Çekim ve Yapım Ekleri

1. Optikçinin vitrininde gördüğü sözcüğü Kaan defterine kökü ve ekiyle ayırarak yazdı. "göz" köküne "-lük" eki gelince ne olmuştur?

• A) Yeni bir varlığın adı türemiştir.
• B) Sözcük çoğul olmuştur.
• C) Kökün anlamı hiç değişmemiştir.
• D) Sözcük olumsuz olmuştur.

Doğru cevap: A — "göz" bir organın adıdır; "-lük" eki gelince ortaya bambaşka bir varlığın adı olan "gözlük" çıkar. Anlamı değiştirip yeni sözcük türeten eklere yapım eki denir.

1. Kökün anlamına bakalım: "göz" bir organdır.
2. Ek geldikten sonraki anlama bakalım: "gözlük" takılan bir eşyadır.
3. İki anlam birbirinden farklı; demek ki ek kökün anlamını değiştirmiş.
4. Yeni bir sözcük türeten bu ek yapım ekidir → cevap A.

2. Öğretmen aynı kökten türeyen dört kart astı; üçünde kökün anlamı korunmuş, birinde bambaşka bir varlığın adı çıkmıştır. Yapım eki almış sözcük hangi karttadır?

• A) kitaplar
• B) kitabı
• C) kitapta
• D) kitaplık

Doğru cevap: D — kitaplar, kitabı ve kitapta sözcüklerinde hâlâ kitaptan söz edilir → çekim eki. "kitaplık" ise kitap konulan rafın adıdır → yapım eki.

1. Kartları tek tek okuyup "Hâlâ kitaptan mı söz ediliyor?" diye soralım.
2. "kitaplar" birden çok kitabı, "kitabı" ve "kitapta" yine kitabı anlatır.
3. "kitaplık" ise kitap değil, kitapların konulduğu bir eşyadır.
4. Kökün anlamını değiştirip yeni sözcük türeten ek yapım ekidir → cevap D.

3. Aşçı çorbanın tadına baktıktan sonra kartondaki sözcüğü kullandı. Karttaki "-lu" eki sözcüğe ne katmıştır?

• A) Çokluk anlamı
• B) Yeni bir anlam; artık tuz içeren şey anlatılmaktadır
• C) Soru anlamı
• D) Geçmiş zaman anlamı

Doğru cevap: B — "tuz" bir maddenin adıdır; "tuzlu" ise tuz içeren, tuz tadı olan şeyi anlatır. Anlamı değiştiren bu ek yapım ekidir.

1. Soldaki kökün anlamı: "tuz" bir maddedir.
2. Sağdaki sözcüğün anlamı: "tuzlu" tuz içeren şeydir.
3. Ek geldikten sonra sözcük artık maddenin kendisini değil, onun özelliğini anlatıyor.
4. Ek sözcüğe yeni bir anlam katmıştır → cevap B.

4. Yağmurda ıslanan çantasını açan Selin gördüklerini yazdı. Altı çizili sözcüğe gelen "-ler" eki hangi görevi yapmaktadır?

• A) Yeni bir sözcük türetir.
• B) Sözcüğü olumsuz yapar.
• C) Çokluk anlamı katar, kökün anlamını değiştirmez.
• D) Sözcüğün zamanını bildirir.

Doğru cevap: C — "defterler" sözcüğünde hâlâ defterden söz edilir; ek yalnızca birden çok olduğunu bildirir. Kökün anlamını değiştirmeyen eklere çekim eki denir.

1. Sözcüğü parçalayalım: defter + ler.
2. Kökün anlamı: defter. Ek geldikten sonraki anlam: birden çok defter.
3. Anlam değişmemiş, yalnızca sayı bilgisi eklenmiş.
4. Bu ek çokluk anlamı katan bir çekim ekidir → cevap C.

5. Öğretmen tahtaya bir sözcük yazdı ve sınıftan onu parçalarına ayırmasını istedi. Bu sözcük doğru biçimde nasıl ayrılır?

• A) yol + cu
• B) yolc + u
• C) yo + lcu
• D) yolcu + ler

Doğru cevap: A — Kök, sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır. "yolcu" sözcüğünün kökü "yol", eki ise "-cu"dur.

1. Sözcüğü sondan başlayarak küçültelim: yolcu, yolc, yol.
2. "yolc" tek başına bir anlam taşımaz, "yol" ise taşır.
3. Demek ki kök "yol", geriye kalan parça ektir.
4. Doğru ayırma "yol + cu" → cevap A.

