Cümlede Anlam

1. Öğretmen tahtaya numaralı üç cümle yazdı ve sınıftan iki ayrı bağı birden bulmasını istedi: önce 1 ile 2 arasındaki, sonra 2 ile 3 arasındaki bağ. Bu iki ilişki sırasıyla hangileridir?

• A) 1 ile 2 arasında sebep-sonuç, 2 ile 3 arasında karşıtlık vardır.
• B) 1 ile 2 arasında amaç, 2 ile 3 arasında sebep-sonuç vardır.
• C) 1 ile 2 arasında karşıtlık, 2 ile 3 arasında zaman sırası vardır.

Doğru cevap: A — Alarmın çalmaması, kahvaltısız çıkmanın sebebidir. Kahvaltısız çıkan birinin yetişmesi beklenir; "yine de" sözü beklenenin olmadığını söyler, bu karşıtlıktır.

1. 2. cümleye "Neden?" diye soralım: alarm çalmadığı için kahvaltısız çıkmış → sebep-sonuç.
2. 3. cümledeki "yine de" sözüne bakalım: acele etmesine rağmen yetişememiş.
3. Beklenenin tersini anlatan bağ karşıtlıktır → cevap A.

2. Nisan odasını toplarken yaptıklarını üç cümleyle yazdı. Bu cümlelerin yalnızca ikisi arasında amaç ilişkisi vardır ve bu ilişki belli bir soruyla bulunur. Amaç ilişkisi hangi cümleler arasındadır, hangi soruyla bulunur?

• A) 2 ile 3 arasındadır; "Ne zaman?" sorusuyla bulunur.
• B) 1 ile 3 arasındadır; "Neden?" sorusuyla bulunur.
• C) 1 ile 2 arasındadır; "Ne için?" sorusuyla bulunur.

Doğru cevap: C — Nisan oyuncakları "odası dağınık görünmesin diye" toplamıştır. Amaç ilişkisi "Ne için?" sorusunun karşılığıdır.

1. 1. cümledeki işe "Ne için yaptı?" diye soralım: odası dağınık görünmesin diye.
2. Bu cevabı 2. cümlede buluyoruz; öyleyse amaç bağı 1 ile 2 arasındadır.
3. 3. cümle yalnızca sonra yapılan bir işi söyler, amaç bildirmez → cevap C.

3. Yüzme dersinden dönen Deniz kartta yazan iki cümleyi kurdu. Öğretmeni ondan bu iki cümleyi, aralarında sebep-sonuç ilişkisi kuracak biçimde tek cümlede toplamasını istedi. Deniz'in yazması gereken cümle hangisidir?

• A) Deniz havuzda gözlerini açamadığı için yüzme gözlüğünü evde unuttu.
• B) Deniz yüzme gözlüğünü evde unuttuğu için havuzda gözlerini açamadı.
• C) Deniz yüzme gözlüğünü evde unuttu ama havuzda gözlerini açamadı.

Doğru cevap: B — Önce olan gözlüğün unutulmasıdır, bu sebeptir; gözlerin açılamaması ise sonuçtur. "-dığı için" sebebin arkasına gelir.

1. Hangi olay önce olmuş? Gözlüğün evde unutulması.
2. Sebep önce, sonuç sonra yazılır; "-dığı için" eki sebebin sonuna eklenir.
3. A seçeneği sebeple sonucu ters çevirmiş, C seçeneği karşıtlık kurmuş → cevap B.

4. Ozan akşam çantasını hazırlarken kartta yazan iki cümleyi kurdu. Şimdi bu iki cümleyi, aralarında amaç ilişkisi kuracak biçimde tek cümle hâline getirecek. Ozan'ın kuracağı cümle hangisi olmalıdır?

• A) Ozan yarınki resim dersine hazırlanmak için boyalarını çantasına koydu.
• B) Ozan boyalarını çantasına koyduğu için yarınki resim dersine hazırlandı.
• C) Ozan boyalarını çantasına koydu, sonra yarınki resim dersine hazırlandı.

Doğru cevap: A — Amaç ilişkisi "Ne için?" sorusunun karşılığını verir ve "... için" sözüyle kurulur: hazırlanmak için boyaları koymuştur.

1. Yapılan işi bulalım: boyaları çantaya koymak.
2. "Bunu ne için yaptı?" diye soralım: resim dersine hazırlanmak için.
3. B seçeneği sebep-sonuç, C seçeneği zaman sırası kurar; amaç kuran A'dır → cevap A.

5. Karttaki iki olay üç öğrenci tarafından tek cümlede birleştirildi ama yalnızca biri olayı doğru anlattı. Buna göre iki olayı doğru anlatan cümle hangisidir?

• A) Okula cam ustası çağrıldığı için sınıfın penceresi kırıldı.
• B) Sınıfın penceresi kırıldı ama okula cam ustası çağrıldı.
• C) Sınıfın penceresi kırıldığı için okula cam ustası çağrıldı.

Doğru cevap: C — Usta, kırılan camı takmak için çağrılır. Sebep pencerenin kırılması, sonuç ustanın çağrılmasıdır.

