Toplumun Ahengi

1. Yukarıdaki yargılar karşılaştırılmaktadır. Kanıtlanabilir olanı sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) İkinci yargı
• B) Birinci yargı; sayısal olarak denetlenebilir.
• C) İkisi de kanıtlanabilir
• D) İkisi de kanıtlanamaz
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: B — Sayıya dayalı yargı denetlenebilir; "en okuyan kent" ise ölçütü belirsiz bir değerlendirmedir.

1. İki yargıyı denetlenebilirlik bakımından karşılaştıralım.
2. Birinci yargı bir sayı veriyor: 12 yeni kütüphane. Bu sayı kayıtlardan doğrulanabilir ve herkes için aynı sonucu verir.
3. İkinci yargı ise "en okuyan kent" diyor. Okuma neyle ölçülecek — ödünç kitap sayısıyla mı, satın alınan kitapla mı, okuma süresiyle mi? Ölçüt belirsiz olduğu için yargı da kanıtlanamaz.
4. Denetleyelim: bir yargının kanıtlanabilmesi için ölçütünün belli olması gerekiyor ✓.

2. Tabloda bilimsel yazının öğeleri tanımlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan tanım hangisidir?

• A) Başlığı belirler
• B) Sayfa altında açıklama yapar
• C) Yazının sonunda yararlanılan bütün kaynakları listeler
• D) Konuyu özetler
• E) Yazarı tanıtır

Doğru cevap: C — Kaynakça, yararlanılan kaynakların yazının sonunda toplu olarak verilmesidir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda bilimsel yazının bir ögesi, sağda işlevi.
2. Dolu satır: dipnot → sayfa altında ek açıklama ya da kaynak gösterir. Dipnot SAYFA düzeyinde ve tek bir noktaya ilişkindir.
3. Kaynakça ise yazının SONUNDA yer alır ve yararlanılan bütün kaynakları toplu olarak listeler.
4. Denetleyelim: ikisi de kaynak gösterir ✓ — ayrım yerlerinde ve kapsamlarında: biri tekil ve sayfada, öteki toplu ve sonda.

3. Yukarıdaki davranışın adı sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Özet
• B) Alıntı
• C) Dipnot
• D) İntihal
• E) Kaynakça

Doğru cevap: D — Başkasının metnini kaynak göstermeden kullanmak intihaldir.

1. Davranıştaki iki ögeye bakalım: aktarılan paragraf başkasına ait ve kaynak gösterilmemiş.
2. Birinci öge tek başına sorun değil; başkasının metninden yararlanmak yazının doğal bir parçasıdır.
3. Sorun ikinci ögede: kaynağın gizlenmesi. Başkasının emeğini kendi ürünüymüş gibi sunmak intihaldir.
4. Denetleyelim: kaynak gösterilseydi aynı davranış ALINTI olurdu ✓ — ayrımı yaratan tek şey kaynağın belirtilmesi.

4. Tabloda iki kullanım karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Ölçüt yoktur
• B) Kaynak belirtilerek yapılır
• C) Kısaltılarak yapılır
• D) Uzatılarak yapılır
• E) Kaynak gizlenerek yapılır

Doğru cevap: E — Alıntı ile intihali ayıran ölçüt kaynağın belirtilip belirtilmemesidir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kullanım, sağda ölçütü.
2. Dolu satır: alıntı → kaynağı belirtilerek yapılır. Yani metnin kime ait olduğu okura açıkça söylenir.
3. İntihal ise aynı işi kaynağı gizleyerek yapar. İki kullanımda da başkasının metni kullanılıyor; fark yalnız kaynağın açıklanıp açıklanmamasında.
4. Denetleyelim: uzunluk ya da kısaltma ölçüt değil ✓ — bir cümlelik aktarım da kaynaksızsa intihaldir.

5. Yukarıdaki yazının öne çıkan niteliği sorulmaktadır. Buna göre uygun düşen seçenek hangisidir?

• A) Özgünlük
• B) Kısalık
• C) Öznellik
• D) Kurmacalık
• E) Ölçülülük

Doğru cevap: A — Kendi verisiyle yeni bir sonuca ulaşmak özgünlüğün göstergesidir.

