Sürdürülebilir Yaşam ve Geri Dönüşüm

1. Şemada bir tarlada gözlenen beslenme ilişkisi oklarla gösterilmiştir. Bu tarladaki yılanların tamamı avlanarak yok edilirse kısa sürede hangi değişim beklenir?

• A) Fare sayısı artar, kartal sayısı azalır.
• B) Fare sayısı azalır, buğday artar.
• C) Kartal sayısı artar, fare azalır.
• D) Hiçbir canlının sayısı değişmez.

Doğru cevap: A — Yılanlar yok olunca avı olan fare çoğalır, yılanla beslenen kartal ise azalır.

1. Şemadaki okları besin akışı diye okuyalım: buğdayı fare, fareyi yılan, yılanı da kartal yiyor.
2. Yılanlar avlanıp yok edilirse fareyi yiyen canlı kalmaz. Tarlada buğday da bol olduğu için fare sayısı hızla artar.
3. Kartalın bu zincirdeki besini yılandır. Besini biten kartalın sayısı düşer.
4. Denetleyelim: fare artar, kartal azalır ✓ — bir canlı yok olunca zincirdeki öteki canlılar da etkilenir.

2. Bir sulak alanda yıllara göre kaydedilen kuş türü sayıları grafiğe aktarılmıştır. Grafiğin gösterdiği eğilim ve bunun çevre açısından anlamı nedir?

• A) Tür sayısı artıyor, biyoçeşitlilik zenginleşiyor.
• B) Tür sayısı azalıyor, biyoçeşitlilik yoksullaşıyor.
• C) Tür sayısı değişmiyor, alan korunuyor.
• D) Tür sayısı önce azalıp sonra artıyor.

Doğru cevap: B — Kuş türü sayısı 42’den 15’e düşmüştür; bu, biyoçeşitliliğin yoksullaştığını gösterir.

1. Grafikteki değerleri yıllara göre yazalım: 2015’te 42, 2018’de 33, 2021’de 24, 2024’te 15 kuş türü.
2. Sayılar her ölçümde küçülüyor: 42 > 33 > 24 > 15. Arada yükselen bir yıl yok, yani eğilim sürekli azalma.
3. Bir alandaki tür sayısının azalması biyoçeşitliliğin azalması demektir. Sulak alan canlılar için elverişsiz hâle geliyor.
4. Denetleyelim: 42’den 15’e düşüş 27 türlük kayıp ✓ — grafik zenginleşmeyi değil yoksullaşmayı gösteriyor.

3. Okul bahçesine şekildeki dört geri dönüşüm kutusu yerleştirilmiştir. Boşalan bir meşrubat kutusu ile eski bir defter sırasıyla hangi kutulara atılmalıdır?

• A) Cam kutusu ve plastik kutusu
• B) Metal kutusu ve kâğıt kutusu
• C) Plastik kutusu ve cam kutusu
• D) Kâğıt kutusu ve metal kutusu

Doğru cevap: B — Meşrubat kutusu metalden, defter kâğıttan yapıldığı için sırasıyla metal kutusuna ve kâğıt kutusuna atılır.

1. Geri dönüşümde atık, yapıldığı maddeye göre ayrılır. Öyleyse iki eşyanın maddesini bulalım.
2. Meşrubat kutuları alüminyumdan, yani metalden üretilir. Bu kutu metal kutusuna gider.
3. Defterin sayfaları ve kapağı kâğıttır. Defter kâğıt kutusuna gider.
4. Denetleyelim: soru "sırasıyla" dedi; önce meşrubat kutusu (metal), sonra defter (kâğıt) ✓.

4. Şekildeki iki eğik tepsiden birine bitki dikilmiş, diğeri çıplak bırakılmış ve ikisine eşit miktarda su dökülmüştür. Bu deneyin kaplarında toplanan toprak miktarı ile ilgili beklenen sonuç nedir?

• A) 2. tepsinin kabında daha çok toprak birikir.
• B) 1. tepsinin kabında daha çok toprak birikir.
• C) İki kapta da eşit toprak birikir.
• D) Hiçbir kaba toprak gelmez.

