Maddenin Özellikleri

1. Şekilde maddenin üç hâlinin tanecik modeli verilmiştir. Modele göre tanecikleri en düzenli ve birbirine en yakın olan hâl hangisidir?

• A) Katı
• B) Sıvı
• C) Gaz
• D) Üçünde de aynıdır

Doğru cevap: A — Katılarda tanecikler düzenli dizilir ve birbirine en yakın durur.

1. Şekildeki üç kutuya sırayla bakalım.
2. Birinci kutuda tanecikler sıra sıra, düzenli dizilmiş ve aralarında neredeyse boşluk yok. İkinci kutuda tanecikler birbirine yakın ama dizilişleri dağınık.
3. Üçüncü kutuda ise tanecikler birbirinden çok uzak ve her yana dağılmış. En düzenli ve en sıkı dizilim birinci kutuda, yani katıda.
4. Denetleyelim: bu diziliş katının şeklini de açıklıyor ✓ — tanecikler yerinden oynamadığı için şekil değişmiyor.

2. Buzdolabından çıkarılan buz parçası masada bir süre bekletilince suya dönüştü. Buzun geçirdiği bu hâl değişiminin adı nedir?

• A) Donma
• B) Erime
• C) Buharlaşma
• D) Yoğuşma

Doğru cevap: B — Buz ısı alarak katı hâlden sıvı hâle geçmiştir; bu olayın adı erimedir.

1. Olayı başından izleyelim. Buzdolabından çıkan buz katı hâlde ve soğuk.
2. Masada beklerken çevresindeki sıcak havadan ısı alıyor. Isınan buz eriyip suya dönüşüyor.
3. Başlangıç katı, bitiş sıvı. Katıdan sıvıya geçişin adı erimedir.
4. Denetleyelim: olayı başlatan şey ısı alması ✓ — buzdolabında kalsaydı erimezdi.

3. Şekilde eşit kollu terazi ile bir elmanın kütlesi ölçülmüştür. Terazi dengede olduğuna göre elmanın kütlesi kaç gramdır?

• A) 60 g
• B) 70 g
• C) 80 g
• D) 90 g

Doğru cevap: C — Terazi dengedeyse iki kefedeki kütleler eşittir: 50 + 20 + 10 = 80 g.

1. Eşit kollu terazinin nasıl çalıştığını anımsayalım: iki kefe aynı hizadaysa içlerindeki kütleler eşittir.
2. Bir kefede elma, ötekinde bilinen kütleler var. Terazi dengede olduğuna göre elmanın kütlesi, öteki kefedeki kütlelerin toplamına eşittir.
3. Toplayalım: 50 + 20 = 70 ve 70 + 10 = 80. Elmanın kütlesi 80 gramdır.
4. Denetleyelim: bir kütle eksik olsaydı terazi o yana eğilirdi ✓ — denge, eşitliğin göstergesi.

4. Annesi yıkadığı çamaşırları balkona astı ve birkaç saat sonra çamaşırlar kurudu. Çamaşırdaki suyun uğradığı hâl değişimi hangisidir?

• A) Erime
• B) Donma
• C) Yoğuşma
• D) Buharlaşma

Doğru cevap: D — Çamaşırdaki su ısı alarak gaz hâline geçmiştir; bu olayın adı buharlaşmadır.

1. Kuruyan çamaşırda suyun nereye gittiğini soralım. Su yok olmadı; hâl değiştirdi.
2. Güneş ve rüzgârın etkisiyle ısınan su, sıvı hâlden gaz hâline geçti ve havaya karıştı. Gözle görmüyoruz çünkü su buharı görünmez.
3. Sıvıdan gaza geçişin adı buharlaşmadır.
4. Denetleyelim: gölgede ve rüzgârsız havada çamaşır daha geç kurur ✓ — ısı ve hava akımı buharlaşmayı hızlandırıyor.

5. Şekilde dereceli silindire konulan suyun seviyesi gösterilmiştir. Ölçeğe göre silindirdeki suyun hacmi kaç mL'dir?

• A) 60 mL
• B) 40 mL
• C) 80 mL
• D) 100 mL

Doğru cevap: A — Dereceli silindirde ölçekler 20’şer artıyor; su seviyesi üçüncü çizgide, yani 60 mL’dedir.

1. Önce ölçeği okuyalım: çizgiler 20, 40, 60, 80, 100 biçiminde, yani 20’şer mL artıyor.
2. Şimdi su yüzeyinin hangi çizgide durduğuna bakalım. Yüzey alttan üçüncü çizgiye kadar yükselmiş.
3. Üçüncü çizgi 60 mL’yi gösteriyor. Öyleyse suyun hacmi 60 mL’dir.
4. Denetleyelim: ölçeği yanlış okumamak için çizgiler arası fark sayıldı ✓ — her aralık 20 mL.

6. Buzlu su konulan bir bardağın dış yüzeyinde bir süre sonra küçük su damlacıkları oluştu. Bu damlacıkların oluşma sebebi nedir?