1. Yazının iki aşamasını ayıralım. Önce bilinen bilgiler sıralanmış; bu, her araştırma yazısında bulunan bir zemin.
2. Sonra yazar KENDİ topladığı verilerle yeni bir sonuca ulaşmış. İşte ayırt edici olan bu.
3. Var olanı aktarmakla yetinmeyip yeni bir katkı üretmek özgünlüktür.
4. Denetleyelim: yalnız bilinenler sıralansaydı yazı derleme olurdu ✓ — özgünlüğü katan şey yeni veri ve yeni sonuç.

6. Tabloda metin türleri ile beklenen tutumlar eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Nesnellik
• B) Öznellik
• C) Kuralcılık
• D) Ölçülülük
• E) Belirsizlik

Doğru cevap: B — Denemede yazarın kişisel bakışı öne çıktığı için öznellik beklenir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda metin türü, sağda o türde beklenen tutum.
2. Dolu satır: bilimsel yazı → nesnellik. Bilimsel yazıda yargılar kanıta dayanmalı ve herkes için doğrulanabilir olmalı.
3. Deneme ise yazarın kendi bakışını, düşüncelerini ve çağrışımlarını serbestçe ortaya koyduğu bir türdür. Burada beklenen tutum öznelliktir.
4. Denetleyelim: ölçüt türe göre değişiyor ✓ — denemede öznellik kusur değil, türün gereğidir.

7. Yukarıdaki cümlenin taşıdığı sorun sorulmaktadır. Buna göre doğru olan yargı hangisidir?

• A) Çok kısadır.
• B) Çok uzundur.
• C) Açıklıktan uzaktır; zaman ve yer belirsiz bırakılmıştır.
• D) Öznel değildir.
• E) Sorun yoktur.

Doğru cevap: C — Bilgilendirici metinlerde zaman ve yer gibi bilgiler kesin verilmelidir.

1. Cümledeki belirsizlik bildiren sözcükleri işaretleyelim: "yarın belki", "erken saatlerde", "bir yerde".
2. Bildiri metninin işlevi okuru bilgilendirmektir. Okur bu cümleyi okuduktan sonra toplantının ne zaman ve nerede olduğunu hâlâ bilmiyor.
3. Öyleyse metnin sorunu açıklıktan uzak olmasıdır; zaman ve yer belirsiz bırakılmış.
4. Denetleyelim: uzunluk sorun değil ✓ — cümle kısaltılsa da belirsizlik sürerdi, sorun sözcük sayısında değil kesinlikte.

8. Yukarıdaki iki cümle karşılaştırılmaktadır. İkinci cümlenin üstünlüğü sorulmaktadır. Buna göre yanıt hangi seçenektedir?

• A) Belirsizlik
• B) Uzunluk
• C) Öznellik
• D) Özlülük; gereksiz sözcük kullanılmamıştır.
• E) Üstünlük yoktur.

Doğru cevap: D — Aynı bilgiyi gereksiz sözcük kullanmadan vermek özlülüktür.

1. İki cümleyi taşıdıkları bilgiye göre karşılaştıralım. İkisi de aynı şeyi söylüyor: proje bitti.
2. Birinci cümlede yinelemeler var: "kısaca", "özet olarak", "birkaç kelimeyle" — üçü de aynı anlamı taşıyor ve hiçbiri yeni bilgi eklemiyor.
3. İkinci cümle aynı bilgiyi iki sözcükle veriyor. Bu üstünlüğün adı özlülüktür.
4. Denetleyelim: birinci cümle "kısaca söylemek gerekirse" derken kendisi uzuyor ✓ — söylediğiyle yaptığı çelişiyor.

9. Tabloda içerik ile görsel eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Fotoğraf
• B) Çizgi grafiği
• C) Zaman şeridi
• D) Harita
• E) Daire grafiği

Doğru cevap: E — Bütün içindeki payları göstermek için daire grafiği kullanılır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda anlatılacak içerik, sağda o içeriğe uygun görsel.
2. Dolu satır: yıllara göre değişim → çizgi grafiği. Çizgi, zaman içindeki yükseliş ve düşüşü göstermek için uygundur.
3. Bütün içindeki paylar ise farklı bir gösterim ister: parçaların toplamın ne kadarını oluşturduğu görülmeli. Bunu daire grafiği sağlar.
4. Denetleyelim: dairenin tamamı bütünü, dilimler payları temsil ediyor ✓ — gösterim içeriğe birebir uyuyor.

10. Grafikte bir okulun ödünç kitap verileri verilmiştir. Yazının bu grafiğe dayandırabileceği yargı sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru yorum hangisidir?

