Bilim, Teknoloji ve Toplum

1. Tanıtım metninde bir tıp eserinin içeriği ve Avrupa'daki etkisi anlatılmaktadır. Bu eserin yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulması, bilim hakkında hangi sonuca ulaştırır?

• A) Bilimsel bilginin yalnızca üretildiği ülkede kullanıldığı
• B) Tıp alanında yalnızca deneme yanılmanın işe yaradığı
• C) Bilimsel bilginin ülkeler ve kuşaklar arasında aktarılarak ilerlediği
• D) Eski eserlerin bilimsel değer taşımadığı

Doğru cevap: C — Bir toplumda üretilen bilginin başka toplumlarda çevrilip okutulması, bilimin birikimli ve paylaşımlı ilerlediğini gösterir.

1. Eser bir Türk-İslam bilgini tarafından yazılmıştır.
2. Latinceye çevrilerek Avrupa'ya taşınmıştır.
3. Orada yüzyıllar boyunca ders kitabı olarak kullanılmıştır.
4. Demek ki bilgi sınır ve kuşak tanımadan aktarılarak birikir.

2. Tabloda dört bilgin ve çalışma alanları verilmiştir. Bir belediye, şehir müzesinde su gücüyle çalışan otomat makinelerin maketlerini sergileyecektir. Tabloya göre bu sergi hangi bilginin adına düzenlenmelidir?

• A) Cezeri
• B) İbn-i Sina
• C) Harezmi
• D) Uluğ Bey

Doğru cevap: A — Tabloda makine ve otomat alanı Cezeri ile eşleştirilmiştir.

1. Sergide su gücüyle çalışan makineler yer alacaktır.
2. Tabloda makine ve otomat alanı Cezeri'ye aittir.
3. İbn-i Sina tıp, Harezmi matematik alanındadır.
4. Uluğ Bey ise astronomi ile ilgilenmiştir.

3. Çizimde akarsuyun döndürdüğü bir çark ve buna bağlı dişliler gösterilmiştir. Bu düzeneğin bulunduğu dönemde toplum hayatına sağladığı en önemli katkı hangisidir?

• A) Suyun kirlenmesini önlemesi
• B) Tarım alanlarını küçültmesi
• C) Yazının yayılmasını sağlaması
• D) İnsan gücüyle yapılan işlerin doğal enerjiyle yapılabilmesi

Doğru cevap: D — Su çarkı ve dişli düzenekleri, insan ve hayvan gücüyle yapılan ağır işleri akarsuyun gücüyle yapılabilir hâle getirmiştir.

1. Çizimde çarkı döndüren güç akarsudur.
2. Çarkın hareketi dişliler aracılığıyla makineye aktarılmaktadır.
3. Böylece öğütme, su kaldırma gibi işler kendiliğinden yapılır.
4. Bu da insan gücüne olan ihtiyacı azaltmıştır.

4. Haritada eski bir denizcinin çizdiği haritada işaretlenmiş iki kıyı gösterilmiştir. XVI. yüzyılda çizilen bu haritada uzak kıtaların kıyılarının yer alması, dönemin denizcilik bilgisi hakkında neyi gösterir?

• A) Denizcilerin yalnızca kendi kıyılarını tanıdığını
• B) Denizcilerin gözlem ve başka kaynaklardan yararlanarak bilgi biriktirdiğini
• C) Haritaların yalnızca hayal ürünü olduğunu
• D) Denizcilikte hiçbir ölçüm aracının kullanılmadığını

Doğru cevap: B — Uzak kıyıların çizilebilmesi, seyir gözlemlerinin ve farklı kaynaklardan gelen bilgilerin bir araya getirilmesiyle mümkün olmuştur.

1. Haritada denizcinin kendi bölgesi dışındaki kıyılar da yer almaktadır.
2. Bir kişi bu kıyıların tamamını tek başına gezmiş olamaz.
3. Öyleyse başka denizcilerin kayıt ve haritalarından yararlanılmıştır.
4. Bu da bilginin derlenip biriktirilerek üretildiğini gösterir.

5. Şemada bir buluşun yol açtığı gelişmeler sırayla verilmiştir. Şemadaki zincir dikkate alındığında bu buluşun toplum üzerindeki en kapsamlı etkisi hangisidir?

• A) Bilginin küçük bir gruptan çıkıp geniş kitlelere yayılması
• B) Kitapların değerinin tamamen kaybolması
• C) Okuryazarlığın yalnızca yöneticilerle sınırlı kalması
• D) Yazının kullanımdan kalkması

Doğru cevap: A — Matbaa kitabı çoğaltarak ucuzlatmış, okuryazarlığı yaygınlaştırmış ve bilgiyi geniş kitlelere ulaştırmıştır.

1. Şemada matbaa kitap sayısını artırmıştır.
2. Kitap sayısının artması okuryazarlığı yaygınlaştırmıştır.
3. Okuryazarlığın artması bilgi paylaşımını hızlandırmıştır.
4. Zincirin sonucu, bilginin dar bir çevreden geniş kitlelere yayılmasıdır.

