Işığın Dünyası

1. Ortalarında delik bulunan üç karton şekildeki gibi aynı hizaya getirildiğinde mum alevi görülmekte, kartonlardan biri kaydırıldığında alev kaybolmaktadır. Bu gözlem ışığın hangi özelliğini gösterir?

• A) Işık her yöne eşit yayılmaz.
• B) Işık boşlukta yayılamaz.
• C) Işık doğrular boyunca yayılır.
• D) Işık yalnızca sıcak cisimlerden çıkar.

Doğru cevap: C — Delikler aynı doğru üzerindeyken ışık geçer; hiza bozulunca geçemez, demek ki ışık doğrusal yayılır.

1. Üç delik aynı doğru üzerine getirildiğinde alev görülmektedir.
2. Kartonlardan biri kaydırılınca alev kaybolur.
3. Işık kıvrılabilseydi kayan delikten de geçebilirdi.
4. Geçemediğine göre ışık doğrular boyunca yayılmaktadır.

2. Şekildeki K düzeneğinde düz, L düzeneğinde kıvrık bir boru ile aynı mum gözlenmiştir. Bu iki düzenekten elde edilecek gözlem sonucu hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) K'de mum görülür, L'de görülmez.
• B) K'de mum görülmez, L'de görülür.
• C) İki düzenekte de mum görülür.
• D) İki düzenekte de mum görülmez.

Doğru cevap: A — Işık doğrusal yayıldığı için yalnızca düz borudan geçebilir.

1. K düzeneğinde boru düz olduğu için ışık doğrudan göze ulaşır.
2. L düzeneğinde boru kıvrıktır.
3. Işık kıvrılamadığı için kıvrımda boru duvarına çarpar.
4. Bu yüzden yalnızca K düzeneğinde mum görülür.

3. Kartlarda dört ışık kaynağı verilmiştir. Bu kaynaklardan yapay olanlar hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) Güneş ve ateş böceği
• B) El feneri ve sokak lambası
• C) Güneş ve sokak lambası
• D) Ateş böceği ve el feneri

Doğru cevap: B — Güneş ve ateş böceği doğal, el feneri ile sokak lambası insan yapımı yani yapay kaynaklardır.

1. Doğal kaynaklar insan eliyle üretilmemiş kaynaklardır.
2. Güneş ve ateş böceği doğal kaynaklardır.
3. El feneri ve sokak lambası insan tarafından üretilmiştir.
4. Bu ikisi yapay ışık kaynaklarıdır.

4. Şekildeki düzenekte fenerin önündeki cismin perdede bir karanlık bölge oluşturduğu gözlenmektedir. Bu karanlık bölgenin oluşabilmesi için cismin taşıması gereken özellik nedir?

• A) Işığı geçirmeyen bir cisim olması
• B) Işığı tamamen geçiren saydam bir cisim olması
• C) Kendi ışığını üretmesi
• D) Perdeye değiyor olması

Doğru cevap: A — Gölge, ışığın cisim tarafından engellenmesiyle oluşur; saydam cisim gölge oluşturmaz.

1. Fenerden çıkan ışık doğrusal olarak perdeye gider.
2. Cismin bulunduğu yerde ışık ilerleyemez.
3. Işığın ulaşamadığı bölge karanlık kalır.
4. Bunun için cismin ışığı geçirmemesi gerekir.

5. Işık kaynağı ve cisim sabit tutulup perde geriye çekilerek yapılan ölçümler tabloya yazılmıştır. Tablodaki verilere göre gölge boyu nasıl bir değişim göstermektedir?

• A) Perde uzaklaştıkça gölge boyu büyümektedir.
• B) Perde uzaklaştıkça gölge boyu küçülmektedir.
• C) Gölge boyu perdenin yerinden etkilenmemektedir.
• D) Gölge boyu önce büyüyüp sonra küçülmektedir.

Doğru cevap: A — Uzaklık 10'dan 30 cm'ye çıkarken gölge 6'dan 12 cm'ye yükselmiştir.

1. Tabloda uzaklık değerleri 10, 20 ve 30 cm'dir.
2. Karşılık gelen gölge boyları 6, 9 ve 12 cm'dir.
3. Uzaklık arttıkça gölge boyu da artmaktadır.
4. Yani perde uzaklaştıkça gölge büyür.

6. Perde sabit tutulup ışık kaynağı cisimden yavaşça uzaklaştırılmış ve her adımda gölge boyu ölçülmüştür. Grafikten yola çıkarak ışık kaynağını cisme yaklaştırmanın sonucu ne olur?