• A) Ödünç alınan kitap sayısı yıllar içinde artmıştır.
• B) Kitap sayısı azalmıştır.
• C) Öğrenciler kitapları beğenmemiştir.
• D) Kütüphane kapanmıştır.
• E) Yorum yapılamaz.

Doğru cevap: A — Grafik yalnızca sayının arttığını gösterir; beğeni gibi yargılar veriden çıkarılamaz.

1. Grafikten okunabilen şeyi belirleyelim: yıllara göre ödünç alınan kitap sayısı ve bu sayının yükselmesi.
2. Yazının dayandırabileceği yargı da bununla sınırlı olmalı: ödünç alınan kitap sayısı yıllar içinde artmıştır.
3. Öteki seçenekler grafikte ölçülmemiş şeyler söylüyor: beğeni ölçülmemiş, kütüphanenin kapanması gibi bir veri yok.
4. Denetleyelim: bir grafik yalnız ÖLÇTÜĞÜ şeyi söyler ✓ — ötesine geçen her yargı dayanaksız kalır.

11. Yukarıdaki çıkarımın sorunu sorulmaktadır. Buna göre aranan sonuç hangisidir?

• A) Veri yanlıştır.
• B) Veri tür dağılımı hakkında bilgi vermediği hâlde tür yargısı kurulmuştur.
• C) Sayı azdır.
• D) Yazar kaynak göstermemiştir.
• E) Sorun yoktur.

Doğru cevap: B — Veri yalnızca toplam sayıyı gösterir; hangi türün okunduğu konusunda kanıt sunmaz.

1. Yazarın elindeki veriyi belirleyelim: kütüphaneden ödünç alınan kitap sayısı ve bu sayının artışı.
2. Vardığı sonuç ise tür hakkında: "Öğrenciler artık yalnızca roman okuyor."
3. Veride tür dağılımı hiç ölçülmemiş. Toplam sayıdan hangi türün okunduğu çıkarılamaz; çıkarım verinin sınırını aşıyor.
4. Denetleyelim: aynı veri "yalnızca ders kitabı okuyor" sonucunu da desteklemezdi ✓ — veri tür konusunda hiçbir yön göstermiyor.

12. Tabloda kaynakların güvenilirliği karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?

• A) Her zaman güvenilirdir
• B) Yayın bilgisi bellidir
• C) Doğrulanamadığı için kaynak olarak kullanılmamalıdır
• D) Kurum yayınıyla eşdeğerdir
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: C — Yazarı ve yayın bilgisi bilinmeyen içerikler doğrulanamadığı için kaynak sayılmaz.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kaynak, sağda güvenilirlik ölçütü.
2. Dolu satır: kurum yayını rapor → yazarı ve yayın bilgisi bellidir. Yani içeriğin kime ait olduğu ve ne zaman yayımlandığı izlenebiliyor.
3. Yazarı belirsiz bir paylaşımda bu izlenebilirlik yok. İçerik doğrulanamaz; kim yazmış, hangi veriye dayanmış bilinemez.
4. Denetleyelim: güvenilirliğin ölçütü doğrulanabilirlik ✓ — doğrulanamayan içerik kaynak olarak kullanılmamalıdır.

13. Yukarıdaki düşüncenin nasıl değerlendirilmesi gerektiği sorulmaktadır. Buna göre verilecek yanıt hangisidir?

• A) Kaynak gösterme yerine geçer.
• B) Eleştiriyi güçlendirir, yapılmalıdır.
• C) Yazının uzunluğunu artırır.
• D) Kişinin özel yaşamının korunması hakkını çiğnediği için yapılmamalıdır.
• E) Değerlendirme yapılamaz.

Doğru cevap: D — Düşünceyi açıklama özgürlüğü, başkasının özel yaşamının korunması hakkını ortadan kaldırmaz.

1. İki hakkı ayıralım: yazarın düşüncesini açıklama özgürlüğü ve eleştirilen kişinin özel yaşamının korunması hakkı.
2. Eleştiri düşünceye ya da davranışa yöneltilir; bunun için kişinin ev adresine gerek yoktur.
3. Adres kişisel bir bilgidir ve paylaşılması kişiyi somut bir riske açar. Öyleyse bu paylaşım özel yaşamın korunması hakkını çiğner ve yapılmamalıdır.
4. Denetleyelim: eleştiri adres olmadan da yapılabilir ✓ — paylaşımın eleştiriye hiçbir katkısı yok, yalnız zarar riski var.

