Canlılarda Sistemler

1. Grafikte düzenli spor yapan ve yapmayan iki kişinin aynı egzersiz sırasında ve sonrasında ölçülen nabız değerleri verilmiştir. Grafiğe göre düzenli sporun kalp üzerindeki etkisi nasıl açıklanır?

• A) Düzenli spor yapanın nabzı hem daha düşüktür hem de daha çabuk normale döner.
• B) Düzenli spor yapanın nabzı sürekli daha yüksektir.
• C) İki kişinin nabız değişimi tamamen aynıdır.
• D) Düzenli spor kalbi yorduğu için nabız hiç düşmez.

Doğru cevap: A — Sporcunun başlangıç nabzı daha düşük, tepe değeri daha küçük ve 20. dakikada başlangıç değerine dönmüştür.

1. Sporcunun başlangıç nabzı 58, diğerininki 80'dir.
2. Egzersizin tepe noktasında değerler 132 ve 162'dir.
3. 20. dakikada sporcunun nabzı 60'a, diğerininki ancak 112'ye inmiştir.
4. Demek ki düzenli spor kalbi güçlendirir ve toparlanmayı hızlandırır.

2. Bir sağlık taramasında iki grubun günlük lif tüketimi ile sindirim şikâyetleri karşılaştırılarak tablo hazırlanmıştır. Tablodan çıkarılacak sağlıklı beslenme önerisi nedir?

• A) Lifli besinlerden kaçınılmalıdır.
• B) Sebze, meyve ve tam tahıl gibi lifli besinler yeterince tüketilmelidir.
• C) Yalnızca et ürünleri tüketilmelidir.
• D) Su tüketimi azaltılmalıdır.

Doğru cevap: B — Lif tüketimi yeterli olan grupta şikâyet seyrek; lif bağırsak hareketlerini düzenler.

1. Tabloyu karşılaştıralım: K grubunda lif az ve şikâyet sık, L grubunda lif yeterli ve şikâyet seyrek.
2. İki satır arasında lif arttıkça şikâyet azalıyor.
3. Nedeni şu: lif sindirilmeden bağırsağa ulaşır, hacim oluşturur ve bağırsak hareketlerini düzenler. Öyleyse öneri lifli besinleri yeterince tüketmek olmalı.
4. Denetleyelim: sebze, meyve ve tam tahıl lif bakımından zengin besinler ✓.

3. Şekildeki besin piramidini inceleyen bir öğrenci günlük beslenme listesini düzenlemek istiyor. Piramide göre listede en az yer vermesi gereken grup hangisidir?

• A) Tam tahıllar
• B) Sebze ve meyve
• C) Süt, et ve yumurta
• D) Şeker ve katı yağ

Doğru cevap: D — Piramidin tepesindeki grup en az tüketilmesi gereken gruptur: şeker ve katı yağ.

1. Besin piramidi bir sıralama aracıdır: tabana yakın gruplar çok, tepeye yakın gruplar az tüketilir.
2. Tabanda tam tahıllar, üstünde sebze ve meyve, sonra süt-et-yumurta grubu yer alıyor.
3. En tepede şeker ve katı yağ var; öyleyse listede en az bu gruba yer verilmeli.
4. Denetleyelim: bu besinler enerji verir ama vitamin, mineral ve lif bakımından yoksuldur — az tüketilmesinin nedeni bu ✓.

4. İki kişinin günlük su tüketimi ile idrar rengi tabloda karşılaştırılmıştır. Bu veriler boşaltım sistemi sağlığı bakımından neyi gösterir?

• A) Yeterli su içmek böbreklerin atıkları kolay süzmesini sağlar.
• B) Su tüketimi böbrekleri hiç etkilemez.
• C) Az su içmek böbrekleri dinlendirir.
• D) İdrar rengi yalnızca yenen yiyeceğe bağlıdır.

Doğru cevap: A — Az su içen kişide idrar koyulaşmış; yeterli su atıkların seyreltilip kolay atılmasını sağlar.