• A) Gölge boyu küçülür.
• B) Gölge boyu değişmez.
• C) Gölge tamamen kaybolur.
• D) Gölge boyu büyür.

Doğru cevap: D — Grafikte kaynak uzaklaştıkça gölge 18'den 7 cm'ye düşmüştür; yaklaştırmak tersine gölgeyi büyütür.

1. Grafikte kaynak–cisim arası 5 cm iken gölge 18 cm'dir.
2. Uzaklık 20 cm'ye çıkınca gölge 7 cm'ye inmiştir.
3. Yani uzaklık arttıkça gölge küçülmektedir.
4. Kaynak yaklaştırılırsa tam tersi olur ve gölge büyür.

7. Bir öğrenci gölge boyunun ışık kaynağının uzaklığına bağlı olduğunu göstermek için şekilde açıklanan iki ölçümü yapmıştır. Bu ölçümlerden güvenilir sonuç çıkarılamamasının nedeni nedir?

• A) Aynı cisim kullanılmıştır.
• B) İki ölçümde de mum kullanılmıştır.
• C) Uzaklıkla birlikte perdenin cinsi de değiştirilmiştir.
• D) Ölçümler aynı odada yapılmıştır.

Doğru cevap: C — Kontrollü deneyde tek etken değişmelidir; burada hem uzaklık hem perde değişmiştir.

1. Öğrenci yalnızca uzaklığın etkisini araştırmaktadır.
2. İlk ölçümde cam, ikincisinde karton perde kullanılmıştır.
3. Cam perde ışığı geçirir ve gölgeyi değiştirir.
4. İki etken birden değiştiği için sonuç uzaklığa bağlanamaz.

8. Tabloda ışık kaynağı cisme yaklaştırıldıkça ölçülen gölge boyları verilmiş, son satır boş bırakılmıştır. Ölçümlerdeki düzene göre soru işareti yerine hangi değer yazılmalıdır?

• A) 4 cm
• B) 12 cm
• C) 20 cm
• D) 24 cm

Doğru cevap: D — Uzaklık yarıya inince gölge iki katına çıkmıştır; 30 cm için 8 cm ise 10 cm için 24 cm olur.

1. 30 cm uzaklıkta gölge 8 cm ölçülmüştür.
2. Uzaklık 15 cm'ye düşünce gölge 16 cm'ye, yani iki katına çıkmıştır.
3. Uzaklık 10 cm'ye inerse 30'un üçte birine düşülmüş olur.
4. Gölge de üç katına çıkar: 8 × 3 = 24 cm.

9. Şekilde ışık kaynağının önüne konan bir topun perdede oluşturduğu K ve L bölgeleri gösterilmiştir. Işığın hiç ulaşamadığı tam gölge bölgesi hangisidir?

• A) K bölgesi
• B) L bölgesi
• C) İki bölge de tam gölgedir
• D) Perdede tam gölge oluşmaz

Doğru cevap: B — Işık ışınlarının arasında kalan ve hiç ışık almayan orta bölge L'dir.

1. Kaynaktan çıkan ışınlar topun kenarlarından geçmektedir.
2. Bu ışınların dışındaki K bölgesi aydınlıktır.
3. Işınların arasında kalan orta bölgeye ışık ulaşamaz.
4. Bu karanlık orta bölge, yani L, tam gölgedir.

10. Aynı silindir bir kez yandan, bir kez üstten aydınlatıldığında şekildeki iki farklı gölge elde edilmiştir. Bu sonuç gölgenin biçimi hakkında neyi gösterir?

• A) Gölgenin biçimi ışığın geldiği yöne göre değişir.
• B) Gölgenin biçimi hiçbir zaman değişmez.
• C) Gölgenin biçimi perdenin rengine bağlıdır.
• D) Gölgenin biçimi ışığın parlaklığına bağlıdır.

Doğru cevap: A — Aynı cisim farklı yönden aydınlatıldığında farklı biçimde gölgeler verir.

1. Silindir yandan aydınlatıldığında dikdörtgen gölge oluşmuştur.
2. Üstten aydınlatıldığında daire biçiminde gölge oluşmuştur.
3. Cisim iki durumda da aynıdır.
4. Değişen tek şey ışığın geldiği yön olduğuna göre biçim yöne bağlıdır.