14. Tabloda iki yaklaşım karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?

• A) Örnek verilemez
• B) Bu öneri şu nedenle uygulanamaz
• C) Öneri incelenmelidir
• D) Öneri kanıtlanmalıdır
• E) Bu öneriyi ancak böyle biri getirir

Doğru cevap: E — Kişiye yönelik saldırıda düşünce değil, düşünceyi ileri süren kişi hedef alınır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yaklaşım, sağda o yaklaşıma örnek bir cümle.
2. Dolu satır: düşünceye yönelik eleştiri → "Bu öneri şu nedenle uygulanamaz." Cümle öneriyi hedef alıyor ve bir gerekçe sunuyor.
3. Kişiye yönelik saldırıda ise hedef değişir: öneri değil, öneriyi getiren kişi nitelenir. "Bu öneriyi ancak böyle biri getirir" cümlesi tam olarak bunu yapıyor.
4. Denetleyelim: ikinci cümle öneri hakkında hiçbir şey söylemiyor ✓ — tartışma düşünceden uzaklaşıyor, ayrım burada.

15. Yukarıdaki durumun edebiyat açısından karşılığı sorulmaktadır. Buna göre doğru seçenek hangisidir?

• A) Edebiyatın toplumsal yaşamı yansıtması
• B) Edebiyatın toplumdan bağımsızlığı
• C) Metnin belgesel olması
• D) Metnin bilimsel olması
• E) Karşılığı yoktur.

Doğru cevap: A — Kurmaca metin, kurduğu dünya içinde dönemin toplumsal koşullarını da yansıtır.

1. Metnin türünü ve içeriğini ayıralım: tür roman, yani kurmaca; içerik ise dönemin işçi mahallelerindeki yaşam koşulları.
2. Kurmaca olmak anlatılanların gerçekle hiç ilgisi olmadığı anlamına gelmez. Yazar kurduğu dünyayı yaşadığı dünyanın malzemesiyle kurar.
3. Bu yüzden roman, kurmaca kaldığı hâlde dönemin toplumsal koşullarını yansıtabilir. Edebiyatın toplumsal yaşamı yansıtması budur.
4. Denetleyelim: metin belgesel ya da bilimsel olmuyor ✓ — kurmaca kalıyor, yalnız içinde toplumsal gerçekliğin izleri bulunuyor.

16. Yukarıdaki uygulamanın adı sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek uygundur?

• A) Kaynakça
• B) Dipnot
• C) Özet
• D) Başlık
• E) Kapak

Doğru cevap: B — Sayfa altında yapılan açıklama dipnottur.

1. Uygulamadaki iki ögeye bakalım: açıklama SAYFA ALTINDA yapılmış ve amaç metnin akışını bozmamak.
2. Terim metin içinde açıklansaydı cümle uzar, okuma akışı kesilirdi. Sayfa altına alınınca ana metin akıcı kalıyor, isteyen aşağı bakıyor.
3. Sayfa altında yapılan bu açıklamanın adı dipnottur.
4. Denetleyelim: kaynakça yazının SONUNDA ve toplu olurdu ✓ — burada açıklama tek bir terime ait ve sayfada.

17. Şemada bir araştırma yazısının hazırlanışı verilmiş, son basamak boş bırakılmıştır. Şemanın son basamağında ne yazmalıdır?

• A) Notlar atılır
• B) Konu değiştirilir
• C) Plan yapılıp metin yazılır ve kaynakça eklenir
• D) Kaynaklar gizlenir
• E) Süreç durur

Doğru cevap: C — Kaynak taramasından sonra plan yapılır, metin yazılır ve kaynakça eklenir.

1. Şemadaki basamakları izleyelim: konu belirlenip sınırlandırılır → kaynaklar taranır, notlar alınır → ?
2. İlk iki basamak hazırlık aşaması: ne yazılacağı belirlenmiş ve malzeme toplanmış.
3. Sıra malzemeyi düzenleyip yazmaya geldi: plan yapılır, metin yazılır. Yararlanılan kaynaklar da sonda kaynakçada gösterilir.
4. Denetleyelim: kaynakça eklemek sürecin ayrılmaz parçası ✓ — taranan kaynaklar gösterilmezse yazı denetlenemez hâle gelir.

18. Kartlarda üç davranış numaralandırılmıştır. Bilgilendirici bir yazıda yer almaması gereken davranış sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) III
• B) I
• C) II
• D) Üçü de uygundur
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Kişiyi hedef almak, tartışmayı düşünceden uzaklaştırdığı için bilgilendirici yazıda yer almaz.

