Canlılarda Sistemler

1. Şemada sindirim sistemine ait yapılar numaralandırılmıştır. Besinlerin ağızdan mideye taşındığı, sindirim yapmayan kas borusu şemada hangi numarayla gösterilmiştir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV

Doğru cevap: B — II numaralı yapı yemek borusudur; sindirim yapmaz, yalnız besini mideye iletir.

1. Şemadaki sırayı izleyelim: I ağız, II ağızdan mideye inen boru.
2. Bu boru yemek borusudur ve içinde sindirim enzimi bulunmaz.
3. Görevi kasılıp gevşeyerek besini aşağı itmektir. Soru "sindirim yapmayan kas borusu" diyor; tanım tam olarak buna uyuyor.
4. Denetleyelim: III mide ve IV ince bağırsak — ikisinde de sindirim gerçekleşiyor, bu yüzden onlar olamaz ✓.

2. Aynı şemada kimyasal sindirimin tamamlandığı ve sindirilmiş besinlerin kana geçtiği organ hangi numarayla gösterilmiştir?

• A) II
• B) III
• C) IV
• D) V

Doğru cevap: C — IV numaralı yapı ince bağırsaktır; kimyasal sindirim burada tamamlanır ve emilim burada olur.

1. Şemadaki yapıları tanıyalım: III mide, IV ise kıvrımlı ince bağırsak.
2. Kimyasal sindirim ince bağırsakta tamamlanır; buraya karaciğer ve pankreastan gelen salgılar da katılır.
3. Sindirilmiş besinler bağırsak yüzeyindeki villuslardan kana geçer. Bu olaya emilim denir.
4. Denetleyelim: V numara kalın bağırsak ve orada besin emilimi değil SU emilimi olur ✓.

3. Şemada yenen bir lokmanın vücutta izlediği yol sırayla verilmiştir. Bu yolda suyun emildiği ve atıkların dışarı atılmaya hazırlandığı son organ hangisidir?

• A) Mide
• B) İnce bağırsak
• C) Yemek borusu
• D) Kalın bağırsak

Doğru cevap: D — Kalın bağırsakta su ve mineral emilir, kalan atık dışarı atılmak üzere hazırlanır.

1. Şemadaki sırayı izleyelim; son kutu kalın bağırsak.
2. İnce bağırsakta besinler emildikten sonra kalan sulu artık buraya ulaşır.
3. Kalın bağırsakta suyun büyük bölümü ve bazı mineraller geri emilir; geriye kalan katılaşarak dışkı hâline gelir.
4. Denetleyelim: su geri emilmeseydi vücut her gün büyük miktarda su kaybederdi ✓ — bu organın işlevi tam olarak o kaybı önlemek.

4. Şemada kalbin dört bölümü K, L, M ve N ile gösterilmiştir. Vücuttan gelen kirli kanın kalpte ilk ulaştığı bölüm hangisidir?

• A) K
• B) L
• C) M
• D) N

Doğru cevap: A — Vücuttan gelen kan oku K bölümüne giriyor; kirli kan kalpte ilk buraya ulaşır.

1. Şemadaki etiketleri okuyalım: soldaki üst ok "vücuttan gelen kan" diyor.
2. Bu ok K bölümüne giriyor. Öyleyse vücuttan dönen kirli kanın ilk ulaştığı yer K.
3. K, kalbin üst bölümlerinden biri, yani bir kulakçıktır. Kan buradan alt bölüme (karıncığa) geçer ve akciğere gönderilir.
4. Denetleyelim: şemadaki öteki ok "akciğerden gelen kan" ve o N bölümüne giriyor — iki giriş birbirinden ayrı ✓.

5. Aynı şemada akciğerden gelen kan N bölümüne, oradan da vücuda gönderilmektedir. Kanın akciğerde uğradığı değişiklik nasıl açıklanır?

• A) Kandaki oksijen azalır, karbondioksit artar.
• B) Kanın rengi ve içeriği hiç değişmez.
• C) Kandaki besin miktarı artar.
• D) Kandaki karbondioksit verilir, oksijen alınır.

Doğru cevap: D — Akciğerlerde kandaki karbondioksit dışarı verilir, havadaki oksijen kana geçer.

1. Vücuttan dönen kan, dokulara oksijen bıraktığı için karbondioksitçe zengindir.
2. Kalp bu kanı akciğerlere gönderir. Akciğerlerdeki hava keseciklerinde gaz değişimi olur.
3. Karbondioksit kandan havaya geçer ve nefesle dışarı verilir; havadaki oksijen ise kana geçer. Temiz kan kalbe döner.
4. Denetleyelim: değişim iki yönlü ve zıt — biri çıkarken öteki giriyor ✓. Bu yüzden kanın rengi de koyudan parlak kırmızıya döner.

6. Şemada solunum sistemine ait yapılar numaralandırılmıştır. Gaz değişiminin gerçekleştiği hava keseciklerinin bulunduğu yapı hangi numaralıdır?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV

Doğru cevap: C — III numaralı yapı akciğerlerdir; gaz değişimi akciğerlerdeki hava keseciklerinde olur.