11. Şekilde Ay'ın Güneş ışığını engelleyerek Dünya üzerinde bir karanlık bölge oluşturduğu gösterilmiştir. Gökyüzünde yaşanan bu olay ile sınıfta kurulan fener–cisim–perde düzeneği arasındaki benzerlik nedir?

• A) İkisinde de ışık kıvrılarak ilerlemektedir.
• B) İkisinde de ışığı engelleyen cisim arkasında gölge oluşturmaktadır.
• C) İkisinde de perde ışık üretmektedir.
• D) İkisinde de gölge ışık kaynağının önünde oluşmaktadır.

Doğru cevap: B — Güneş tutulması, ışığı engelleyen Ay'ın Dünya üzerinde gölge oluşturmasıdır; düzenekteki cisim de aynı işi yapar.

1. Fener–cisim–perde düzeneğinde cisim ışığı engeller.
2. Işığın ulaşamadığı bölge perdede karanlık kalır.
3. Gökyüzünde Ay ışığı engelleyen cisim, Dünya ise perde gibidir.
4. İki durumda da gölge, engelin arkasında oluşur.

12. İğne deliği bulunan bir kutuyla yapılan gözlemde cismin görüntüsü perdede ters olarak elde edilmiştir. Görüntünün ters oluşmasının açıklaması hangi seçenektedir?

• A) Perde görüntüyü döndürür.
• B) Delik ışığı büker.
• C) Cismin üstünden gelen ışın delikten geçip alta, alttan gelen ışın üste düşer.
• D) Işık delikte yavaşlar.

Doğru cevap: C — Işık doğrusal yayıldığı için delikten geçen ışınlar çaprazlanır ve görüntü ters oluşur.

1. Cismin her noktasından delik yönüne doğru ışın gider.
2. Işınlar doğrusal ilerlediği için delikte kesişirler.
3. Üstten gelen ışın delikten sonra aşağıya doğru devam eder.
4. Alttan gelen ışın yukarı düştüğü için görüntü ters oluşur.

13. Bahçedeki direğin gölge boyu bir gün içinde dört kez ölçülerek grafiğe aktarılmıştır. Grafiğe göre Güneş'in gökyüzünde en yüksek konumda olduğu saat hangisidir?

• A) 09.00
• B) 11.00
• C) 13.00
• D) 16.00

Doğru cevap: C — En kısa gölge 30 cm ile saat 13.00'te ölçülmüştür; gölge kısaysa Güneş yüksektir.

1. Grafikteki gölge boyları 90, 45, 30 ve 105 cm'dir.
2. En küçük değer 30 cm'dir.
3. Bu değer saat 13.00 sütununa aittir.
4. Gölgenin en kısa olduğu anda Güneş en yüksek konumdadır.

14. Bir öğrenci "Ay geceleri parladığına göre bir ışık kaynağıdır." demiştir. Bu görüşün yanlışlığını gösteren doğru açıklama hangisidir?

• A) Ay yalnızca dolunayda ışık üretir.
• B) Ay üzerine düşen Güneş ışığını yansıtır, kendisi ışık üretmez.
• C) Ay ışık üretir ama çok azdır.
• D) Ay'ın parlaklığı Dünya'nın ışığından gelir.

Doğru cevap: B — Işık kaynağı kendi ışığını üretir; Ay ise yalnızca aldığı ışığı yansıtır.

1. Işık kaynağı, ışığı kendisi üreten cisimdir.
2. Ay'ın yüzeyinde ışık üreten bir yapı yoktur.
3. Ay, Güneş'ten gelen ışığı yansıtır.
4. Bu yüzden Ay ışık kaynağı değil, aydınlatılan bir cisimdir.

15. Şemada gölge deneyinin aşamaları sırayla verilmiştir. Bu deneyde ölçüm sonucunu değiştirmeyecek tek işlem hangisidir?

• A) Feneri cisme yaklaştırmak
• B) Cismi perdeye yaklaştırmak
• C) Feneri daha yükseğe kaldırmak
• D) Perdenin arkasına masa çekmek

Doğru cevap: D — Gölge boyu kaynağın, cismin ve perdenin konumuna bağlıdır; perdenin arkasındaki masa gölgeyi etkilemez.

1. Feneri yaklaştırmak gölgeyi büyütür.
2. Cismi perdeye yaklaştırmak gölgeyi küçültür.
3. Feneri yükseltmek ışığın geliş yönünü değiştirir.
4. Perdenin arkasına konan masa ise ışığın yolunda değildir, ölçümü değiştirmez.