Cümlede Anlam

1. Öğretmen tahtaya numaralı iki cümle yazdı ve öğrencilerinden aradaki bağı adlandırmalarını istedi. Yukarıdaki kartta bu iki cümle görülüyor. Buna göre 1. cümle ile 2. cümle arasındaki ilişki hangisidir?

• A) Karşılaştırma ilişkisi
• B) Sebep-sonuç ilişkisi
• C) Amaç ilişkisi

Doğru cevap: B — 1. cümle olayın sebebini (şiddetli rüzgâr), 2. cümle bu sebebin sonucunu (devrilen saksılar) anlatır.

1. 2. cümleye "Neden?" diye soralım: saksılar niçin devrildi?
2. Cevabı 1. cümlede buluyoruz: rüzgâr şiddetli estiği için.
3. Biri sebep, öteki sonuç olduğuna göre ilişki sebep-sonuçtur → cevap B.

2. Merve sabahları servise yetişmek için çabalıyor. Yukarıdaki kartın 1. cümlesi Merve'nin yaptığı işi, 2. cümlesi ise bu işi yaparken ulaşmak istediği şeyi anlatıyor. Bu iki cümle arasında kurulan bağ hangisiyle adlandırılır?

• A) Amaç ilişkisi
• B) Zaman sırası
• C) Karşıtlık ilişkisi

Doğru cevap: A — Merve'nin alarmı erkene almasının amacı servisi kaçırmamaktır; iki cümle "... için" bağıyla birleşir.

1. 1. cümledeki işe "Ne amaçla yaptı?" diye soralım.
2. Cevap 2. cümlede: servisi kaçırmamak istediği için.
3. İki cümle "Merve, servisi kaçırmamak için alarmını erkene aldı." olur; bu bir amaç ilişkisidir → cevap A.

3. Okuma saatinde öğretmen iki kardeşin okuduğu sayfaları deftere yazdı. Kartta yazan iki cümle aynı işin iki kişide ne kadar yapıldığını söylüyor. Bu iki cümle bir araya gelince hangi anlam ilişkisi ortaya çıkar?

• A) Sebep-sonuç ilişkisi
• B) Amaç ilişkisi
• C) Karşılaştırma ilişkisi

Doğru cevap: C — İki cümle aynı işi iki kişi için ölçer; 20 sayfa ile 8 sayfa yan yana konunca karşılaştırma yapılmış olur.

1. İki cümlede de aynı iş var: kitap okumak.
2. Değişen tek şey miktar: 20 sayfa ile 8 sayfa.
3. Aynı işin iki kişide ölçülmesi karşılaştırmadır; burada sebep de amaç da yok → cevap C.

4. Öğretmen üç öğrenciden ikişer cümle söylemesini istedi, sınıf da bu çiftlerden birinin bir olayın sebebiyle sonucunu anlattığını bulacak. Söylenen cümle çiftlerinden hangisinde sebep-sonuç ilişkisi vardır?

• A) Dolapta iki tabak var. Tabaklar mavi renklidir.
• B) Musluk açık kalmış. Bütün mutfağı su basmış.
• C) Kalemim uzundur. Silgim kare biçimindedir.

Doğru cevap: B — Musluğun açık kalması sebeptir, mutfağı suyun basması bu sebebin sonucudur. Diğer çiftler yalnızca özellik sayar.

1. Birinci ve üçüncü çiftte varlıkların rengi, biçimi, uzunluğu anlatılıyor; bir olay yok.
2. İkinci çiftte "Mutfağı su neden basmış?" diye sorunca cevabı bulabiliyoruz: musluk açık kaldığı için.
3. Sebep ve sonucu birlikte veren çift ikincisidir → cevap B.

5. Beste defterine "Kumbarasına her hafta para attı." cümlesini yazdı. Şimdi altına, bu işi hangi amaçla yaptığını anlatan bir cümle ekleyecek. Beste'nin ekleyeceği cümle aşağıdakilerden hangisi olabilir?

• A) Kumbarası kırmızı renkliydi.
• B) Kumbara rafın en üstünde duruyordu.
• C) Bisiklet almak için para biriktiriyordu.

Doğru cevap: C — Amaç bildiren cümle "Ne için?" sorusunun karşılığını verir; para biriktirmenin amacı bisiklet almaktır.

1. Birinci cümle kumbaranın rengini, ikinci cümle yerini söylüyor; ikisi de amaç anlatmıyor.
2. Üçüncü cümlede "bisiklet almak için" sözü var.
3. Amaç ilişkisini kuran cümle üçüncüsüdür → cevap C.