1. Şemadaki yapıları yukarıdan aşağı tanıyalım: I burun, II soluk borusu.
2. Soluk borusu ikiye ayrılarak iki büyük yapıya ulaşıyor; bunlar III ile gösterilen akciğerler.
3. Akciğerlerin içi çok sayıda hava kesesiyle doludur ve gaz değişimi tam olarak burada gerçekleşir.
4. Denetleyelim: burun havayı ısıtıp süzer, soluk borusu iletir — ikisinde de gaz değişimi olmaz ✓.

7. Cam fanus içine balonlar yerleştirilerek kurulan modelde alttaki lastik zar aşağı çekildiğinde balonların şiştiği gözlenmiştir. Bu gözlem vücutta hangi olayın modelidir?

• A) Nefes verme, çünkü diyafram yükselir.
• B) Nefes alma, çünkü diyafram alçalınca akciğerler hava ile dolar.
• C) Kanın kalpten çıkması
• D) Besinlerin mideye inmesi

Doğru cevap: B — Lastik zar diyaframı temsil eder; aşağı çekilince fanus içindeki hacim artar ve balonlar (akciğerler) hava ile dolar.

1. Modelde cam fanus göğüs boşluğunu, balonlar akciğerleri temsil eder.
2. Alttaki lastik zar diyafram kasıdır.
3. Zar aşağı çekilince iç hacim artar ve dışarıdan hava girer.
4. Bu durum nefes alma olayının modelidir.

8. Şemada boşaltım sistemine ait yapılar numaralandırılmıştır. Kanın süzülerek zararlı atıklardan temizlendiği organ hangi numarayla gösterilmiştir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) IV

Doğru cevap: A — I numaralı fasulye biçimli organ böbrektir; kanı süzerek zararlı atıkları ayırır.

1. Şemanın üst bölümünde fasulye biçiminde iki organ var; bunlar I ile gösterilmiş.
2. Bu biçim böbreğe aittir. Böbrekler kanı sürekli süzer, gerekli maddeleri geri kazandırır, atıkları ayırır.
3. Oluşan idrar II numaralı kanallarla aşağı, idrar kesesine iletilir.
4. Denetleyelim: sistemin akış yönü yukarıdan aşağı — süzme önce, depolama sonra ✓. Süzen organ en üstteki olmalı.

9. Aynı şemada III numarasıyla gösterilen kese biçimli yapının vücuttaki görevi nedir?

• A) Kanı süzerek idrar oluşturmak
• B) Oluşan idrarı biriktirip belirli aralıklarla dışarı atmak
• C) Besinleri sindirmek
• D) Havadan oksijen almak

Doğru cevap: B — III numaralı kese idrar kesesidir (mesane); oluşan idrarı biriktirir ve belirli aralıklarla dışarı atar.

1. Böbreklerde oluşan idrar kanallarla aşağı iner; şemada bu kanalların ulaştığı kese III ile gösterilmiş.
2. Bu kese idrar kesesi, yani mesanedir.
3. Görevi idrarı depolamaktır; belirli bir doluluğa ulaşınca boşaltma gerçekleşir. Böylece sürekli boşaltım yapmak gerekmez.
4. Denetleyelim: süzme işi böbrekte (I), iletim kanallarda (II), depolama kesede (III) — her yapının ayrı görevi var ✓.

10. Şekilde bir kolun dirsekten bükülme anı gösterilmiştir. Kol bu şekilde bükülürken K ve L kaslarının durumu nasıl olur?

• A) K kasılır, L gevşer.
• B) K gevşer, L kasılır.
• C) İki kas da aynı anda kasılır.
• D) İki kas da aynı anda gevşer.

Doğru cevap: A — Kaslar zıt çalışır: kol bükülürken üstteki K kası kasılıp kısalır, alttaki L kası gevşer.

1. Kaslar yalnız çekebilir, itemez; bu yüzden her hareket için zıt çalışan bir kas çifti gerekir.
2. Şekilde K kası şişmiş ve kısalmış çizilmiş — kısalıp kalınlaşma kasılmanın belirtisidir.
3. L kası ise uzamış ve incelmiş, yani gevşemiş. Kol bu şekilde bükülür.
4. Denetleyelim: kolu düzeltirken tam tersi olur — L kasılır, K gevşer ✓. İkisi hiçbir zaman aynı anda kasılmaz.

11. İki öğrencinin dinlenme hâlindeki ve on dakika koştuktan sonraki nabız sayıları tabloya kaydedilmiştir. Bu ölçümlerden çıkarılacak sonuç nedir?

• A) Egzersiz sırasında kalp daha yavaş çalışır.
• B) Nabız yalnızca yaşa bağlıdır, hareketle değişmez.
• C) Egzersizde kaslar daha çok oksijen istediği için kalp daha hızlı çalışır.
• D) Nabız ölçümleri rastgele değişir, bir kural yoktur.

Doğru cevap: C — Koşu sonrası nabız iki öğrencide de belirgin artmıştır; kaslara daha çok oksijen ve besin taşımak için kalp hızlanır.

