Cümlenin Ögeleri

1. Ayşe sabah bahçeye çıkıp çiçeklerle ilgilendi. Yukarıdaki cümlede altı çizili sözcük cümlenin hangi ögesidir?

• A) Özne
• B) Nesne
• C) Yüklem
• D) Sıfat

Doğru cevap: C — Yüklem, cümlede yargıyı bildiren ögedir ve genellikle cümlenin sonunda bulunur. "suladı" yapılan işi bildirir.

1. Cümlede yargıyı, yani yapılan işi bildiren sözcüğü arayalım.
2. "suladı" sözcüğü olmasa cümle bir şey anlatmaz.
3. Bu sözcük cümlenin sonunda durup işi bildiriyor.
4. Yargıyı bildiren öge yüklemdir → cevap C.

2. Selin evde gördüğü sahneyi bir cümleyle anlattı. Yükleme "kim, ne" sorusu sorulduğunda bulunan bu cümlenin öznesi hangisidir?

• A) kanepede
• B) küçük kedi
• C) uyudu
• D) kanepe

Doğru cevap: B — Özne, yüklemde bildirilen işi yapan varlıktır. "Uyuyan ne?" sorusunun cevabı "küçük kedi"dir.

1. Önce yüklemi bulalım: "uyudu".
2. Yükleme "Uyuyan kim, ne?" diye soralım.
3. Cevap "küçük kedi" olur; işi yapan odur.
4. Cümlenin öznesi "küçük kedi" → cevap B.

3. Kışa ait üç cümle tahtaya yazıldı ve her birinin öznesi farklı bir varlıktır. Bu cümlelerin öznelerinden hangisi bir insan topluluğunu anlatmaktadır?

• A) Rüzgâr
• B) Kar
• C) Pencere
• D) Çocuklar

Doğru cevap: D — Özne her zaman insan olmak zorunda değildir. 1. cümlenin öznesi "Rüzgâr", 2. cümlenin öznesi "Kar", 3. cümlenin öznesi ise insanları anlatan "Çocuklar"dır.

1. 1. cümlede yüklem "çarptı"; çarpan nedir? Rüzgâr.
2. 2. cümlede yüklem "yağdı"; yağan nedir? Kar.
3. 3. cümlede yüklem "koştu"; koşan kim? Çocuklar.
4. İnsanları anlatan özne "Çocuklar" → cevap D.

4. Kaan cümleleri ögelerine ayırıp tabloya yazdı ama bir kutuyu boş bıraktı. Tablodaki boş kutuya hangi sözcük yazılmalıdır?

• A) Zeynep
• B) güldü
• C) Kuşlar
• D) uçtu

Doğru cevap: A — 2. satırdaki cümlenin yüklemi "güldü"dür; "Gülen kim?" sorusunun cevabı, yani öznesi "Zeynep"tir.

1. Boş kutu "Öznesi" sütununda, 2. satırdadır.
2. 2. satırdaki cümle "Zeynep güldü." biçimindedir.
3. Bu cümlenin yüklemi zaten sağ sütuna yazılmış: "güldü".
4. "Gülen kim?" sorusunun cevabı "Zeynep" → cevap A.

5. Selin teneffüste arkadaşlarına akşam evde olanları anlattı. Selin'in kurduğu cümlede işi yapan kişi kimdir?

• A) Selin
• B) kek
• C) annem
• D) akşam

Doğru cevap: C — Cümlenin yüklemi "yaptı"dır; "Yapan kim?" sorusunun cevabı "annem" olduğu için özne "annem"dir.

1. Cümlenin yüklemini bulalım: "yaptı".
2. Yükleme "Kek yapan kim?" diye soralım.
3. Cevap "annem" olur; cümleyi kuran Selin olsa da işi yapan annesidir.
4. İşi yapan, yani özne "annem" → cevap C.