• A) Bardaktaki su dışarıya sızmıştır.
• B) Havadaki su buharı soğuk yüzeyde yoğuşmuştur.
• C) Bardaktaki su donmuştur.
• D) Bardaktaki su buharlaşmıştır.

Doğru cevap: B — Havadaki su buharı soğuk yüzeyde ısı verip sıvıya döner; bu olayın adı yoğuşmadır.

1. Önce yaygın bir yanlışı eleyelim: su bardaktan dışarı sızmıyor. Bardak delik olsaydı içindeki su azalırdı, oysa azalmıyor.
2. Havada gözle görülmeyen su buharı bulunur. Bu buhar, buzlu suyun soğuttuğu bardak yüzeyine değince ısısını verir.
3. Isı veren gaz sıvıya dönüşür ve yüzeyde küçük damlalar oluşur. Gazdan sıvıya geçişin adı yoğuşmadır.
4. Denetleyelim: aynı bardak oda sıcaklığındaki suyla terlemez ✓ — olay için yüzeyin soğuk olması gerekiyor.

7. Şekilde bir odanın sıcaklığını gösteren termometre verilmiştir. Termometrenin ölçeğine göre odanın sıcaklığı kaç °C'dir?

• A) 14 °C
• B) 20 °C
• C) 24 °C
• D) 34 °C

Doğru cevap: C — Termometrede ölçekler 10’ar artıyor; sıvı sütunu 20 ile 30 arasında, 24 değerindedir.

1. Ölçeği okuyalım: sayılar 0, 10, 20, 30, 40 biçiminde, yani 10’ar 10’ar artıyor.
2. Sıvı sütununun ucu 20 çizgisinin biraz üstünde, 30’a ulaşmamış. Öyleyse değer 20 ile 30 arasında.
3. İki çizgi arasındaki küçük bölmeleri sayınca sütunun 24 değerine denk geldiği görülür. Odanın sıcaklığı 24 °C’dir.
4. Denetleyelim: 34 olsaydı sütun 30 çizgisini geçmeliydi ✓ — geçmediğine göre değer 30’un altında.

8. Aynı sıcaklıkta bir bardak su ile bir kova su ocağa konuluyor. Kovadaki suyun kaynamasının daha uzun sürmesinin sebebi nedir?

• A) Kovadaki suyun sıcaklığı daha düşüktür.
• B) Kovadaki su daha temizdir.
• C) Bardaktaki suyun kütlesi daha fazladır.
• D) Kovadaki suyun kütlesi fazla olduğu için daha çok ısıya ihtiyaç duyar.

Doğru cevap: D — Kütlesi büyük olan suyun ısınması için daha çok ısı gerekir; bu yüzden kovadaki su geç kaynar.

1. İki suyun neyinin aynı, neyinin farklı olduğunu ayıralım. Başlangıç sıcaklıkları aynı; farklı olan tek şey miktar.
2. Kovadaki su bardaktakinden çok daha fazla. Isıtmak demek, bütün suyun sıcaklığını yükseltmek demektir.
3. Su miktarı arttıkça gereken ısı da artar. Ocak aynı ısıyı verdiği için kovadaki suyun kaynaması daha uzun sürer.
4. Denetleyelim: yarım bardak su daha da çabuk kaynardı ✓ — süre miktara bağlı.

9. Şişirilen bir balonun içindeki hava balonun her yerine yayılır ve balonun biçimini alır. Buna göre gaz hâlindeki maddeler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Bulundukları kabın tamamını doldururlar.
• B) Belirli bir şekilleri vardır.
• C) Bulundukları kabın yalnızca dibinde toplanırlar.
• D) Akışkan değildirler.

Doğru cevap: A — Gaz tanecikleri her yöne serbestçe hareket ettiği için gaz, kabın tamamını doldurur.

1. Balonun içindeki havanın nerede durduğuna bakalım. Hava yalnız altta toplanmıyor; balonun her yerine yayılmış.
2. Bunun nedeni gaz taneciklerinin serbestçe hareket etmesidir. Tanecikler her yöne dağılır ve kabın duvarlarına kadar gider.
3. Bu yüzden gazların belirli bir şekli yoktur; bulundukları kabın tamamını doldurur ve o kabın biçimini alırlar.
4. Denetleyelim: balon şişerken biçimini de alıyor ✓ — gaz kabın şeklini alıyor.

10. Aşağıdaki maddelerden hangisinin belirli bir şekli vardır?

• A) Su
• B) Süt
• C) Taş
• D) Hava

Doğru cevap: C — Katıların belirli bir şekli vardır; sıvı ve gazlar bulundukları kabın biçimini alır.

1. Seçenekleri tek tek sınayalım ve her birine "şekli değişiyor mu?" diye soralım.
2. Su ve süt sıvıdır; bardağa koyunca bardağın, tabağa koyunca tabağın şeklini alırlar. Hava gazdır; bulunduğu kabın tamamına yayılır.
3. Taş ise nereye konursa konsun aynı biçimde kalır. Belirli bir şekli olan madde taştır.
4. Denetleyelim: taşı kırmadıkça biçimi değişmiyor ✓ — kendiliğinden şekil almıyor.