Sözcükte Anlam

1. Deniz okula giderken çok üşüdü, akşam da günlüğüne yukarıdaki cümleyi yazdı. Bu cümledeki “soğuk” sözcüğü ne anlatmaktadır?

• A) Havanın sıcaklığının çok düşük olduğunu
• B) Deniz’in yorgun düştüğünü
• C) Okulun eve uzak olduğunu
• D) Havanın kapalı olduğunu

Doğru cevap: A — Bir sözcük akla ilk gelen, sözlükteki anlamıyla kullanılıyorsa gerçek anlamdadır. Burada “soğuk” havanın sıcaklığını anlatır.

1. Cümlede havadan söz ediliyor; Deniz üşüdüğünü söylüyor.
2. “soğuk” sözcüğünün akla ilk gelen anlamı: sıcaklığı düşük olan.
3. Cümledeki kullanım bu ilk anlama tam uyuyor, yani gerçek anlamdır.
4. Havanın sıcaklığının düşük olduğunu anlatır → cevap A.

2. Ece, apartmana yeni taşınan komşusunu annesine anlatıyor. Balondaki cümlede geçen “tatlı” sözcüğü ile komşunun hangi özelliği anlatılmaktadır?

• A) Şekerli yiyecekleri sevdiği
• B) Uzun boylu olduğu
• C) Pasta yapmayı bildiği
• D) Sevimli ve cana yakın olduğu

Doğru cevap: D — Bir sözcük gerçek anlamından uzaklaşıp başka bir anlamda kullanılırsa mecaz anlamdadır. İnsan için “tatlı” demek sevimli, cana yakın demektir.

1. “tatlı” sözcüğünün gerçek anlamı bir tat bildirir: şekerli, ballı.
2. Ama burada bir yiyecekten değil, bir insandan söz ediliyor.
3. İnsanın tadı olmaz; demek ki sözcük gerçek anlamından uzaklaşmış → mecaz.
4. Komşunun sevimli ve cana yakın olduğu anlatılıyor → cevap D.

3. Sınıfta bitki deneyi yapılırken öğretmen tahtaya yukarıdaki cümleyi yazdı. Buradaki “kök” sözcüğü bir bilim dalına ait özel anlamıyla kullanılmıştır. Bu tür anlamlara ne ad verilir?

• A) Gerçek anlam
• B) Mecaz anlam
• C) Terim anlam
• D) Zıt anlam

Doğru cevap: C — Bir sözcük bilim, sanat ya da meslek dalında özel bir kavramı karşılıyorsa terim anlamıyla kullanılmıştır.

1. Cümle fen dersinde, bitkinin bölümleri anlatılırken kuruluyor.
2. “kök” burada bitkinin topraktaki bölümünü karşılayan bir bilim sözcüğüdür.
3. Bilim, sanat ya da meslek dalına ait bu özel anlama terim anlam denir.
4. Aranan ad “terim anlam” → cevap C.

4. Ali tahtadaki üç cümleyi okudu. Bu cümlelerin ikisinde “ağır” sözcüğü gerçek, birinde mecaz anlamda kullanılmıştır. Mecaz anlamıyla kullanıldığı cümle kaçıncıdır?

• A) 1. cümle
• B) 2. cümle
• C) 3. cümle
• D) Hiçbiri

Doğru cevap: B — “ağır” sözcüğünün gerçek anlamı tartıyla ölçülen yüktür. Sözler tartılamaz; “ağır sözler” kırıcı sözler demektir, bu mecazdır.

1. 1. cümlede kutunun tartısı anlatılıyor → gerçek anlam.
2. 3. cümlede kamyonun taşıdığı yükün tartısı anlatılıyor → gerçek anlam.
3. 2. cümlede sözlerden söz ediliyor; sözün tartısı olmaz, kırıcı olduğu anlatılıyor.
4. Mecaz anlam 2. cümlededir → cevap B.

5. Zeynep her cümlenin karşısına sözcüğün gerçek mi mecaz mı kullanıldığını yazdı, son satırı boş bıraktı. Tablodaki soru işaretinin yerine ne yazılmalıdır?

• A) gerçek
• B) terim
• C) eş sesli
• D) mecaz

Doğru cevap: D — “Sabrın sonu” gösterilebilecek bir yer değildir; sözcük gerçek anlamından uzaklaşmıştır, yani mecaz kullanılmıştır.

1. Tablodaki örneklere bakalım: “buz gibi eller” mecaz, “bardağı koymak” gerçek.
2. Son cümlede “son” sözcüğü bir yolun ya da yolculuğun bitişini değil, sabrın bitişini anlatıyor.
3. Sabrın gösterilebilir bir sonu olmadığı için sözcük gerçek anlamda değildir.
4. Boşluğa “mecaz” yazılır → cevap D.