6. Bir cümleden yüklem çıkarılırsa geriye yargı bildiren bir söz kalmaz. Yukarıdaki cümlenin yüklemi hangisidir?

• A) yağdı
• B) Yağmur
• C) sabaha
• D) kadar

Doğru cevap: A — Yüklem cümlenin temel ögesidir; yargıyı o taşır. Cümleden "yağdı" çıkarılırsa geriye tamamlanmamış bir söz kalır.

1. Cümledeki sözcükleri ayıralım: Yağmur / sabaha / kadar / yağdı.
2. "Yağmur" işi yapan varlıktır, yani öznedir.
3. "sabaha kadar" işin ne zamana dek sürdüğünü bildirir.
4. Yargıyı bildiren ve cümlenin sonunda duran öge "yağdı" → cevap A.

7. Nehir cümleyi yazarken işi yapan varlığı başa yazmayı unuttu. Boşluğa özne olabilecek sözcük hangisidir?

• A) Yavaşça
• B) Babam
• C) Mutfakta
• D) Sıcak

Doğru cevap: B — Özne, yüklemdeki işi yapan varlıktır ve bir ad ya da zamir olur. "Pişiren kim?" sorusunun cevabı "Babam" olabilir.

1. Cümlenin yüklemini bulalım: "pişirdi".
2. Yükleme "Pişiren kim?" diye soralım; cevap bir varlık adı olmalı.
3. "Yavaşça" işin nasıl, "Mutfakta" nerede yapıldığını bildirir; "Sıcak" ise bir sıfattır.
4. İşi yapan varlığı karşılayan sözcük "Babam" → cevap B.

8. Öğretmen bir cümleyi iki parçaya ayırıp altlarına öge adlarını yazdı, birini ise boş bıraktı. Karttaki soru işaretinin yerine hangi öge adı yazılmalıdır?

• A) Yüklem
• B) Nesne
• C) Sıfat
• D) Özne

Doğru cevap: D — Cümlenin yüklemi "kondu"dur; "Konan kim, ne?" sorusunun cevabı "Minik kuş" olduğu için bu parça öznedir.

1. Kartın sağ parçasının altında "yüklem" yazıyor; yargıyı o bildiriyor.
2. Yükleme "Dala konan ne?" diye soralım.
3. Cevap "Minik kuş" olur; yani işi yapan varlık odur.
4. İşi yapan varlığı karşılayan öge öznedir → cevap D.

9. Limanda gördüklerini anlatan üç cümle sırayla yazıldı. Bu üç cümlenin yüklemleri sırasıyla hangileridir?

• A) ayrıldı, çözdü, izledi
• B) Gemi, Denizciler, Martılar
• C) limandan, halatı, gemiyi
• D) ayrıldı, halatı, Martılar

Doğru cevap: A — Yüklem yargıyı bildiren ögedir ve üç cümlede de sonda bulunur: ayrıldı, çözdü, izledi.

1. 1. cümlede yargıyı bildiren sözcük "ayrıldı".
2. 2. cümlede yapılan işi bildiren sözcük "çözdü".
3. 3. cümlede yapılan işi bildiren sözcük "izledi".
4. Gemi, Denizciler ve Martılar ise bu cümlelerin özneleridir → cevap A.

10. İki öğrenci kendi cümlesinin öznesini bulup tabloya yazdı ama biri yanılmıştır. Yanılan öğrenci ile o cümlenin doğru öznesi hangisidir?

• A) Ece — dalgalandı
• B) Ece — Deniz
• C) Can — Arılar
• D) Can — bal

Doğru cevap: C — "Arılar bal yaptı." cümlesinin yüklemi "yaptı", işi yapan ise "Arılar"dır. Can, işi yapanı değil, yapılan şeyi yazmıştır.

1. Ece'nin cümlesine bakalım: yüklem "dalgalandı", dalgalanan "Deniz" → Ece doğru bulmuş.
2. Can'ın cümlesine bakalım: yüklem "yaptı".
3. "Bal yapan kim?" sorusunun cevabı "Arılar"dır; "bal" ise yapılan şeydir.
4. Yanılan öğrenci Can, doğru özne "Arılar" → cevap C.