6. Sinema kuyruğunda bekleyen Arda'nın kurduğu cümlede bir bağlaç eksik kalmış: "Filmi izlemek istedik ....... biletler tükenmişti." Boşluğa gelecek bağlaç ile bu bağlacın kurduğu ilişki hangi seçenekte birlikte doğru verilmiştir?

• A) ama - karşıtlık
• B) çünkü - sebep
• C) ve - sıralama

Doğru cevap: A — İlk bölümde istek, ikinci bölümde bu isteğin gerçekleşmediği anlatılır. Böyle beklenmedik durumlar "ama" ile bağlanır ve ilişki karşıtlıktır.

1. Cümlenin iki bölümünü okuyalım: izlemek istedik / biletler tükenmişti.
2. İkinci bölüm, birinci bölümde beklediğimizin olmadığını söylüyor.
3. Beklenenin tersini bağlayan bağlaç "ama"dır, ilişki karşıtlıktır → cevap A.

7. Sınıf panosuna asılan cümle çiftlerinin çoğunda cümleler birbirine bağlıdır; biri ise iki ayrı konudan söz eder. Panodaki hangi cümle çiftinde cümleler arasında böyle bir bağ yoktur?

• A) Ayakkabısı küçük geldi. Ayağı akşama kadar acıdı.
• B) Saçları kısacıktı. Otobüs durağı sokağın başına taşınmış.
• C) Zil çaldı. Öğrenciler sıraya girmeye başladı.

Doğru cevap: B — İkinci çiftte saç ile durak arasında hiçbir bağ yoktur; diğer çiftlerde biri sebep, öteki sonuçtur.

1. Birinci çiftte ayağın acıması küçük ayakkabının sonucudur.
2. Üçüncü çiftte sıraya girmenin sebebi zilin çalmasıdır.
3. İkinci çiftte iki cümle bambaşka şeyler söylüyor, aralarında bağ yok → cevap B.

8. Nine börek yaparken yaptığı işleri sırayla anlattı, torunu da iki cümlesini karta yazdı. Kartta geçen "önce" ve "sonra" sözcükleri bize cümleler arasında hangi bağı gösterir?

• A) Zaman sırası bağını
• B) Amaç bağını
• C) Karşılaştırma bağını

Doğru cevap: A — "Önce" ve "sonra" sözcükleri hangi işin daha erken yapıldığını gösterir; iki cümle zaman sırasıyla bağlanmıştır.

1. İki cümlede de nine bir iş yapıyor, ikisi de aynı işin adımı.
2. "Önce" hamur yoğurmayı, "sonra" fırına vermeyi işaretliyor.
3. Bu sözcükler işlerin sırasını verdiği için bağ zaman sırasıdır → cevap A.

9. Tuna güzel yazı yazmak için bir hafta boyunca çalıştı. Kartın 2. cümlesi, çalışmasının beklenen sonucu vermediğini söylüyor. Buna göre iki cümle arasındaki ilişki nasıl adlandırılır?

• A) Sebep-sonuç ilişkisi
• B) Karşıtlık ilişkisi
• C) Amaç ilişkisi

Doğru cevap: B — Bir hafta çalışan birinin başarması beklenir; "yine de" sözü beklenenin olmadığını söyler. Bu, karşıtlık ilişkisidir.

1. 1. cümleyi okuyunca Tuna'nın başarmasını bekleriz.
2. 2. cümle "yine de" diyerek beklediğimizin olmadığını söylüyor.
3. Beklenenin tersini anlatan bağ karşıtlıktır → cevap B.

10. Sınıfın sağlık panosuna iki kart asıldı: birinci kartta ateşi çıkan bir çocuk, ikinci kartta doktora gidiş görülüyor. Öğretmen bu iki olayı tek cümlede birleştirecek. Kartlardaki iki olay arasında nasıl bir bağ vardır?

• A) Karşılaştırma bağı
• B) Amaç bağı
• C) Sebep-sonuç bağı

Doğru cevap: C — Ateşin çıkması sebep, doktora gitmek bu sebebin sonucudur: "Ateşi çıktığı için doktora gitti."

1. Kartlara oku takip ederek bakalım: önce ateş, sonra doktor.
2. "Doktora neden gitti?" diye sorunca cevabı birinci kart veriyor.
3. Biri sebep, öteki sonuç olduğu için bağ sebep-sonuçtur → cevap C.