Doğru cevap: A — Bitki kökleri toprağı tutar; çıplak topraktan çok daha fazla toprak taşınır.

1. 1. tepside bitki örtüsü, 2. tepside çıplak toprak vardır.
2. Bitkilerin kökleri toprağı bağlar ve suyun hızını keser.
3. Çıplak toprakta ise su toprağı doğrudan sürükler.
4. Bu yüzden 2. tepsinin kabında daha çok toprak birikir.

5. Erozyon deneyi sonunda kaplarda biriken toprak tartılıp tabloya yazılmıştır. Bu ölçümler ülkemizde yürütülen ağaçlandırma çalışmalarını nasıl açıklar?

• A) Ağaçlar toprağı tuttuğu için erozyonu azaltır.
• B) Ağaçlar toprağı gevşettiği için erozyonu artırır.
• C) Ağaçların erozyonla ilgisi yoktur.
• D) Ağaçlar yalnızca gölge sağlamak için dikilir.

Doğru cevap: A — Bitkili tepside 15 g, çıplak tepside 95 g toprak taşınmıştır; bitki kökleri toprağı tuttuğu için erozyon azalır.

1. Tablodaki iki ölçümü karşılaştıralım: bitkili tepsiden 15 g, çıplak tepsiden 95 g toprak taşınmış.
2. Aradaki fark 95 − 15 = 80 g. Çıplak toprak, bitkili toprağın kaybettiğinin altı katından fazlasını yitirmiş.
3. İki tepsi arasındaki tek fark bitki örtüsüdür. Öyleyse toprağı yerinde tutan şey bitkilerin kökleridir.
4. Denetleyelim: ağaçlandırma da araziyi bitkiyle kaplar ✓ — bu yüzden ağaç dikimi erozyona karşı yapılır.

6. Şemada bir atığın yeniden ürüne dönüşme aşamaları sıralanmıştır. Bu döngünün başlayabilmesi için evlerde yapılması gereken ilk iş nedir?

• A) Atıkları tek bir torbada toplamak
• B) Atıkları türlerine göre ayırmak
• C) Atıkları yakmak
• D) Atıkları toprağa gömmek

Doğru cevap: B — Geri dönüşüm döngüsü, atığın evde türüne göre ayrılmasıyla başlar.

1. Şemadaki sırayı okuyalım: atık ayrıştırılır → toplanır → işlenir → yeni ürün olur.
2. İlk basamak ayrıştırmadır ve bu iş atığın çıktığı yerde, yani evde yapılır.
3. Kâğıt, plastik, cam ve metal birbirine karışırsa tesiste ayrılması güçleşir; kirlenen atıkların çoğu işlenemez.
4. Denetleyelim: ayırma yapılmazsa şemanın ilk halkası kopar ve döngü hiç başlamaz ✓.

7. Bir evde damlayan musluk yüzünden günde 12 litre su boşa akmaktadır. Bu musluk 30 gün onarılmazsa boşa akan su miktarı kaç litre olur?

• A) 42 litre
• B) 180 litre
• C) 360 litre
• D) 420 litre

Doğru cevap: C — Günlük kayıp gün sayısıyla çarpılır: 12 × 30 = 360 litre su boşa akar.

1. Verilenleri yazalım: bir günde 12 litre kayıp var, süre 30 gün.
2. Her gün aynı miktar aktığı için toplam kayıp çarpma ile bulunur: 12 × 30.
3. İşlemi yapalım: 12 × 30 = 12 × 3 × 10 = 36 × 10 = 360 litre.
4. Denetleyelim: 360 ÷ 30 = 12 ✓ — günlük kayba geri döndük, işlem doğru.

8. Bir ilçede yıllara göre toplanan plastik atık miktarı grafiğe işlenmiştir. Grafiğe göre 2012 ile 2024 arasında plastik atık miktarındaki artış kaç tondur?

