kaynağı budur.
4. Denetleyelim: canlılık aynı zamanda değişkenlik getiriyor ✓ — aynı oyun her akşam biraz farklı oynanabiliyor.

20. Tiyatro ünitesinde tür, gelenek ve modern akımlar birlikte ele alınmaktadır. Bu bütünlüğün kazandırdığı beceri sorulmaktadır. Buna göre öğrenci ne kazanır?

Ünitenin özeti

• A) Yalnız oyun adı ezberleme
• B) Yalnız oyuncu tanıma
• C) Bir oyunu türü, geleneği ve sahneleme anlayışıyla birlikte değerlendirebilme
• D) Yalnız bilet alma
• E) Yalnız dekor çizme

Doğru cevap: C — Amaç, bir oyunu türü, beslendiği gelenek ve sahneleme anlayışıyla birlikte değerlendirebilmektir.

1. Ünitede yan yana getirilen üç şeyi görelim: tür, gelenek ve modern akımlar.
2. Tür bilgisi metnin çerçevesini veriyor: elimizdeki oyun tragedya mı, dram mı? Gelenek bilgisi kaynaklarını gösteriyor; modern bir oyundaki doğrudan seyirciye seslenme geleneksel türlerden geliyor olabilir.
3. Sahneleme anlayışı ise yorumu açıklıyor; aynı metnin neden farklı oynanabildiği buradan anlaşılıyor. Üçü birlikte bir değerlendirme becerisi kazandırıyor.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki oyun adı ezberleme ve bilet alma ✓ — ikisi de bir değerlendirme becerisi değil.