6. Nehir "evlerde" sözcüğünü kökü ve ekleriyle tahtaya çizdi. Bu sözcükteki ekler için doğru olan yargı hangisidir?

• A) İkisi de yapım ekidir.
• B) İkisi de çekim ekidir; kök hâlâ ev anlamındadır.
• C) Biri sözcüğü olumsuz yapar.
• D) Kök artık ev anlamını taşımaz.

Doğru cevap: B — "-ler" çokluk, "-de" ise bulunma bildirir. İkisi de kökün anlamını değiştirmez, yalnızca sözcüğe görev katar; bu yüzden ikisi de çekim ekidir.

1. Sözcüğün kökünü bulalım: ev.
2. "-ler" eki birden çok ev olduğunu bildirir; hâlâ evden söz ediliyor.
3. "-de" eki işin nerede olduğunu bildirir; anlam yine değişmiyor.
4. Kökün anlamını değiştirmeyen ekler çekim ekidir → cevap B.

7. Tahtadaki üç cümlenin yalnızca birinde kökünden yeni bir anlam türemiş sözcük vardır. Yapım eki almış bu sözcük hangi cümlededir?

• A) Hiçbirinde
• B) 2. cümlede
• C) 3. cümlede
• D) 1. cümlede

Doğru cevap: D — "Balıkçı" sözcüğü balık + çı biçiminde türemiştir; artık bir hayvanı değil, balık tutan kişiyi anlatır. Diğer cümlelerdeki ekler çekim ekidir.

1. 2. cümledeki "kuşlar" ve "dala" sözcüklerinde çokluk ve yönelme eki var; anlam değişmemiş.
2. 3. cümledeki "kalemimi" ve "masaya" sözcüklerinde de kökün anlamı korunmuş.
3. 1. cümledeki "Balıkçı" sözcüğünün kökü "balık"tır ama sözcük artık bir kişiyi anlatır.
4. Yapım eki almış sözcük 1. cümlededir → cevap D.

8. Beste sözcükleri aldıkları eke göre iki sütuna ayırdı ama son kutuyu doldurmadı. Sağ sütundaki boş kutuya hangi sözcük gelmelidir?

• A) gözler
• B) gözde
• C) gözlük
• D) gözüme

Doğru cevap: C — Sağ sütunda kökün anlamını değiştirip yeni sözcük türeten ekler var. "göz" kökünden türeyen yeni sözcük "gözlük"tür.

1. Sağ sütundaki örneklere bakalım: kuş - kuşçu, ev - evli.
2. Bu sözcüklerde ek geldikten sonra anlam değişmiş: kuşçu bir kişidir, evli bir özelliktir.
3. "gözler", "gözde" ve "gözüme" sözcüklerinde hâlâ gözden söz ediliyor → çekim eki.
4. Yeni bir varlığın adını veren sözcük "gözlük" → cevap C.

9. Akşam yemeğinden önce kardeşim sofrayı hazırladı. Yukarıdaki cümlede altı çizili sözcüğün kökü aşağıdakilerden hangisidir?

• A) tuzlu
• B) tuz
• C) tuzluk
• D) luğu

Doğru cevap: B — Kök, sözcüğün ekleri atıldıktan sonra kalan anlamlı en küçük parçasıdır: tuz + luk + u.

1. Sözcüğü parçalayalım: tuzluğu → tuz + luk + u.
2. Sondaki "-u" eki bir çekim ekidir, önce onu atalım: tuzluk.
3. "-luk" eki yeni sözcük türetmiştir, onu da atalım: tuz.
4. Geriye kalan anlamlı en küçük parça "tuz" → cevap B.

10. Poyraz sözcükleri üç gruba ayırdı ve yalnızca bir gruptaki sözcüklerin anlamı kökünden farklıdır. Bütün sözcüklerin yapım eki aldığı grup hangisidir?

• A) Grup 1
• B) Grup 2
• C) Grup 3
• D) Hiçbir grup

Doğru cevap: A — Grup 1'deki kitapçı, sütçü ve tuzlu sözcüklerinin üçünde de ek kökün anlamını değiştirip yeni sözcük türetmiştir.

1. Grup 2'yi okuyalım: kalemler, evde, okulum → hâlâ kalemden, evden, okuldan söz ediliyor.
2. Grup 3'ü okuyalım: göze, yoldan, defteri → bu sözcüklerde de kökün anlamı korunmuş.
3. Grup 1'i okuyalım: kitapçı bir kişidir, sütçü bir kişidir, tuzlu bir özelliktir.
4. Üçünde de anlam değiştiği için hepsi yapım eki almıştır → cevap A.