İnsanlar, Yerler ve Çevreler

1. Piramitte A ülkesinin nüfusunun yaş gruplarına dağılımı verilmiştir. Bu ülkenin hükûmeti önümüzdeki on yıl için bir yatırım planı hazırlayacaktır. Piramide göre en öncelikli yatırım alanı hangisi olmalıdır?

• A) Huzurevi ve yaşlı bakım merkezleri
• B) Okul ve mesleki eğitim merkezleri
• C) Emeklilik ödemeleri için ek bütçe
• D) Yaşlılara yönelik sağlık merkezleri

Doğru cevap: B — Piramidin tabanı geniştir; nüfusun büyük bölümü çocuk ve gençlerden oluştuğu için eğitim yatırımı önceliklidir.

1. Piramitte 0-14 ve 15-24 yaş grupları en geniş çubuklardır.
2. 65 yaş üstü grup ise en dar çubuktur.
3. Yani ülkede genç nüfus ağırlıktadır.
4. Genç nüfusun ilk ihtiyacı eğitim ve mesleki yetiştirme olacaktır.

2. Piramitte B ülkesinin yaş yapısı gösterilmiştir. Bir ekonomist bu ülke için "Çalışan nüfusun üzerindeki yük gelecekte artacaktır." demiştir. Ekonomistin bu öngörüsünü destekleyen veri hangisidir?

• A) 0-14 yaş grubunun dar, 65 yaş üstü grubun geniş olması
• B) 25-44 yaş grubunun en geniş grup olması
• C) Kadın ve erkek oranlarının birbirine yakın olması
• D) 15-24 yaş grubunun 45-64 grubundan geniş olması

Doğru cevap: A — Taban daraldıkça ileride çalışacak nüfus azalır; yaşlı nüfusun geniş olması bakım ve emeklilik yükünü artırır.

1. Piramitte en dar çubuk 0-14 yaş grubudur.
2. 65 yaş üstü grup ise oldukça geniştir.
3. Bugünün çocukları azsa yarının çalışanları da az olur.
4. Az sayıda çalışan, çok sayıda yaşlıya bakacağı için yük artar.

3. Tabloda üç ilin nüfusu ve yüz ölçümü verilmiştir. Bir öğrenci "K ilinde nüfus daha seyrek dağılmıştır." demektedir. Öğrencinin bu yargıya ulaşmak için tabloda yapması gereken işlem nedir?

• A) İllerin nüfuslarını birbirinden çıkarmak
• B) Nüfusu yüz ölçümüne bölerek km²'ye düşen kişi sayısını bulmak
• C) Yüz ölçümlerini toplayıp ikiye bölmek
• D) Nüfusları toplayıp il sayısına bölmek

Doğru cevap: B — Nüfus yoğunluğu, nüfusun yüz ölçümüne bölünmesiyle bulunur; seyreklik ancak bu oranla karşılaştırılabilir.

1. K ve L illerinin nüfusu eşittir, ancak yüz ölçümleri farklıdır.
2. Yalnızca nüfusa bakmak seyreklik hakkında bilgi vermez.
3. Nüfus yoğunluğu = nüfus ÷ yüz ölçümü biçiminde hesaplanır.
4. K ilinde bu oran daha küçük çıkacağı için nüfus daha seyrektir.

4. Grafikte bir ülkede yapılan iç göçlerin sebeplerine göre dağılımı verilmiştir. Devlet göçü yavaşlatmak için tek bir alanda çözüm üretecekse grafiğe göre hangi alana yönelmelidir?

• A) Kırsalda yeni istihdam alanları oluşturmak
• B) Büyük şehirlere yeni hastane açmak
• C) Şehirlerde ulaşım hatlarını çoğaltmak
• D) Kırsalda nüfus sayımını sıklaştırmak

Doğru cevap: A — Göç sebeplerinin %52'si iş bulmadır; göçü yavaşlatmanın en etkili yolu göç veren yerde iş imkânı yaratmaktır.

1. Grafikte en büyük dilim %52 ile iş bulmadır.
2. Eğitim %23, sağlık %14 ile daha küçük paylardadır.
3. En büyük sebebe yönelen çözüm en çok kişiyi etkiler.
4. Bu nedenle kırsalda istihdam oluşturmak seçilmelidir.

5. Grafikte bir ülkede kentte yaşayan nüfusun oranı yıllara göre verilmiştir. Bu değişimin denetimsiz sürmesi durumunda kentlerde ortaya çıkması en olası sorun hangisidir?

• A) Tarım alanlarının kent çevresinde genişlemesi
• B) Kentlerde iş gücünün tamamen tükenmesi
• C) Kentlerde okul sayısına ihtiyacın azalması
• D) Konut yetersizliği ve çarpık yapılaşmanın artması

Doğru cevap: D — Kent nüfusu altyapıdan hızlı artarsa konut açığı doğar; bu da plansız ve çarpık yapılaşmaya yol açar.