1. Hangi olayın önce olduğunu bulalım: önce pencere kırılır.
2. A seçeneği sebeple sonucu değiştirmiş; usta geldiği için cam kırılmaz.
3. B seçeneğindeki "ama" beklenmedik bir durum ister, burada beklenen olmuştur → cevap C.

6. Üç öğrenci kendilerine verilen cümledeki ilişkiyi adlandırdı; ikisi doğru bildi, biri yanıldı. Yanılan öğrenci ile o cümledeki doğru ilişki hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) 1. öğrenci yanılmıştır; o cümlede amaç ilişkisi vardır.
• B) 2. öğrenci yanılmıştır; o cümlede amaç ilişkisi vardır.
• C) 3. öğrenci yanılmıştır; o cümlede sebep-sonuç ilişkisi vardır.

Doğru cevap: B — "Bilet almak için kuyruğa girdi." cümlesinde iş bir amaç uğruna yapılmıştır; "için" sözü amacı gösterir, zaman sırası yoktur.

1. 1. cümlede sobanın yakılması odanın ısınmasına yol açmış; sebep-sonuç doğrudur.
2. 3. cümlede "önce" ve "sonra" var; zaman sırası doğrudur.
3. 2. cümlede "Ne için kuyruğa girdi?" sorusunun cevabı veriliyor; bu amaçtır → cevap B.

7. Karttaki iki cümle bir araya getirilecek. Bu birleştirme, okuyanın beklediği şeyin gerçekleşmediğini yani karşıtlığı duyuracak biçimde yapılmalıdır. Bu iki cümlenin karşıtlık ilişkisiyle kurulmuş biçimi hangisidir?

• A) Bütün soruları çözdüğü için sınavdan tam puan alamadı.
• B) Sınavdan tam puan almak için bütün soruları çözdü.
• C) Bütün soruları çözdü ama sınavdan tam puan alamadı.

Doğru cevap: C — Bütün soruları çözen birinin tam puan alması beklenir. Beklenen olmadığı için iki cümle "ama" ile bağlanır; bu karşıtlıktır.

1. Birinci cümleyi okuyunca ne bekleriz? Tam puan almasını.
2. İkinci cümle beklediğimizin olmadığını söylüyor.
3. Beklenmedik durumu bağlayan söz "ama"dır; A sebep, B amaç kurar → cevap C.

8. Tablonun solunda üç cümle çifti, sağında üç ilişki adı yazılı; aralarındaki oklar çizilmemiş. Tablodaki 1. ve 3. cümle çiftleri hangi ilişkilerle eşleşir?

• A) 1 ile b, 3 ile c eşleşir.
• B) 1 ile c, 3 ile a eşleşir.
• C) 1 ile a, 3 ile b eşleşir.

Doğru cevap: A — Açık kalan ütü gömleğin yanmasının sebebidir (b). Kar yağmasına rağmen okulun açık kalması ise beklenenin tersidir, karşıtlıktır (c).

1. 1. çiftte "Gömlek neden yandı?" diye soralım: ütü açık kaldığı için → sebep-sonuç, yani b.
2. 3. çiftte "yine de" sözü var; kar yağınca okulun kapanması beklenirken açık kalmış → karşıtlık, yani c.
3. Geriye kalan a) amaç ilişkisi, maça yetişmek isteyen 2. çifte aittir → cevap A.

9. Mutfaktaki iki olay yukarıdaki kartlara çizildi: önce musluğun damlaması, sonra leğenin dolması. Bu iki olayı aralarındaki bağı bozmadan anlatan cümle hangisidir?

• A) Musluk damladığı hâlde leğen doldu.
• B) Musluk damladığı için leğen doldu.
• C) Leğen dolsun diye musluk damladı.

Doğru cevap: B — Damlayan musluk leğenin dolmasının sebebidir. "Hâlde" karşıtlık kurar, "diye" ise musluğa bir amaç yükler; ikisi de yanlıştır.

1. Kartlara ok yönünde bakalım: önce damlama, sonra dolma.
2. "Leğen neden doldu?" diye soralım: musluk damladığı için.
3. A seçeneği beklenmedik durum, C seçeneği amaç anlatır; doğru bağ sebep-sonuçtur → cevap B.

10. Kamp günlüğüne yazılan üç cümle kartta numaralanmış. Bu kez 1 ile 2 arasındaki bağ ile 2 ile 3 arasındaki bağ birbirinden farklıdır. Karttaki bu iki bağ sırasıyla nasıl adlandırılır?

• A) 1 ile 2 arasında sebep-sonuç, 2 ile 3 arasında amaç bağı vardır.
• B) 1 ile 2 arasında karşıtlık, 2 ile 3 arasında zaman sırası bağı vardır.
• C) 1 ile 2 arasında zaman sırası, 2 ile 3 arasında sebep-sonuç bağı vardır.

Doğru cevap: C — "Önce" ve "sonra" sözcükleri işlerin sırasını verir. 3. cümledeki "-dığı için" ise ateşin yanmasını üşümemenin sebebi yapar.

1. 1 ve 2. cümlelerde "önce" ile "sonra" var; bunlar işlerin sırasını gösterir.
2. 3. cümleye "Neden üşümediniz?" diye soralım: ateş yandığı için.
3. Öyleyse önce zaman sırası, sonra sebep-sonuç bağı vardır → cevap C.