1. Tabloyu karşılaştıralım: K günde 0,8 L su içmiş, idrarı koyu sarı; L 2,2 L içmiş, idrarı açık sarı.
2. Koyu renk, aynı miktar atığın daha az su içinde çözünmüş olduğunu gösterir.
3. Yeterli su, böbreklerin atıkları seyreltip kolayca uzaklaştırmasını sağlar; az su böbrekleri zorlar.
4. Denetleyelim: idrar rengi bu yüzden bir sağlık göstergesi olarak kullanılır — açık sarı yeterli su içildiğini işaret eder ✓.

5. İki özdeş tavuk kemiği, biri su diğeri sirke dolu kavanozlara konmuş ve iki gün sonra gözlenmiştir. Bu deneyin sonucu kemik sağlığı ile nasıl ilişkilendirilir?

• A) Kemik yalnızca sudan oluşur.
• B) Kemiğe sertliğini veren mineraller çözününce kemik dayanıklılığını yitirir.
• C) Sirke kemiği büyütür.
• D) Kemik sertliği tamamen kas gücüne bağlıdır.

Doğru cevap: B — Sirke kemikteki kalsiyum minerallerini çözer; mineral kaybeden kemik esnekleşir ve dayanıklılığını yitirir.

1. Deneyde tek değişen etken sıvı: biri su (kontrol), öteki sirke.
2. Sudaki kemik sert kalmış; sirkedeki kemik iki günde esnek hâle gelmiş.
3. Sirke asidiktir ve kemiğe sertliğini veren kalsiyum minerallerini çözer. Mineralini kaybeden kemik dayanıklılığını yitirir.
4. Denetleyelim: kontrol kavanozu olmasaydı değişimin sirkeden mi zamandan mı geldiği ayırt edilemezdi ✓.

6. Şekilde iki farklı oturuş biçimi gösterilmiştir. Destek ve hareket sistemi sağlığı bakımından bu oturuşlar için ne söylenmelidir?

• A) L oturuşu tercih edilmelidir, çünkü omurga dik durmaktadır.
• B) K oturuşu tercih edilmelidir, çünkü omurga dik durmaktadır.
• C) İki oturuş da omurga için aynı etkiye sahiptir.
• D) Oturuş biçiminin omurga sağlığıyla ilgisi yoktur.

Doğru cevap: B — K oturuşunda omurga dik ve sırt destekli; L oturuşunda omurga öne kamburlaşıyor.

1. Şekildeki iki oturuşu gövde çizgisine bakarak karşılaştıralım.
2. K oturuşunda gövde çizgisi dik; omurga doğal biçimini koruyor.
3. L oturuşunda gövde öne doğru kavislenmiş, yani kamburlaşmış. Sürekli böyle oturmak omurga eğriliğine yol açabilir.
4. Denetleyelim: omurga vücudun taşıyıcı direğidir; eğrilik hem duruşu hem iç organların yerleşimini etkiler ✓.

7. Grafikte aynı yaş grubundaki üç kişinin akciğer kapasitesi ölçümleri verilmiştir. Grafiğe göre sigaranın solunum sistemi üzerindeki etkisi nedir?

• A) Sigara içildikçe akciğer kapasitesi artmaktadır.
• B) Sigara akciğer kapasitesini etkilememektedir.
• C) Sigara tüketimi arttıkça akciğer kapasitesi azalmaktadır.
• D) Akciğer kapasitesi yalnızca boy uzunluğuna bağlıdır.

Doğru cevap: C — Değerler 96, 78 ve 54 biçiminde düşüyor; sigara tüketimi arttıkça akciğer kapasitesi azalıyor.

1. Grafikteki üç değeri sırayla okuyalım: içmeyen 96, az içen 78, çok içen 54 birim.
2. Sütunlar soldan sağa alçalıyor; sigara arttıkça kapasite düşüyor.
3. Nedeni şu: sigara dumanı hava keseciklerini tahrip eder ve akciğerin havayı tutma kapasitesini azaltır.
4. Denetleyelim: üç kişi de aynı yaş grubunda ✓ — yaş sabit tutulduğu için fark doğrudan sigaraya bağlanabiliyor.

8. Sürekli hazır gıda tüketen ve hiç hareket etmeyen bir kişi, kalbinin daha çok zorlandığını fark ediyor. Bu kişiye dolaşım sistemi sağlığı için verilecek en uygun öneri nedir?