1. Grafikte kentli nüfus oranı %25'ten %77'ye çıkmıştır.
2. Bu artış yetmiş yıllık kısa bir sürede gerçekleşmiştir.
3. Konut ve altyapı bu hızda yapılamazsa açık oluşur.
4. Açık kapatılmaya çalışılırken plansız yapılaşma ortaya çıkar.

6. Haritada dört il işaretlenmiştir. M ili sanayi tesisleri ve limanıyla sürekli göç almakta, K ili ise her yıl nüfus kaybetmektedir. Bu iki il birlikte değerlendirildiğinde göçün her iki tarafta da sorun doğurduğunu gösteren ifade hangisidir?

• A) M ilinde nüfus yoğunluğu artarken K ilinde okullar kapanmaktadır.
• B) İki ilde de nüfus yoğunluğu aynı kalmaktadır.
• C) M ilinde tarım alanları genişlemektedir.
• D) K ilinde konut fiyatları hızla yükselmektedir.

Doğru cevap: A — Göç alan yerde yoğunluk ve altyapı sorunu, göç veren yerde ise nüfus azalması ve hizmetlerin kapanması sorunu doğar.

1. M ili göç aldığı için nüfusu ve yoğunluğu artmaktadır.
2. Artan nüfus konut, ulaşım ve altyapıyı zorlar.
3. K ili göç verdiği için nüfusu azalmaktadır.
4. Öğrenci kalmayınca okullar kapanır; sorun her iki tarafta da görülür.

7. Şemada afet yönetiminin aşamaları verilmiştir. Bir belediyenin fay hattı üzerindeki alanı yapılaşmaya kapatıp park olarak düzenlemesi şemadaki hangi aşamaya örnektir?

• A) Hazırlık
• B) Müdahale
• C) İyileştirme
• D) Risk azaltma

Doğru cevap: D — Afet olmadan önce zararı doğuracak koşulu ortadan kaldırmak risk azaltma aşamasıdır.

1. Belediyenin kararı afet gerçekleşmeden önce alınmıştır.
2. Karar, riskli alanda bina bulunmasını engellemektedir.
3. Böylece olası zararın kaynağı ortadan kaldırılmıştır.
4. Bu, şemadaki risk azaltma aşamasına karşılık gelir.

8. Raporda bir binanın durumu maddeler hâlinde verilmiştir. Rapordaki maddelerden hangisi, binanın deprem dayanımını sonradan yapılan bir müdahaleyle zayıflatmıştır?

• A) Binanın 1998 öncesinde inşa edilmiş olması
• B) Zeminin gevşek alüvyon olması
• C) Zemin kattaki taşıyıcı duvarların kaldırılması
• D) Yer altı su seviyesinin yüksek olması

Doğru cevap: C — Diğer maddeler binanın baştan gelen koşullarıdır; taşıyıcı duvarların sonradan kaldırılması ise doğrudan insan eliyle yapılan zayıflatmadır.

1. Yapım yılı ve zemin özellikleri binanın başlangıç koşullarıdır.
2. Kolonlardaki paslanma zamanla oluşan bir yıpranmadır.
3. Taşıyıcı duvarların dükkân için kaldırılması sonradan yapılmış bir müdahaledir.
4. Taşıyıcı eleman kaldırmak binanın yükü taşıma gücünü doğrudan düşürür.

9. Grafikte Z istasyonunun değerleri verilmiştir. Bir öğrenci bu istasyonun her mevsimi yağışlı bir kıyı bölgesinde bulunduğunu ileri sürmektedir. Öğrencinin bu iddiasını doğrulayan iki veri hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) Yaz sıcaklığının 23 °C olması ve kışın kar yağması
• B) Ekim ayının en yağışlı ay olması ve mart ayının serin olması
• C) En düşük yağışın bile 42 mm olması ve yıllık sıcaklık farkının küçük olması
• D) Sıcaklığın yaz aylarında artması ve yağışın azalması

Doğru cevap: C — Hiçbir ayın kurak olmaması her mevsim yağışlı olmayı, yıllık sıcaklık farkının küçüklüğü ise deniz etkisini gösterir.

1. Grafikte en kısa yağış sütunu bile 42 mm düzeyindedir.
2. Yani kurak bir ay bulunmamaktadır.
3. En düşük sıcaklık 7 °C, en yüksek 23 °C'dir; fark 16 °C ile küçüktür.
4. Küçük sıcaklık farkı denizin ılımanlaştırıcı etkisini gösterir.

10. Krokide bir kentin üretim ve ulaşım alanları gösterilmiştir. Ağır ve hacimli ürünler üreten bir fabrika, taşıma maliyetini en aza indirmek için krokideki hangi ulaşım türünü öncelikli kullanmalıdır?

• A) Havalimanı üzerinden hava yolunu
• B) Liman üzerinden deniz yolunu
• C) Yalnızca şehir içi otobüs hattını
• D) Yalnızca yaya yollarını

Doğru cevap: B — Ağır ve hacimli yükte birim taşıma maliyeti en düşük olan ulaşım türü deniz yoludur.

1. Ürünler ağır ve hacimlidir.
2. Hava yolu hızlıdır ama ağır yükte maliyeti çok yüksektir.
3. Deniz yolu tek seferde büyük miktarı ucuza taşır.
4. Krokide liman bulunduğu için deniz yolu tercih edilmelidir.