6. Parkta bulunan yavru kedi yukarıdaki cümlelerle anlatılıyor. Metne göre “ürkek” sözcüğü kedinin hangi durumunu anlatmaktadır?

• A) Korkarak, çekinerek davrandığını
• B) Çok hızlı koştuğunu
• C) Karnının çok acıktığını
• D) Neşeyle oynadığını

Doğru cevap: A — Bir sözcüğün anlamını bilmiyorsak cümlenin gelişine bakarız. Kaybolmuş, yavaş yavaş yaklaşan bir kedi korkuyor demektir.

1. Cümlede kedinin kaybolduğu ve yavaşça yaklaştığı söyleniyor.
2. “adımlarla yaklaştı” ifadesi hızlı koşmayı değil, temkinli yürümeyi anlatıyor.
3. Kaybolmuş bir hayvanın böyle davranması korkudan, çekingenliktendir.
4. “ürkek” korkarak, çekinerek davranan demektir → cevap A.

7. Meltem sözlükten “göz” sözcüğüne baktı ve üç ayrı anlam buldu. “Dolabın alt gözüne çoraplarımı yerleştirdim.” cümlesinde bu sözcük kaçıncı anlamıyla kullanılmıştır?

• A) 1. anlam
• B) 2. anlam
• C) 3. anlam
• D) Hiçbiri

Doğru cevap: B — Bir sözcüğün birden çok anlamı olabilir; hangisinin geçerli olduğunu cümle belirler. Dolabın gözü, dolabın bölmesidir.

1. Cümlede dolaptan ve çorapların konduğu yerden söz ediliyor.
2. 1. anlam görme organıdır; dolabın görme organı olmaz.
3. 3. anlam su kaynağıdır; dolapta su kaynağı bulunmaz.
4. Geriye “çekmece, bölme” anlamı kalır → cevap B.

8. Kerem her cümlenin yanına sözcüğün gerçek mi mecaz mı kullanıldığını yazdı ama bir satırda yanıldı. Tabloda yanlış değerlendirilen cümle hangisidir?

• A) Buzlar eridi.
• B) Kalbi taş gibiydi.
• C) Yüzü asıldı.
• D) Tabloda yanlış yoktur

Doğru cevap: C — Yüz gerçekten bir yere asılmaz; “yüzü asıldı” canının sıkıldığını anlatır, yani mecazdır. Kerem buraya yanlışlıkla “gerçek” yazmıştır.

1. 1. satır: buz ısınınca gerçekten erir → “gerçek” doğru yazılmış.
2. 2. satır: kalp taştan olmaz, duygusuz olmak anlatılıyor → “mecaz” doğru yazılmış.
3. 3. satır: yüz çiviye asılan bir eşya değildir; burada üzülmek, canı sıkılmak anlatılıyor.
4. Bu satıra “mecaz” yazılmalıydı → yanlış satır “Yüzü asıldı.”, cevap C.

9. Babam telefonda güzel bir haber aldıktan sonra bu cümleyi kurdu. Babamın “içimi ısıttı” derken anlatmak istediği nedir?

• A) Vücudunun sıcaklığının arttığı
• B) Sobayı yeni yaktığı
• C) Sıcak bir çay içtiği
• D) Haberin kendisini çok mutlu ettiği

Doğru cevap: D — Isınmak burada sıcaklıkla ilgili değildir; güzel bir haberin verdiği mutluluğu anlatan mecaz bir kullanımdır.

1. Cümlenin başında “bu haber” deniyor; ısıtan şey soba değil, haberdir.
2. Bir haber vücudu gerçekten ısıtamaz, demek ki sözcük gerçek anlamda değil.
3. Güzel haber alan kişinin duygusu mutluluktur.
4. Haberin babamı çok mutlu ettiği anlatılıyor → cevap D.

10. Bir yazar “kesmek” sözcüğünü dört ayrı cümlede kullandı. Bu cümlelerden hangisinde sözcük gerçek anlamının dışında kullanılmıştır?

• A) 1. cümlede
• B) 2. cümlede
• C) 3. cümlede
• D) 4. cümlede

Doğru cevap: A — Ses bıçakla kesilen bir nesne değildir; “sesini kesti” susmak demektir, bu mecaz bir kullanımdır.

1. 2, 3 ve 4. cümlelerde ip, et ve kumaş bir aletle ikiye ayrılıyor → gerçek anlam.
2. 1. cümlede ise ortada kesilebilecek bir nesne yok; ses tutulup kesilemez.
3. “sesini kesmek” konuşmayı bırakmak, susmak demektir.
4. Gerçek anlamının dışında kullanılan cümle 1. cümledir → cevap A.