• A) Tuz ve doymuş yağ tüketimini azaltıp düzenli yürüyüş yapmalıdır.
• B) Hareketi tamamen bırakıp dinlenmelidir.
• C) Su tüketimini en aza indirmelidir.
• D) Öğün sayısını artırıp hazır gıdayı sürdürmelidir.

Doğru cevap: A — Dengeli beslenme ve düzenli egzersiz kalbin ve damarların sağlığını korur.

1. Kişinin iki sorunu var: hazır gıda ağırlıklı beslenme ve hareketsizlik. Öneri ikisini birden ele almalı.
2. Hazır gıdalarda tuz ve doymuş yağ oranı yüksektir; bu maddeler damarları daraltarak kalbi zorlar.
3. Düzenli egzersiz ise kalp kasını güçlendirir ve damarların esnekliğini korur. Öyleyse beslenme düzeltilmeli ve hareket artırılmalı.
4. Denetleyelim: yalnız birini değiştirmek eksik kalırdı — iki etken de kalbi ayrı ayrı zorluyor ✓.

9. Bir öğrencinin iki öğünde yediği besinler tabloda verilmiştir. Bu iki öğünde de eksik kalan besin grubu hangisidir?

• A) Karbonhidratlar
• B) Protein kaynakları ile sebze ve meyveler
• C) Su
• D) Tahıllar

Doğru cevap: B — İki öğün de karbonhidrat ağırlıklı; protein kaynakları ile sebze ve meyve grubu eksik.

1. Öğünleri besin gruplarına ayıralım. Kahvaltı: reçel, ekmek, çay. Öğle: pilav, makarna.
2. Ekmek, pilav, makarna ve reçel — hepsi karbonhidrat ağırlıklı.
3. Süt, et, yumurta gibi protein kaynakları hiç yok; sebze ve meyve de yok. Eksik olan bu iki grup.
4. Denetleyelim: karbonhidrat fazlasıyla var, yani o grup eksik olamaz ✓.

10. Bir öğrenci "Kas yapmak için sadece protein tozu içmek yeterlidir, başka besine gerek yoktur." diyor. Bu görüş sağlıklı beslenme ilkeleri açısından değerlendirildiğinde ne söylenir?

• A) Doğrudur, protein tek başına yeterlidir.
• B) Doğrudur, ancak su içilmemelidir.
• C) Yanlıştır, çünkü vücut karbonhidrat, yağ, vitamin, mineral ve suya da ihtiyaç duyar.
• D) Yanlıştır, çünkü protein kasa hiç katkı sağlamaz.

Doğru cevap: C — Dengeli beslenme bütün besin gruplarını içerir; vücut karbonhidrat, yağ, vitamin, mineral ve suya da ihtiyaç duyar.

1. Görüşün doğru yanı var: proteinler vücudun yapı taşıdır ve kas gelişimine katkı sağlar.
2. Ama eksik bıraktığı şey şu: enerji karbonhidrat ve yağlardan sağlanır; protein enerji için harcanırsa yapı taşı olarak kullanılamaz.
3. Ayrıca vitamin, mineral ve su hayati görevler üstlenir. Tek bir grupla beslenmek bu ihtiyaçları karşılamaz.
4. Denetleyelim: yalnız protein tüketen biri kısa sürede halsizleşir ve bağışıklığı zayıflar ✓ — eksik gruplar kendini gösterir.

11. Grafikte yaşa göre dakikadaki ortalama soluk alıp verme sayısı verilmiştir. Grafiğe bakan bir öğrenci hangi sonuca ulaşır?

• A) En yüksek soluk sayısı on altı yaşındadır.
• B) Yaş büyüdükçe dakikadaki soluk sayısı artmaktadır.
• C) Soluk sayısı yaşla birlikte değişmemektedir.
• D) Yaş büyüdükçe dakikadaki soluk sayısı azalmaktadır.

Doğru cevap: D — Değerler 44'ten 18'e düşmektedir; büyüdükçe akciğer hacmi arttığı için soluk sayısı azalır.

1. Grafikte yaş sağa doğru artmaktadır.
2. Soluk sayısı 44, 32, 26, 20 ve 18 olarak azalmaktadır.
3. Çizgi soldan sağa alçalmaktadır.
4. Demek ki yaş büyüdükçe dakikadaki soluk sayısı azalır.