• A) 12 ton
• B) 21 ton
• C) 27 ton
• D) 39 ton

Doğru cevap: C — 2024'te 39, 2012'de 12 ton toplanmıştır: 39 − 12 = 27 ton artış vardır.

1. Grafikte 2012 değeri 12 tondur.
2. 2024 değeri 39 tondur.
3. Artış için son değerden ilk değer çıkarılır.
4. 39 − 12 = 27 ton bulunur.

9. Bir sanayi bölgesinin yanındaki mahallede solunum şikâyetleri artmış ve ölçümlerde havadaki zararlı gaz oranı yüksek çıkmıştır. Bu sorunu azaltmak için alınacak en etkili önlem hangisidir?

• A) Mahalledeki pencereleri kapalı tutmak
• B) Ölçüm cihazlarını kaldırmak
• C) Mahalledeki ağaçları kesmek
• D) Fabrika bacalarına filtre takmak ve denetimi artırmak

Doğru cevap: D — Kirliliği kaynağında durdurmak en etkili yoldur; baca filtresi zararlı gazları havaya karışmadan tutar.

1. Önce kaynağı bulalım: mahallenin yanında sanayi bölgesi var ve ölçümde havadaki zararlı gaz yüksek çıkmış. Gazlar fabrika bacalarından geliyor.
2. Bir sorunu kalıcı çözmek için belirtiyi değil kaynağı ortadan kaldırmak gerekir.
3. Bacaya takılan filtre, çıkan gazın içindeki zararlı parçacıkları tutar. Düzenli denetim de filtrenin çalışmayı sürdürmesini sağlar.
4. Denetleyelim: filtreden sonra havaya karışan zararlı gaz azalır, solunum şikâyetleri de geriler ✓.

10. Bir sınıfın atık ayrıştırma çizelgesi tabloda verilmiştir. Bu çizelgede yanlış yerleştirilen atık hangisidir ve nereye atılmalıdır?

• A) Gazete; plastik kutusuna atılmalıdır.
• B) Kavanoz; metal kutusuna atılmalıdır.
• C) Pet şişe; plastik kutusuna atılmalıdır.
• D) Çizelgede yanlışlık yoktur.

Doğru cevap: C — Pet şişe plastikten yapılır; çizelgede cam kutusuna yazıldığı için yanlış olan odur ve plastik kutusuna atılmalıdır.

1. Çizelgeyi satır satır denetleyelim. Gazete → kâğıt kutusu: gazete kâğıttır, doğru.
2. Kavanoz → cam kutusu: kavanoz camdan yapılır, doğru.
3. Pet şişe → cam kutusu: pet şişenin maddesi plastiktir, cam değil. Yanlış olan satır budur.
4. Denetleyelim: pet şişe plastik kutusuna alınırsa üç satır da maddesine uyar ✓.

11. Kartlarda insanların doğaya verdiği üç zarar sıralanmıştır. Bu üç davranışın canlılar üzerindeki ortak sonucu nedir?

• A) Canlı türlerinin sayısı artar.
• B) Canlıların yaşam alanları bozulur ve türler azalır.
• C) Canlılar daha hızlı ürer.
• D) Doğa kendini bir günde onarır.

Doğru cevap: B — Üç davranış da canlıların yaşam alanlarını bozar ve tür sayısını azaltır.

1. Kartları tek tek okuyalım. Aşırı avlanma, bir türün birey sayısını yenilenemeyecek kadar düşürür.
2. Ormanların yakılması, orada barınan ve beslenen canlıların yuvasını yok eder.
3. Kirletilen sular ise suda yaşayan canlıları zehirler; su bitkileri ve balıklar ölür.
4. Denetleyelim: üçünde de ortak sonuç yaşam alanının bozulması ve türlerin azalmasıdır ✓.

12. Bir okulda kullanılan iki ampul türünün günlük enerji tüketimi tabloda verilmiştir. Okuldaki 20 eski ampul tasarruflu olanlarla değiştirilirse günde kaç birim enerji tasarruf edilir?

• A) 48 birim
• B) 240 birim
• C) 720 birim
• D) 960 birim

Doğru cevap: D — Ampul başına tasarruf 60 − 12 = 48 birimdir; 20 ampul için 48 × 20 = 960 birim eder.