6. Kartta bir öğrencinin ödev hazırlarken yaptığı davranış anlatılmaktadır. Öğretmenin ödevi geri göndermesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ödevin çok uzun olması
• B) İnternetten yararlanmanın yasak olması
• C) Başkasının emeğini kaynak göstermeden kendi çalışması gibi sunması
• D) Ödevi elle yazmamış olması

Doğru cevap: C — Bir metni kaynak göstermeden kendi cümlesi gibi sunmak telif hakkı ihlalidir ve bilimsel dürüstlüğe aykırıdır.

1. Öğrenci üç paragrafı olduğu gibi kopyalamıştır.
2. Metni kendi cümlesi gibi sunmuştur.
3. Kaynakça bölümünü boş bırakarak kaynağı gizlemiştir.
4. Bu davranış başkasının emeğini sahiplenmek anlamına gelir.

7. Grafikte bir öğrencinin bir gününün nasıl geçtiği verilmiştir. Öğrenci son zamanlarda gözlerinin yorulduğundan ve uykusuzluktan yakınmaktadır. Grafik verileriyle bu şikâyetler arasında kurulabilecek en tutarlı bağ hangisidir?

• A) Okulda geçen sürenin fazla olması
• B) Ekran karşısında geçen sürenin uyku ve hareketten çalınması
• C) Aileyle geçirilen sürenin uzun olması
• D) Oyun ve spor süresinin fazla olması

Doğru cevap: B — Ekran süresi 6 saatle uyku ve okul dışındaki en büyük dilimdir; bu süre uyku ve hareket süresini daraltmaktadır.

1. Grafikte ekran süresi 6 saattir.
2. Oyun ve spor yalnızca 1, aile 2 saattir.
3. Uzun ekran süresi göz yorgunluğunun bilinen sebebidir.
4. Geç saatlere sarkan ekran kullanımı uyku süresini de kısaltır.

8. Şemada bir buluşun toplumsal etkileri gösterilmiştir. Şemaya göre teknolojik gelişmelerin toplum üzerindeki etkisi için hangisi söylenebilir?

• A) Yalnızca olumlu sonuçlar doğurur.
• B) Yalnızca olumsuz sonuçlar doğurur.
• C) Toplum üzerinde hiçbir etkisi yoktur.
• D) Aynı gelişme hem yeni imkânlar hem de yeni sorunlar doğurabilir.

Doğru cevap: D — Şemada aynı buluş üretimi hızlandırırken bazı işleri yok etmiş, yeni meslekler de doğurmuştur; etkiler tek yönlü değildir.

1. Şemada üretimin hızlanması olumlu bir sonuçtur.
2. Bazı işlerin ortadan kalkması olumsuz bir sonuçtur.
3. Yeni mesleklerin doğması ise yeni bir imkândır.
4. Üçü aynı gelişmeden çıktığı için etki hem olumlu hem olumsuzdur.

9. Ansiklopedi maddesinde bir bilginin çalışmasının bugüne uzanan etkisi anlatılmaktadır. Metne göre bu bilginin çalışması ile günümüz teknolojisi arasındaki bağ nasıl kurulmuştur?

• A) Geliştirdiği adım adım çözüm yöntemi bilgisayar programlarının temeline dönüşmüştür.
• B) Bilgisayarların ilk örneğini kendisi üretmiştir.
• C) Yalnızca yıldızların hareketini hesaplamıştır.
• D) İnterneti kuran ekipte yer almıştır.

Doğru cevap: A — Harezmi'nin adım adım çözüm yöntemi "algoritma" adıyla bugünkü yazılımların temelini oluşturur.

1. Metinde bilinmeyeni harfle gösterip denklem kurmaktan söz edilmektedir.
2. Bu yöntem cebir adıyla anılmaktadır.
3. Bilginin adı Latinceye algoritma biçiminde geçmiştir.
4. Algoritma, bilgisayar programlarının adım adım çalışma mantığıdır.

10. Tabloda bir haberin karşı kıyıya ulaşma süresi üç ayrı dönem için verilmiştir. Tablodaki değişimin günümüz toplumunda doğurduğu risk aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Haberlerin hiç yayılamaması
• B) İnsanların haberden habersiz kalması
• C) Doğrulanmamış bilginin de aynı hızla yayılabilmesi
• D) Haber kaynaklarının azalması

Doğru cevap: C — Bilginin saniyeler içinde yayılması doğru bilgi kadar yanlış bilgiyi de hızlandırır; bu yüzden doğrulama önem kazanır.

1. Tabloda süre haftalardan saniyelere inmiştir.
2. Bu hız, bilginin denetlenme süresini de kısaltmıştır.
3. Kaynağı kontrol edilmemiş bir haber de aynı hızla yayılır.
4. Bu nedenle günümüzün riski yanlış bilginin hızlı yayılmasıdır.

11. Kartlarda uzay teknolojisiyle bağlantılı dört alan verilmiştir. Bu alanların ortak yönü düşünüldüğünde uzay çalışmalarıyla ilgili hangi çıkarım yapılabilir?