12. Şemada bir beslenme eksikliğinin destek ve hareket sistemine etkisi zincir hâlinde verilmiştir. Bu zinciri kırmak için günlük beslenmede ne yapılmalıdır?

• A) Süt, yoğurt, peynir gibi kalsiyum kaynakları düzenli tüketilmelidir.
• B) Su tüketimi azaltılmalıdır.
• C) Karbonhidrat tüketimi iki katına çıkarılmalıdır.
• D) Hiçbir değişiklik yapmaya gerek yoktur.

Doğru cevap: A — Zincirin ilk halkası kalsiyum eksikliği; süt, yoğurt ve peynir gibi kaynaklar tüketilirse zincir başlangıçta kesilir.

1. Şemadaki zinciri izleyelim: yetersiz kalsiyum → kemik yoğunluğu azalır → kemikler kolay kırılır.
2. Zinciri kırmanın en etkili yolu İLK halkaya müdahale etmektir; sonraki adımlar ondan doğuyor.
3. İlk halka kalsiyum eksikliği. Süt, yoğurt, peynir gibi kalsiyumdan zengin besinler düzenli tüketilirse eksiklik oluşmaz.
4. Denetleyelim: ilk halka giderilirse ikinci ve üçüncü adımlar hiç gerçekleşmez ✓.

13. Tabloda bazı alışkanlıklar ve olumsuz etkiledikleri sistemler eşleştirilmiştir. Bu tabloya "Ağır çanta tek omuzda taşımak" satırı eklenecek olsa karşısına hangi sistem yazılmalıdır?

• A) Sindirim sistemi
• B) Solunum sistemi
• C) Destek ve hareket sistemi
• D) Boşaltım sistemi

Doğru cevap: C — Tek omuzda ağır yük taşımak omurga ve kaslara zarar verir; bu destek ve hareket sistemidir.

1. Ağır çanta yükü omurga üzerine dengesiz biner.
2. Bu durum omurga eğriliğine ve kas ağrılarına yol açar.
3. Omurga ve kaslar destek ve hareket sisteminin parçalarıdır.
4. Bu yüzden karşısına destek ve hareket sistemi yazılmalıdır.

14. Bir okulda yapılan çalışmada kahvaltı yapan ve yapmayan öğrencilerin derse katılım puanları ölçülmüştür. Bu ölçüm hangi çıkarımı desteklemektedir?

• A) Kahvaltı yapmak öğrenmeyi olumsuz etkiler.
• B) Kahvaltı ile derse katılım arasında bir ilişki görünmemektedir.
• C) Kahvaltı yalnızca boy uzamasını etkiler.
• D) Düzenli kahvaltı gün içindeki enerjiyi ve derse katılımı artırmaktadır.

Doğru cevap: D — Kahvaltı yapan grubun puanı 84, yapmayanınki 57'dir; aradaki fark kahvaltının etkisini destekler.

1. Kahvaltı yapan grubun puanı 84 birimdir.
2. Kahvaltı yapmayan grubun puanı 57 birimdir.
3. İki sütun arasında belirgin bir fark vardır.
4. Bu fark, düzenli kahvaltının derse katılımı artırdığını destekler.

15. Sekiz hafta boyunca A grubu her gün yürüyüş yapmış, B grubu hareketsiz kalmıştır. Sürenin sonunda aynı egzersiz uygulanıp toparlanma süreleri ölçülmüştür. Bu deneyde kontrol edilen değişken ve varılan sonuç nedir?

• A) Deneyde hiçbir değişken kontrol edilmemiştir.
• B) Değişken ölçüm saatidir; sabah ölçümleri her zaman düşüktür.
• C) Değişken grupların yaşıdır; genç grup daha çabuk toparlanır.
• D) Değişken uygulanan egzersizdir; düzenli yürüyüş kalbin toparlanma süresini kısaltmıştır.

Doğru cevap: D — Gruplar arasındaki tek fark sekiz haftalık yürüyüş uygulamasıdır; toparlanma 9 dakikadan 3 dakikaya inmiştir.

1. A ve B gruplarına aynı egzersiz testi uygulanmıştır.
2. Aralarındaki tek fark sekiz haftalık düzenli yürüyüştür.
3. A grubu 3 dakikada, B grubu 9 dakikada toparlanmıştır.
4. Demek ki düzenli egzersiz kalbin toparlanma süresini kısaltır.