1. Eski ampul günde 60, tasarruflu ampul 12 birim harcar.
2. Bir ampuldeki tasarruf 60 − 12 = 48 birimdir.
3. Okulda 20 ampul değiştirilecektir.
4. Toplam tasarruf 48 × 20 = 960 birimdir.

13. Şemada mutfak atıklarının değerlendirilme yolu gösterilmiştir. Bu uygulamanın çevreye sağladığı yarar hangi seçenekte doğru anlatılmıştır?

• A) Çöp miktarı azalır ve toprak doğal yolla beslenir.
• B) Çöp miktarı artar ama toprak beslenir.
• C) Toprak kirlenir, çöp azalır.
• D) Hiçbir yarar sağlamaz, yalnızca yer kaplar.

Doğru cevap: A — Kompost, mutfak atığını çöpe göndermeden doğal gübreye çevirir: çöp azalır, toprak beslenir.

1. Şemayı izleyelim: meyve kabukları kompost kabına konur, toprakla karışır ve doğal gübre olur.
2. Bu kabuklar normalde çöpe giderdi. Kompost kabına gittikleri için evden çıkan çöp miktarı azalır.
3. Çürüyen atık toprağa bitkilerin ihtiyaç duyduğu maddeleri verir; kimyasal gübre gereksinimi düşer.
4. Denetleyelim: hem çöp azaldı hem toprak beslendi ✓ — iki yarar birlikte sağlanıyor.

14. Grafikte üç farklı yıkanma biçiminde harcanan su miktarları verilmiştir. Su tasarrufu yapmak isteyen bir aileye grafiğe dayanarak verilecek öneri nedir?

• A) Küvette yıkanmayı yeğlemek
• B) Duş süresini 15 dakikaya çıkarmak
• C) Duş süresini 5 dakikayla sınırlamak
• D) Yıkanma biçimi su tüketimini değiştirmez

Doğru cevap: C — En az su 60 litre ile 5 dakikalık duşta harcandığı için duş süresi 5 dakikayla sınırlanmalıdır.

1. Grafikteki üç değeri sıralayalım: 5 dakikalık duş 60 litre, 15 dakikalık duş 180 litre, küvet 250 litre.
2. En küçük değer 60 litredir ve 5 dakikalık duşa aittir. En büyük değer 250 litre ile küvete aittir.
3. Tasarruf, en az su harcanan yolu seçmek demektir. Öyleyse aileye kısa duş önerilir.
4. Denetleyelim: küvet yerine 5 dakikalık duş seçilirse 250 − 60 = 190 litre su korunur ✓.

15. Çevre kulübüne sunulan üç proje önerisi tabloda verilmiştir. Bu önerilerden hangisi çevre koruma amacına aykırıdır ve neden?

• A) 1. öneri; fidanlar toprağı bozar.
• B) 2. öneri; ayrıştırma çöpü artırır.
• C) Üç öneri de çevreye yararlıdır.
• D) 3. öneri; ağaç kaybı canlıların yaşam alanını ve toprağı olumsuz etkiler.

Doğru cevap: D — 3. öneri ağaç kesmeyi içerdiği için çevre korumaya aykırıdır: canlıların yaşam alanı daralır, toprak açıkta kalır.

1. Üç öneriyi çevreye etkisine göre tek tek değerlendirelim.
2. 1. öneri bahçeye fidan diker: bitki örtüsü artar, gölge ve temiz hava sağlanır. Yararlıdır.
3. 2. öneri sınıflara ayrıştırma kutusu koyar: atık türüne göre ayrılır, geri dönüşüm kolaylaşır. Yararlıdır.
4. 3. öneri var olan ağaçları kesip yerine otopark yapar: kuşların ve böceklerin yaşam alanı yok olur, kökler gidince toprak yağmurla taşınır.
5. Denetleyelim: ilk iki öneri doğaya bir şey katıyor, üçüncüsü var olanı eksiltiyor ✓.