11. Muhtarın notunda bir köyde yaşananlar anlatılmaktadır. Notta anlatılan verim kaybının temel sebebi aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yamaçtaki bitki örtüsünün kaldırılması sonucu toprağın taşınması
• B) Köydeki nüfusun artması
• C) Tarlaya yeterince tohum atılmaması
• D) Derenin yatağının değişmesi

Doğru cevap: A — Bitki örtüsü toprağı kökleriyle tutar; örtü kaldırıldığında yağışla birlikte üst toprak taşınır ve verim düşer.

1. Notta önce yamaçtaki ormanın kesildiği belirtilmiştir.
2. Ormanın kökleri toprağı yerinde tutmaktaydı.
3. Yağıştan sonra toprağın kaydığı ve taş çıktığı yazılıdır.
4. Derenin çamurlu akması da taşınan toprağın kanıtıdır.

12. Tabloda dört yöre ve öne çıkan değerleri verilmiştir. Bir tur şirketi yalnızca doğal oluşumları gezdiren bir program hazırlayacaktır. Tabloya göre programda yer alması gereken yöreler hangileridir?

• A) Kapadokya ve Efes
• B) Efes ve Uludağ
• C) Kapadokya ve Pamukkale
• D) Pamukkale ve Efes

Doğru cevap: C — Peribacaları ve travertenler doğa olaylarıyla oluşmuştur; Efes ise insan eliyle kurulmuş bir antik kenttir.

1. Tabloda peribacaları ve travertenler yer şekli olarak verilmiştir.
2. Bu oluşumlar aşınma ve birikimle doğal olarak meydana gelmiştir.
3. Efes antik kenti insan yapımı bir kültürel değerdir.
4. Öyleyse doğal oluşumlar Kapadokya ve Pamukkale'dedir.

13. Bir kentte metro hattı açıldıktan sonra hattın son durağındaki mahallede arsa fiyatları iki katına çıkmış, boş arazilere hızla apartmanlar yapılmıştır. Bu durum insan ile mekân ilişkisi bakımından neyi gösterir?

• A) Arsa fiyatlarının yalnızca nüfusa bağlı olduğunu
• B) Metro hatlarının yerleşimi azalttığını
• C) Yeni yapıların ulaşımdan bağımsız geliştiğini
• D) Ulaşım yatırımlarının yerleşim tercihlerini değiştirdiğini

Doğru cevap: D — Ulaşım imkânı artan yerler cazip hâle gelir; insanlar oraya yönelir ve yerleşim hızla büyür.

1. Metro açılmadan önce mahalle ulaşım bakımından uzaktı.
2. Metro ile merkeze erişim süresi kısalmıştır.
3. Erişimi kolaylaşan yer daha çok tercih edilir hâle gelmiştir.
4. Talep artınca arsa değeri yükselmiş ve yapılaşma hızlanmıştır.

14. Bir ilde kışın ısınma amacıyla kalitesiz kömür kullanımı yaygındır ve il çevresi dağlarla kapalı bir çanak içindedir. Kış aylarında bu ilde hava kirliliğinin diğer illerden daha yüksek ölçülmesinin sebebi nedir?

• A) İlin nüfusunun az olması
• B) Kirli havanın yer şekilleri nedeniyle dağılamayıp çanakta birikmesi
• C) Kışın rüzgâr hızının artması
• D) İlde sanayi tesisi bulunmaması

Doğru cevap: B — Çanak biçimindeki yer şekilleri hava akımını engeller; kirli hava dağılamaz ve çukurda birikir.

1. İl çevresi dağlarla kapalı bir çanak içindedir.
2. Bu yapı rüzgârın kirli havayı süpürmesini engeller.
3. Kışın kalitesiz kömürle kirlilik kaynağı artar.
4. Dağılamayan kirli hava çanakta biriktiği için ölçümler yükselir.

15. Bir bölgede yıllardır aynı tarlaya sürekli aynı ürün ekilmiş ve gübre kullanımı artırılmıştır. Buna rağmen son yıllarda verim düşmüş, toprak sertleşmiştir. Bu durumdan çıkarılabilecek en doğru sonuç hangisidir?

• A) Gübre miktarı artırılırsa verim mutlaka artar.
• B) Toprağın verimi ekilen ürün çeşidinden etkilenmez.
• C) Doğal kaynaklar bilinçsiz kullanıldığında kendini yenileyemez hâle gelir.
• D) Verim düşüşünün tek sebebi iklim değişikliğidir.

Doğru cevap: C — Toprak yenilenebilir bir kaynaktır; ancak dinlendirilmeden ve çeşitlendirilmeden kullanılırsa yenilenme gücünü yitirir.

1. Aynı ürün toprakta aynı besin maddelerini tüketir.
2. Toprak dinlendirilmediği için bu maddeler yerine konmamıştır.
3. Artan gübre kullanımı toprağın yapısını bozmuştur.
4. Sonuç, bilinçsiz kullanımın kaynağı yenilenemez hâle getirmesidir.