1. Kartlardaki üç davranışı bilgilendirici yazının ölçütlerine vuralım.
2. I. kaynak göstermek: ileri sürülen bilginin nereden geldiğini gösterir, denetlenebilirlik sağlar — gerekli.
3. II. veriyi doğrulamak: yanlış bilginin yayılmasını önler — gerekli. III. kişiyi hedef almak ise düşünceyi değil kişiyi konu eder; tartışmayı gerekçe zemininden uzaklaştırır.
4. Denetleyelim: ilk ikisi yazıyı güçlendiriyor, üçüncüsü tartışmayı bozuyor ✓ — yer almaması gereken davranış III.

19. Yukarıdaki karşılaştırmanın gösterdiği sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Kaynaksız yazı daha güvenilirdir.
• B) İki yazı eşdeğerdir.
• C) Kaynak göstermek gereksizdir.
• D) Kaynak gösteren yazının denetlenebilirliği daha yüksektir.
• E) Çıkarım yapılamaz.

Doğru cevap: D — Kaynak göstermek, ileri sürülen bilgilerin okurca denetlenmesini olanaklı kılar.

1. İki yazının farkını belirleyelim: konu aynı, biri kaynaklarını ayrıntılı gösteriyor, öteki hiç kaynak vermiyor.
2. Kaynak gösteren yazıda okur ileri sürülen her bilginin nereden geldiğini görebilir ve isterse kaynağa gidip kontrol edebilir.
3. Kaynaksız yazıda bu imkân yok; okur bilgiyi ya olduğu gibi kabul edecek ya da hiç kabul etmeyecek. Öyleyse kaynak gösteren yazının denetlenebilirliği daha yüksektir.
4. Denetleyelim: denetlenebilirlik doğruluk garantisi değil ✓ — ama yanlışın bulunabilmesini sağlıyor, güvenilirliğin ölçütü bu.

20. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Hata yoktur.
• B) Kaynak göstermek yazıyı zayıflatır.
• C) Alıntı yapılmamalıdır.
• D) Kaynakça gereksizdir.
• E) Kaynak göstermek yazıyı zayıflatmaz; ileri sürülen düşünceyi dayanaklı kılar.

Doğru cevap: E — Kaynak göstermek düşüncenin dayanağını gösterir ve yazıyı güçlendirir.

1. Öğrencinin savı şu: kaynak göstermek yazıyı zayıflatır. Bu savın gizli varsayımı, başkasına başvurmanın bir zayıflık işareti olduğudur.
2. Oysa alıntı yapmak bir düşünceye DAYANAK sunmaktır. Kaynak da bu dayanağı görünür kılar; okur nereye yaslanıldığını görür ve kontrol edebilir.
3. Dayanağı gösterilen bir düşünce, dayanaksız bir iddiadan daha güçlüdür. Öyleyse kaynak göstermek yazıyı zayıflatmaz, güçlendirir.
4. Denetleyelim: kaynağı gizlemek üstelik intihal riski de doğurur ✓ — gizlemenin hiçbir kazancı yok.

21. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Toplumsal tartışmanın sağlıklı yürümesi; doğrulanabilir bilgiye, açık kaynağa ve düşünceye yönelen eleştiriye bağlıdır.
• B) Bilgi doğrulanmasa da olur.
• C) Kaynak gizlenebilir.
• D) Eleştiri kişiye yönelmelidir.
• E) Kartlar birbirinden bağımsızdır.

Doğru cevap: A — Kartlar doğrulanabilirliği, kaynak göstermeyi ve eleştiri ölçüsünü ortak bir sonuçta birleştiriyor.

1. Üç kartı okuyalım: bilgi doğrulanabilmeli, kaynak açıkça verilmeli, eleştiri düşünceye yönelmeli.
2. İlk ikisi bilginin niteliğiyle ilgili: bilgi sınanabilir olmalı ve nereden geldiği görülmeli.
3. Üçüncüsü ise tartışmanın biçimiyle ilgili: hedef kişi değil düşünce olmalı. Üçü birlikte sağlıklı bir toplumsal tartışmanın koşullarını veriyor.
4. Denetleyelim: soru "en kapsayıcı" sonucu istiyor ✓ — doğrulanabilir bilgi, açık kaynak ve düşünceye yönelen eleştiriyi birlikte anan seçenek üç kartı da içine alıyor.