• A) Uzay çalışmaları yalnızca bilim insanlarını ilgilendirir.
• B) Uzay çalışmalarının sonuçları günlük hayatta da kullanılmaktadır.
• C) Uzay çalışmalarının hiçbir maliyeti yoktur.
• D) Uzay çalışmaları yalnızca eğitim alanında kullanılır.

Doğru cevap: B — Uydular sayesinde hava tahmini, yön bulma ve uzaktan eğitim gibi hizmetler herkesin günlük hayatına girmiştir.

1. Kartlarda uydu bir uzay teknolojisi ürünüdür.
2. Hava tahmini, navigasyon ve uzaktan eğitim uydularla çalışır.
3. Bu hizmetleri günlük hayatta herkes kullanmaktadır.
4. Öyleyse uzay çalışmalarının sonuçları toplumun tamamına yansır.

12. Bir ülkede bilim insanlarının bulguları yönetimin görüşüne aykırı olduğu gerekçesiyle yayımlanamamakta, farklı düşünceyi savunanlar üniversiteden uzaklaştırılmaktadır. Bu ülkede bilimsel çalışmaların uzun vadede nasıl etkilenmesi beklenir?

• A) Bilimsel çalışmalar hızlanır çünkü tek görüş vardır.
• B) Bilimsel çalışmalar yalnızca hızlanır ama nitelik değişmez.
• C) Bilimsel çalışmalar hiçbir biçimde etkilenmez.
• D) Yeni fikirler tartışılamadığı için bilimsel ilerleme yavaşlar.

Doğru cevap: D — Bilim, farklı görüşlerin serbestçe tartışılıp sınanmasıyla ilerler; düşünce özgürlüğü kısıtlanınca bu döngü durur.

1. Bilimde bir bulgu ancak eleştirilip sınanarak doğrulanır.
2. Bulguların yayımlanamaması bu sınamayı engeller.
3. Farklı düşünenlerin uzaklaştırılması tartışma ortamını yok eder.
4. Tartışılmayan fikirler gelişemeyeceği için ilerleme yavaşlar.

13. Bir öğrenci hazırladığı tasarımı yarışmaya göndermeden önce öğretmeni ona tasarımın kendisine ait olduğunu belgeleyen bir başvuru yapmasını önermiştir. Öğretmenin bu önerisi hangi hakkın korunmasına yöneliktir?

• A) Fikrî ve sınai mülkiyet hakkının
• B) Seçme ve seçilme hakkının
• C) Dilekçe hakkının
• D) Eğitim hakkının

Doğru cevap: A — Bir kişinin ürettiği tasarım, buluş ya da eser üzerindeki hakkı fikrî ve sınai mülkiyet hakkıyla korunur.

1. Öğrencinin tasarımı kendi emeğinin ürünüdür.
2. Belgelenmezse başkası tarafından sahiplenilebilir.
3. Emek ürünü fikirleri koruyan hak fikrî ve sınai mülkiyet hakkıdır.
4. Bu nedenle öğretmen tescil başvurusunu önermiştir.

14. Bir kasabada kurulan tekstil fabrikası çok sayıda kişiye iş sağlamış; ancak fabrikanın atıkları dereye verilince derede balık ölümleri görülmüştür. Bu durum teknoloji ile ilgili hangi ilkeyi hatırlatır?

• A) Teknoloji kullanılırken üretim tek başına yeterlidir.
• B) Doğaya verilen zarar üretim sürerken düşünülmez.
• C) Teknoloji, çevreye etkisi gözetilerek kullanılmalıdır.
• D) Fabrikaların yerleşim yerlerine kurulması zorunludur.

Doğru cevap: C — Teknolojinin yararı, doğaya verdiği zarar denetlenmediğinde uzun vadede kayba dönüşür; bu yüzden çevresel etki gözetilmelidir.

1. Fabrika iş imkânı sağlayarak olumlu bir katkı yapmıştır.
2. Aynı fabrikanın atıkları dereyi kirletmiştir.
3. Kirlenen derede canlı yaşamı zarar görmüştür.
4. Bu nedenle teknoloji çevresel etkisi gözetilerek kullanılmalıdır.

15. Uluğ Bey Semerkant'ta bir rasathane kurdurmuş, burada yıldızların yerlerini yıllarca gözlemleyerek bir cetvel hazırlatmıştır. Bu çalışmanın bilimsel yöntem açısından öne çıkan özelliği nedir?

• A) Sonucun tahmine dayanması
• B) Uzun süreli düzenli gözleme ve ölçüme dayanması
• C) Yalnızca eski kitaplardan aktarılması
• D) Tek bir gecelik bakışla elde edilmesi

Doğru cevap: B — Uluğ Bey'in cetveli yıllara yayılan düzenli gözlem ve ölçümlere dayanır; bu, bilimsel yöntemin temel özelliğidir.

1. Rasathane gözlem yapmak için kurulmuş bir yapıdır.
2. Gözlemler yıllarca sürdürülmüştür.
3. Elde edilen veriler cetvel hâline getirilmiştir.
4. Düzenli gözlem ve ölçüme dayanmak bilimsel yöntemin gereğidir.