1. Ada'nın nabzı 78'den 132'ye çıkmıştır.
2. Berk'in nabzı 82'den 138'e çıkmıştır.
3. İki ölçümde de koşudan sonra nabız artmıştır.
4. Kaslar daha çok oksijen istediği için kalp daha hızlı kan pompalar.

12. Bir öğrenci üç farklı durumda dakikadaki soluk alıp verme sayısını saymış ve tabloya yazmıştır. Bu ölçümler solunum ile hareket arasındaki ilişkiyi nasıl açıklar?

• A) Hareket arttıkça soluk sayısı da artmaktadır.
• B) Hareket arttıkça soluk sayısı azalmaktadır.
• C) Soluk sayısı hareketten etkilenmemektedir.
• D) Soluk sayısı yalnızca oturma süresine bağlıdır.

Doğru cevap: A — Soluk sayısı 16, 24 ve 38 biçiminde artmış; hareket arttıkça oksijen ihtiyacı ve solunum hızı artar.

1. Tablodaki üç değeri sırayla okuyalım: otururken 16, yürürken 24, koşarken 38.
2. Hareketin şiddeti arttıkça değer de büyümüş.
3. Nedeni şu: hareket eden kaslar enerji için daha çok oksijen ister; vücut da solunumu hızlandırarak bu ihtiyacı karşılar.
4. Denetleyelim: koşu bittikten sonra soluk sayısı yavaş yavaş normale döner ✓ — ihtiyaç azalınca hız da düşüyor.

13. Bir öğrenci ağzına aldığı ekmek parçasını uzun süre çiğnediğinde tadının tatlandığını fark ediyor. Bu gözlem sindirim sistemiyle ilgili neyi gösterir?

• A) Ağızda yalnızca fiziksel sindirim yapıldığını
• B) Ekmeğin midede sindirildiğini
• C) Tükürükteki enzimin ağızda kimyasal sindirimi başlattığını
• D) Ekmeğin hiç sindirilmediğini

Doğru cevap: C — Tükürükteki enzim ekmekteki nişastayı daha küçük ve tatlı moleküllere ayırır; bu kimyasal sindirimdir.

1. Ekmeğin ana içeriği nişastadır ve nişasta tatsızdır.
2. Uzun çiğnemede tat tatlıya dönüşüyor; demek ki maddenin YAPISI değişmiş.
3. Bu değişimi tükürükteki enzim yapar: nişastayı daha küçük, tatlı şeker moleküllerine ayırır. Yapıyı değiştiren sindirime kimyasal sindirim denir.
4. Denetleyelim: yalnız mekanik sindirim olsaydı ekmek küçülür ama TADI değişmezdi ✓ — tat değişimi kimyasal sindirimin kanıtı.

14. Şemada üç sistemin birlikte çalışması gösterilmiştir. Şemaya göre dolaşım sisteminin çalışmadığı bir durumda ne olur?

• A) Hücreler oksijeni doğrudan havadan alır.
• B) Sindirim sistemi durur ama hücreler etkilenmez.
• C) Solunum sistemi dolaşımın görevini üstlenir.
• D) Alınan oksijen hücrelere ulaşamaz ve enerji üretimi aksar.

Doğru cevap: D — Sistemler zincir hâlinde çalışır; taşıma aksarsa oksijen hücrelere ulaşamaz ve enerji üretimi durur.

1. Şemadaki zinciri izleyelim: solunum oksijeni alır → dolaşım taşır → hücre enerji üretir.
2. Dolaşım zincirin ORTA halkası; alma ile kullanma arasındaki köprü.
3. Bu halka koparsa oksijen akciğerlere girse bile hücrelere ulaşamaz; üçüncü adım gerçekleşemez ve enerji üretimi aksar.
4. Denetleyelim: hücreler oksijeni doğrudan havadan alamaz — vücudun iç bölgelerine hava ulaşmaz, bu yüzden taşıyıcı bir sistem gerekir ✓.

15. Bir öğrenci şemanın altına "Soluk alırken IV numaralı yapı yukarı çıkar ve göğüs boşluğu daralır." notunu düşmüştür. Bu notta düzeltilmesi gereken yer neresidir?

• A) Not doğrudur, düzeltmeye gerek yoktur.
• B) Soluk alırken diyafram aşağı iner ve göğüs boşluğu genişler.
• C) Soluk alırken akciğerler küçülür.
• D) IV numaralı yapı akciğer olduğu için hareket etmez.

Doğru cevap: B — IV numaralı yapı diyaframdır; soluk alırken aşağı iner ve göğüs boşluğu genişler.

1. Şemada akciğerlerin altındaki kubbe biçimli yapı diyaframdır; IV numara bu.
2. Öğrencinin notu "yukarı çıkar ve göğüs boşluğu daralır" diyor; ikisi de ters.
3. Doğrusu: soluk alırken diyafram kasılıp AŞAĞI iner, göğüs boşluğunun hacmi ARTAR ve dışarıdan akciğerlere hava dolar.
4. Denetleyelim: hacim artınca içerideki basınç düşer ve hava kendiliğinden içeri akar ✓. Notta anlatılan hareket ise soluk VERMEYE ait.